III SA/Wa 644/09

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...]lutego 2009 r. sygn. [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług p o s t a n a w i a przyznać skarżącemu prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. zwolnić go od kosztów sądowych Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien uprawdopodobnić okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. J. W. dalej jako skarżący, wnioskiem z 23 kwietnia 2009 r., złożonym na urzędowym formularzu PPF, zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że posiada stały dochód w wysokości 1010,59 zł ze świadczenia emerytalnego oraz dochód z tytułu stosunku pracy (1/2 etatu) w wysokości 434,14 zł. Przy oznaczonych dochodach miesięcznych w łącznej wysokości 1444,- zł netto, skarżący wskazał, że jest zobowiązany do ponoszenia miesięcznych obciążeń z tytułu energii elektrycznej (150,- zł), zużycia wody (50,- zł), podatków (ok. 150 zł), lekarstw (ok. 200,- zł), wpłat do US (ok.100,- zł). Skarżący poinformował o konieczności ponoszenia wydatków związanych z dojazdami w związku z wizytami lekarskimi, na co przeznacza ok. 150 zł. Z zestawienia tych wydatków wynika, że na miesięczne utrzymanie skarżący posiada ok. 650,- zł, natomiast jego stan zdrowia wymaga ponoszenia większych nakładów. Z tego powodu też skarżący, mimo wieku 74 lat, kontynuuje pracę zawodową. Skarżący poinformował nadto o tym, że nie posiada przedmiotów wartościowych, ani oszczędności. Jest – jedynie – współwłaścicielem nieruchomości rolnej o pow. 10 ha. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego z 7 maja 2009 r. skarżący wskazał, ze jest poddany egzekucji administracyjnej, w wyniku której odprowadza kwotę 466 zł miesięcznie; przedłożył kopie zeznań podatkowych i dokumentację lekarską, z której wynika jego stan zdrowia. Oświadczył o tym, że jest osobą samotną i że nie pobiera wynagrodzenia "do ręki." Wpis od skargi w wysokości 500,- zł jest jedynym kosztem sądowym wymaganym w sprawie o sygnaturze III SA/Wa 644/09 na obecnym etapie postępowania, zatem z uwzględnieniem jego wysokości należy rozważać zdolność skarżącego w partycypowaniu w kosztach postępowaniach sądowego. Z nadesłanych przez skarżącego dokumentów wynika, że uzyskuje on stałe dochody co miesiąc, w wysokości wskazanej powyżej. Z treści nadesłanych dokumentów nie wynika zarazem brak możliwości wygospodarowania pełnych środków na prowadzenie sporów sądowych: jeśli pominąć stan zdrowia, wiek skarżącego oraz fakt potrącania z emerytury należności na rzecz US w drodze egzekucji. Okolicznością uzasadniającą zwolnienie skarżącego z kosztów sądowych nie jest stan jego majątku, w tym posiadanych nieruchomości oraz dochodów, lecz wysokość świadczeń, do ponoszenia których skarżący jest zobowiązany: tak, by wypełnić ciążące na nim obowiązki publicznoprawne, jak i umożliwić należytą troskę o podtrzymanie stanu zdrowia, nie wspominając nawet o jego naprawie. Referendarz sądowy zauważa, że większość praw i wolności ma, zgodnie z Konstytucją, swoje źródło w godności człowieka: dotyczy to także prawa do Sądu uregulowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Każda wolność i każde prawo w jednakowym stopniu związane jest z godnością bycia człowiekiem: dotyczy to też prawa do ochrony zdrowia. Ze względu na powiązanie godności człowieka ze szczegółowymi wolnościami i prawami jednostki, nie powinno się tak ograniczać tych praw, by prowadziło to do jednoczesnego naruszenia godności człowieka (por. wyrok TK z 30 października 2006 r. sygn P 10/06). Odnosi się to również do wyrażonego w art. 45 Konstytucji RP prawa do Sądu, w którym zapewniono stronie dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Wartościowanie praw konstytucyjnych, także na podstawie regulacji ustawowych o prawie pomocy, zawsze powinno następować z uwzględnieniem gwarancji zachowania godności osoby ludzkiej, w tym godności osoby w podeszłym wieku o nienajlepszym stanie zdrowia. Zwłaszcza władze publiczne mają obowiązek jej poszanowania i ochrony, co dotyczy przeciwdziałanie naruszeniom ze strony władz publicznych. Wagę dla systemu prawa zagadnienia godności człowieka podkreślono we wstępie do Konstytucji, w którym zawarto wezwanie, aby wszyscy, którzy będą stosowali Konstytucję dla dobra Rzeczypospolitej, czynili to, "dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka", a poszanowanie tej zasady uznano za "niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej". Do godności człowieka odwołuje się także wstęp do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz do obu ONZ-owskich Paktów Praw Człowieka. Godność człowieka jest przy tym ściśle związana m in. z poczuciem własnej wartości oraz oczekiwaniem szacunku ze strony innych ludzi (por. K. Complak, Rozważania na temat znaczenia pojęcia godności człowieka w polskim porządku prawnym [w:] B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002. s. 84), jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 