IV SA 1229/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Cysek, Sędziowie WSA Otylia Wierzbicka, Asesor WSA Tomasz Wykowski (spr.), Protokolant Grażyna Dalba, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 maja 2004 r. sprawy ze skargi W. D., L. K. i A. J. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2003 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania W. D. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2001 r., odmawiającej stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] listopada 1960 r. o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości stanowiącej własność P. K., objętej [...] gm.. J. - utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...]. Zaskarżona decyzja, jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zapadły po uchyleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny - wyrokiem z dnia 8 stycznia 2001 r., sygn. akt IV SA 2218/98 — 1) decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] lipca 1998 r., utrzymującej w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 1997 r. o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] listopada 1960 r. o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości stanowiącej własność P. K., objętej gm.. J., 2) decyzji Wojewody [...] z dnia [...] marca 1997 r. o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] listopada 1960 r. o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości stanowiącej własność P. K., objętej [...] gm.. J. W uzasadnieniu wyroku z dnia 8 stycznia 2001 r. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż przejęciu na rzecz Państwa na podstawie art.9 ust.l i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego /Dz.U. Nr 71, poz.ll/ podlegały tylko nieruchomości rolne i leśne. W postępowaniu nadzorczym, dotyczącym oceny zgodności z prawem orzeczenia z dnia [...] listopada 1960 r. o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości stanowiącej własność P. K., objętej [...] gm.[...]. J., koniecznym było zatem ustalenie charakteru przedmiotowej nieruchomości. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego kwestia ta nie została wyjaśniona przez organy z urzędu a ponadto nie ustosunkowały się one do zarzutów strony skarżącej, iż zarówno w dacie objęcia przez Państwo nieruchomości P. K. we władanie, jak i w dacie orzekania o przejęciu jej na własność Państwa nieruchomość ta nie miała charakteru rolnego. Sąd podkreślił, iż w szczególności należy wnikliwie zbadać, czy sam fakt prowadzenia przez zamieszkującego nieruchomość sołtysa hodowli i upraw wyłącznie rui własne potrzeby wystarcza do uznania tej nieruchomości za rolną (w sytuacji gdy zabudowana część nieruchomości pozostawała pod zarządem Zarządu Budynków Mieszkalnych i wykorzystywano ją na cele mieszkaniowe nie związane z rolnictwem, biura dla administracji terenowej oraz potrzeby kulturalno-oświatowe). W związku z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego powtórnie przeprowadzono postępowanie nadzorcze zakończone decyzją Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2001 r. oraz będącą przedmiotem skargi decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2003 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2003 r. stwierdzono, iż warunki do przejęcia na własność Państwa nieruchomości P. K. na podstawie art.9 ust.l i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz.U. Nr 17, poz.71). zostały spełnione. Przedmiotową nieruchomość rolną, stanowiącą własność P. K. Państwo objęło we władanie w związku z jego odstępstwem od narodowości polskiej w czasie II wojny światowej. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż w dniu 5 kwietnia 1958 r.. tj. w dniu wejścia w życie ustawy o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, nieruchomość ta pozostawała we władaniu Państwa. Nieruchomość ta była zaklasyfikowana jako nieruchomość o charakterze rolnym. Świadczą o tym zapisy e ewidencji gruntów, jak i treść pism urzędowych (np. pismo Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] listopada 1960 r. lub pisma ZUS w sprawie renty rolniczej dla H. K.). Z pism tych wynika również, że nieruchomość tę uznawano za rolną. Uznawały ją za rolną zarówno organa państwowe, jak i spadkobiercy byłego właściciela. Wydanie decyzji o przejęciu nieruchomości na rzecz Państwa było zatem usankcjonowaniem stanu prawnego nieruchomości pozostających bez tytułu prawnego we władaniu Państwa. Przejęcie nieruchomości na rzecz Państwa w tym trybie mogło nastąpić bez względu na okoliczności, w jakich doszło do jej objęcia przez Państwo i nawet gdy właściciele dawali wyraz woli odzyskania swojej nieruchomości. W skardze na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skarżący – W. D., L. K. oraz A. J. podnieśli, iż organ arbitralnie uznał legalność przejścia na własność Państwa przedmiotowej nieruchomości w związku z odstępstwem P. K. od narodowości polskiej. Organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w przedmiocie ustalenia, czy P. K. złożył stosowną deklarację wierności, której złożenie uchylało niekorzystne następstwa wpisu na niemiecką listę narodowościową. Ponadto wbrew wskazaniom Naczelnego Sadu Administracyjnego organ nie wyjaśnił, czy przejęta przez Państwo nieruchomość miała charakter rolny, w tym czy spełniała kryteria nieruchomości rolnej wskazane w ówczesnym ustawodawstwie. Skarżący podnoszą, iż przedmiotową nieruchomość traktowali zawsze jako całość funkcjonalną przeznaczoną zasadniczo do "wyszynku" i zamieszkania. Pozostała niezabudowana cześć nieruchomość służyła natomiast jako ogród i nie służyła celom rolnym. Skarżący podkreślili także, iż H. K. nie korzystała z renty rolnej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, co następuje. Skarga