III SA/Wa 76/18

Dnia 21 maja 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: , Przewodniczący Asesor WSA Piotr Dębkowski, po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu N. Sp. z o.o. z siedzibą w W. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego z dnia 24 kwietnia 2018 r., odmawiającego przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w sprawie ze skargi N. Sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2014 r. postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. N. Sp. z o.o. z siedzibą w W. (zwana dalej "Skarżącą" lub "Spółką") złożyła skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2014 r. Zarządzeniem z dnia 5 lutego 2018 r. wezwano Skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 19.273 zł. W odpowiedzi na powyższe wezwanie Sądu, Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku Skarżąca wskazała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, nie ma jakichkolwiek przychodów, środki finansowe znajdujące się na jej rachunkach bankowych zostały zajęte w wyniku prowadzonych postępowań egzekucyjnych wobec Spółki. Dysponuje jedynie kwotą około 1.000 zł. Kapitał zakładowy Spółki wynosi [...] zł, za ostatni rok obrotowy Skarżąca poniosła stratę w wysokości 1.439.755,25 zł. Spółka nie posiada żadnych środków trwałych. W wykonaniu wezwania Starszego Referendarza Sądowego Skarżąca nadesłała deklaracje VAT-7 za okresy od sierpnia do grudnia 2017 r., wypowiedzenie umów prowadzenia rachunków bankowych, rachunek zysków i strat za 2016 i 2017 r. oraz zeznania podatkowe CIT-8 za 2015 i 2016 r. Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2018 r. Starszy Referendarz Sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. Zarzuciła w nim błędną ocenę kondycji finansowej Spółki, co skutkowało odmową przyznania jej prawa pomocy. Spółka podniosła następujące argumenty: 1. Kondycja finansowa Spółki w latach poprzednich nie ma żadnego znaczenia dla oceny, czy na moment złożenia wniosku spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy; 2. Kryterium decydującym o kondycji finansowej podmiotu gospodarczego jest dochód, a nie przychód; 3. Nie można wymagać, aby przedsiębiorca działający w normalnych warunkach obrotu gospodarczego z góry zakładał konieczność prowadzenia spraw sądowych; 4. Brak dochodów, majątku i środków pieniężnych jest wystarczającą przesłanką przyznania Spółce prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej Ppsa) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 245 § 1 Ppsa, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Skarżąca wnioskowała o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od opłat sądowych, tj. w zakresie częściowym. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 Ppsa, zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą prawną, jeżeli wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zaznaczyć należy, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, nie jest obligatoryjne, mimo spełnienia przez nią przesłanek, na co wskazuje zawarty w treści przepisu art. 246 § 2 Ppsa zwrot "może być przyznane". Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 niepubl.). Nie ulega wątpliwości, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Po przeanalizowaniu wniosku Skarżącej oraz przedstawionej przez nią informacji dotyczącej sytuacji finansowej, Sąd stwierdza, że powyższe przesłanki, będące warunkiem niezbędnym do przyznania zwolnienia od uiszczenia kosztów sądowych, nie mają zastosowania w przedmiotowej sprawie. Jak wynika z dokumentów finansowych Spółki, w 2015 r. jej przychody wyniosły 23.803.059,05 zł, w 2016 r. 56.221.765,44 zł, a w 2017 r. 11.148.917,11 zł. Skarżąca była zatem w stanie zabezpieczyć środki na prowadzenie ewentualnych spraw sądowych. Ponadto, uczestnik obrotu gospodarczego, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r., I OZ 208/08). W ocenie Sądu istotne jest także, aby osoba prawna wnosząc o przyznanie prawa pomocy wykazała, nie tylko że nie ma środków na poniesienie kosztów sądowych, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Spółka nie przedstawiła dowodów na potwierdzenie takich działań. Ponadto w stosunku do Spółki nie wszczęto, ani postępowania upadłościowego, ani postępowania likwidacyjnego. Odnosząc się do podnoszonych przez Spółkę trudności finansowych zauważyć należy, że nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności, np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości. Również sam fakt zabezpieczenia jej środków finansowych nie stanowi automatycznie podstawy do przyznania prawa pomocy. Jak przyjęto