25 kwietnia 1989 r., I CR 143/89, OSP 1990, z. 9, poz. 330). Także z tego powodu oczekiwanie wypełnienia obowiązku uiszczenia kosztów postępowania w sprawie nie powinno być przyczyną niepożądanego odbioru zachowania skarżącego przez otoczenie społeczne, usiłującego – przy jego stanie rodzinnym, zdrowia, wieku i sprawności - zgromadzić środki finansowe. Zważywszy na treść art. 1 Konstytucji RP, ingerencja w sferę godności człowieka jest tego rodzaju znaczącym naruszeniem ładu, że może przestać być tylko sprawą indywidualną osób zainteresowanych. Natomiast art. 1 i art. 30 oraz art. 45 Konstytucji nie mogą być traktowane w oderwaniu od siebie, ponieważ w ich treści określono ideowe podstawy ładu państwowego i społecznego (zob. J. Trzciński, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli [w:] Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980-2005, Warszawa 2005, s. 456). Referendarz sądowy wskazuje przy tym, że prawo do ochrony zdrowia jest konstytucyjnie gwarantowane i to nie tylko jako prawo, które nadane zostaje jego adresatom przez władzę państwową, lecz też jako prawo podstawowe wynikające z przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka, którego przestrzeganie władza państwowa jest zobowiązana ochraniać. Nadto, zgodnie z art. 68 ust. 2 Konstytucji RP obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa – w ramach przyznanego Konstytucją prawa. W ocenie referendarza sądowego, działanie organów władzy publicznej, w tym referendarza sądowego, powinno uwzględniać postulaty nakreślone przez ustawodawcę konstytucyjnego, a w żadnym wypadku działania te nie powinny niweczyć zamierzeń konstytucyjnych: także w sferze prawa do ochrony fundamentalnej wartości, jaką jest zdrowie. Konstytucja nie zakłada wprawdzie powszechnej dostępności do wszystkich znanych i stosowanych zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej świadczeń opieki zdrowotnej, ponieważ warunki i precyzyjnie określony zakres świadczeń finansowanych ze środków publicznych określać ma ustawa. Szczególny charakter normatywny Konstytucji ogranicza niekiedy możliwość jej odczytywania jako aktu przyznającego określone uprawnienia jednostkom, co dotyczy też art. 68 (por. więcej w treści sprawozdania z Posiedzenia Prezydium oraz Komitetu Nauk Prawnych PAN, Warszawa 15 marca 2007 r., wystąpienie prof. Ewy Łętowskiej). Zdaniem referendarza sądowego, uwaga powyższa nie zmienia konieczności stwierdzenia, że władze publiczne powinny uwzględniać w swych rozstrzygnięciach to, czy w konkretnej analizowanej sytuacji, tworzone przez państwo warunki życia obywateli – a więc i skarżącego – mogą wpływać na powstawanie nierówności w realizacji powszechnego prawa do ochrony zdrowia. Jeżeli ciężkie warunki bytowe – niekwestionowane w sprawie - w których znajduje się skarżący, utrudniają mu prowadzenie zdrowego trybu życia lub zachowanie zdrowia, to obciążanie skarżącego obowiązkiem poniesienia pełnych kosztów postępowania byłoby wyrazem naruszenia jego konstytucyjnych praw, poprzez dalsze ograniczenie możliwości poratowania zdrowia. Państwo prawa, przyznając obywatelom uprawnienia, nie powinno prowadzić z nimi gry, polegającej na tworzeniu uprawnień pozornych czy niemożliwych do realizacji ze względów prawnych czy faktycznych albo ze względu na niejasne określenie warunków korzystania z uprawnień. W ocenie referendarza niedopuszczalne byłoby uzależnienie realizacji jednego prawa konstytucyjnego (do ochrony zdrowia lub do ochrony życia) od rezygnacji z realizacji drugiego prawa konstytucyjnego (np. prawa do sądu), jeśli sytuacja majątkowa skarżącego nie umożliwia mu realizacji obu tych praw. Uwagę tą należy odnieść do sytuacji skarżącego, ponieważ zapłata przez niego kosztów postępowania ograniczyłaby możliwość poczynania nakładów na ochronę zdrowia. Obowiązek poszanowania i zagwarantowania skarżącemu prawa do ochrony zdrowia wynika także z MIĘDZYNARODOWEGO PAKTU PRAW GOSPODARCZYCH, SPOŁECZNYCH I KULTURALNYCH z 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169). Z art. 12 przywołanego aktu prawa międzynarodowego wynika, że Polska uznała prawo każdego do korzystania z najwyższego osiągalnego poziomu ochrony zdrowia fizycznego i psychicznego, w szczególności zobowiązało się do stworzenia warunków, które zapewniłyby wszystkim pomoc i opiekę lekarską na wypadek choroby. W skład opieki lekarskiej należy zaliczyć nie tylko dostęp do lekarza, lecz także dostęp do środków medycznych, zwykle odpłatnych. Z akt sprawy nie wynika natomiast, żeby skarżący był zwolniony od obowiązku ponoszenia kosztów lekarstw, która to okoliczność ma – w ocenie referendarza – wpływ na jego sytuację majątkową i swobodę rozporządzania pozostałą mu kwotą przeznaczoną – z założenia – na jego utrzymanie. Mając powyższe na uwadze, referendarz sądowy, na podstawie art. 243 §1 w związku z art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 u.p.p.s.a. zadecydował, jak w sentencji.