jest zasadna. Zarówno zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, jak i poprzedzające je orzeczenie Wojewody [...] wydano z naruszeniem art.30 ustawy z 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 z późn. zm.), obowiązującej w dacie orzekania przez te organy. Jednocześnie ocena ta wiąże Wojewódzki Sąd Administracyjny na zasadzie art.99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) w związku z art.97 ust.l ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271). Art.3O ustawy z 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 z późn. zm.) stanowił, iż ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże w sprawie ten Sąd, jak i organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Konieczność podporządkowania się ocenie prawnej Sądu może ulec wyłączeniu tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku w drodze rewizji nadzwyczajnej. Należy stwierdzić, iż w dacie orzekania przez oba organy, wskazane powyżej okoliczności, wyłączające zastosowanie art.3 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym nie zaszły w niniejszej sprawie. Z racji powyższego, rozpoznając sprawę ponownie zarówno Wojewoda [...], jak i Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi związani byli oceną wyrażoną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 stycznia 2001 r. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu nadzorczym organy winny były, stosownie do oceny prawnej zawartej w przywołanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyjaśnić w sposób niewątpliwy, czy nieruchomość należąca do P. K. miała charakter rolny. Wyłącznie bowiem takie nieruchomości (lub też leśne) mogły być przejmowane na własność Państwa na podstawie art.9 ust.l i 3 ustawy o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego. Zalecenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zostało wykonane przy ponownym rozpatrywaniu sprawy. Należy zaznaczyć, iż szczególną staranność przy ocenie charakteru nieruchomości P. K. należało wykazać w związku z niewątpliwym faktem, iż w dacie orzekania przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa w B. ([...] listopada 1960 r.), co najmniej część tej nieruchomości w ewidentny sposób nie była wykorzystywana na cele związane z produkcją rolną. Chodzi mianowicie o te część nieruchomości, która wówczas znajdowała się pod zarządem Zarządu Budynków Mieszkalnych i była wykorzystywana na cele mieszkaniowe nic związane z rolnictwem, biura dla administracji terenowej oraz potrzeby kuIturalno-oświatowe (świetlica gromadzka). Przed przejęciem nieruchomości we władanie Państwa wskazana wyżej część była przeznaczona dla zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych właścicieli oraz prowadzenie gospody. Z kolei pozostała część nieruchomości jedynie w nieznacznym zakresie miałaby być wykorzystywana na potrzeby hodowli i upraw. W ocenie Sądu, orzekającego w niniejszej sprawie punktem wyjścia do formułowania jakichkolwiek ocen odnośnie charakteru nieruchomości rolnej należącej do P. K. (a zatem niezbędnym warunkiem do wykonania zaleceń zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego) było ustalenie, co należy rozumieć pod pojęciem "nieruchomości rolne", użytym w art.9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego /Dz. U. Nr 71, poz. 17/ Zważywszy, iż ustawa ta nie zawierała własnej definicji w tym zakresie, należało wziąć pod uwagę definicje legalne, obowiązujące w ówczesnym systemie prawnym. W szczególności należało rozważyć, czy z prawnego punktu widzenia uzasadnionym byłoby odwołanie się do definicji nieruchomości rolnej zamieszczonej w art.J ust.2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi (Dz.U. Nr 39, poz. 172). Przepis ten stanowił, iż "Nieruchomość uważa się za rolną jeżeli jest użytkowana na cele produkcji rolnej nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej, leśnej i rybnej albo jeżeli nienu-homość jest przeznaczona do takiej produkcji według planów zagospodarowania przestrzennego ". Konieczności \\\jaśnienia wskazanych wyżej kwestii nie dostrzegły organy orzekające ponownie w postępowaniu nadzorczym, które po raz wtóry nie ustaliły klarownych podstaw klasyfikowania nieruchomości jako nieruchomości rolnej, obowiązujących w dacie orzekania przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa w B. o przejęciu nieruchomości P. K. na własność Państwa. Powyższych ustaleń nie może zastąpić lakoniczne, nie poparte żadną analizą powołanie się przez organy na zapisy w ewidencji gruntów oraz treść pism urzędowych (pismo Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] listopada 1960 r. lub pisma ZUS w sprawie renty rolniczej dla H. K.). Organy orzekające w postępowaniu nadzorczym nie wyjaśniły zatem wszystkich okoliczności sprawy istotnych dla jej rozstrzygnięcia a jednocześnie naruszyły art 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, obowiązującej w dacie orzekania przez organy. Naruszenia tego rodzaju (tj. art. 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym) muszą być konsekwentnie eliminowane poprzez uchylanie wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych już chociażby z uwagi na związanie wcześniej zaprezentowaną ocenę prawną także i samego Sądu. Bez ścisłego stosowania omawianego przepisu trudno byłoby zresztą zapewnić spójność działania systemu władzy państwowej. Jego nieprzestrzeganie w istocie podważałoby bowiem zasadę sądowej kontroli nad aktami i czynnościami organów administracji obowiązującą w polskim prawie. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji na podstawie art.l45§l pkt 1 lit.a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270) w związku z art.97 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.Nr 153.poz.1271).