w orzecznictwie ani zerowy (bądź ujemny) na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy stan rachunków bankowych czy kasy, ani sam fakt obciążenia komorniczego rachunków bankowych strony nie są wystarczające dla uznania, że strona spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (zob. postanowienie NSA z dnia 9 kwietnia 2009 r., I FZ 66/09). Dla oceny istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy niezbędne jest dokonanie analizy przebiegu zmian sytuacji finansowej Spółki, która pozwoli ocenić, czy trudności strony w istocie występują i jaki mają charakter. W ocenie Sądu, argumentacja Skarżącej ogranicza się do wskazania, że na skutek prowadzonego wobec Spółki postępowania zabezpieczającego, środki finansowe znajdujące się na jej rachunkach bankowych zostały zajęte, nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, a w rezultacie nie osiąga ona obecnie żadnych dochodów z tej działalności i nie dysponuje żadnym majątkiem. Sąd podziela stanowisko Starszego Referendarza Sądowego, iż sama okoliczność zaprzestania działalności gospodarczej przez Spółkę nie może stanowić wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Należy podkreślić, że Spółka w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinna liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej, a tym samym z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Skoro normalnym następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Nie sposób zgodzić się także ze stanowiskiem Skarżącej, iż podstawą rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy winna być jedynie sytuacja majątkowa Spółki, a nie jej wspólników. Wskazać w tym miejscu należy, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może pozyskać środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 Kodeksu spółek handlowych umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-3000 K.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (postanowienie NSA z dnia 12 stycznia 2012 r., II FZ 796/11, postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2012 r., II GZ 123/12, postanowienie NSA z dnia 20 października 2015 r., II FZ 812/15). Jednocześnie podkreślenia wymaga fakt, iż nawet gdy umowa spółki nie przewiduje możliwości żądania dopłat od wspólników, wnioskodawca w pierwszej kolejności powinien zwrócić się do wspólników spółki o udzielenie pomocy w zakresie uiszczenia kosztów sądowych, a nie liczyć jedynie na to, że koszty sądowe zostaną pokryte z budżetu państwa. Bierność w kwestii ewentualnej zmiany umowy spółki, bądź podjęcia innych działań skutkujących dokonaniem przez wspólników wpłat do spółki dodatkowych sum, stanowi argument przemawiający za odmową przyznania wnioskowanego prawa pomocy i brakiem podstaw do traktowania w sposób uprzywilejowany (por. postanowienia NSA: z 11 grudnia 2015 r., II FZ 871/15; z 20 października 2015 r., II FZ 812/15). Zdaniem Sądu, Skarżąca nie wykazała, że zdobycie funduszy w drodze dopłat od wspólników, chociażby w części, nie jest możliwe. Sąd zauważa, że Spółka nie wyjaśniła jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jej wspólników, nie przedłożyła również na tę okoliczność żadnych dokumentów (np. odpisów zeznań podatkowych złożonych przez wspólników, wyciągów z ich rachunków bankowych). Zaznaczyć należy, że wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Użyte w treści art. 246 Ppsa słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienia NSA: z 24 listopada 2011 r., I OZ 881/11; z 20 stycznia 2012 r., II FZ 863/11). Biorąc pod uwagę powyższe, w zaskarżonym postanowieniu słusznie odmówiono Spółce przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wyjaśnić w tym miejscu należy, iż każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Jak wskazywał NSA w postanowieniu z dnia 21 marca 2006 r., sygn. akt II FZ 196/06, obowiązkiem podmiotu, nawet prowadzącego działalność gospodarczą nieobarczoną nadzwyczajnym ryzykiem wystąpienia sporu sądowego związanego z tą działalnością, jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Zauważyć należy, że rozpoznając wniosek Skarżącej o przyznanie prawa pomocy uwzględniono wysokość straty za ostatni rok obrotowy w wysokości 1.439.755,25 zł. Przypomnieć jednak należy, że jak wynika z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (m.in. postanowienie NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13), w obrocie gospodarczym strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych. Powyższe nie stanowi więc wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 260 Ppsa, orzekł jak w sentencji postanowienia.