IV SA 150/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA T. Cysek, Sędziowie WSA M. Małaszewska-Litwiniec (spr.), Asesor WSa T. Wykowski, Protokolant A.Wójcik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 marca 2004 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2002 r. Nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dn. [...] lipca 2002r. 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. B. kwotę 250 (dwieście pięćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dn. [...].07.2002 r., oznaczenie [...], umorzył postępowanie administracyjne o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dn. [...].04.1950 r. nr [...], utrzymującego w mocy orzeczenie Wojewody [...] z dn. [...].10.1949 r. oznaczenie [...] o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13), nieruchomości ziemskich "Dobra W.", "Osada W." i "Folwark W." o pow. ogólnej 74 ha 1190 m2, położonych w województwie [...] i stanowiących byłą własność spadkobierców A. K. Na wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, decyzją z dn. [...].12.2002 r., oznaczenie [...] umorzył to postępowanie. W uzasadnieniu swych przytoczonych decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, iż obszar użytków rolnych opisanych nieruchomości przekraczał 50 ha, a więc powierzchnię przesądzającą o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej na cele reformy rolnej, co potwierdzają znajdujące się w aktach sprawy: sprawozdanie z dn. [...].04.1948 r., z którego wynika, że obszar użytków rolnych wynosił 57,60 ha, protokół z dn. [...].12.1948 r., zgodnie z którym obszar ten wynosił 54,72 ha i ustalenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego z 1948 r., w których obszar ten określono na 56 ha. Nieruchomości spełniające warunki zakreślone w art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu PKWN przechodziły na rzecz Skarbu Państwa z dn. 13.09.1944 r., tj. z dn. wejścia w życie przepisów tego dekretu. W tym stanie rzeczy, zdaniem Ministra, oba orzeczenia o stwierdzenie nieważności których wnosił skarżący nie były wadliwe. Z akt sprawy wynika, że nieruchomość faktycznie przejęta została już w grudniu 1944 r., a kwestionowane orzeczenia administracyjne wydano dopiero w 1949 i w 1950 r., w zw. z wnioskiem b. właścicieli o wyłączenie nieruchomości spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem ministra treść tych orzeczeń wskazuje, że wówczas b. właściciele nieruchomości nie zdołali wykazać w postępowaniu administracyjnym, iż nieruchomości te bezpodstawnie przeszły na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyraża pogląd, że ponowne ocenianie sprawy prawomocnie rozstrzygniętej przed 50 laty, w postępowaniu prowadzonym z udziałem b. właścicieli nieruchomości, podjętym na ich wniosek, w którym nie udowodnili, że w skład tej nieruchomości wchodziło mniej niż 50 ha użytków rolnych jest bezprzedmiotowe. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego pełnomocnik skarżącego J. B. zarzuca zaskarżonym decyzjom rażące naruszenie prawa i interesu skarżącego, a w szczególności : - art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu oraz art. 6,1,11 § 1, 105, 127 § 3 i 156 § 1 pkt 2 Kpa przez umorzenie decyzją z dn. [...].12.2002 r. postępowania z art. 127 § 3 Kpa oraz decyzją z dn. [...].07.2002 r. na podstawie art. 105 Kpa postępowania w sprawie, mimo braku ku temu podstaw i z naruszeniem słusznego interesu skarżącego. - art. 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz art. 107 § 3, 138 § 1 pkt 3 Kpa, przez nie rozpatrzenie sprawy w jej całokształcie oraz nie zastosowanie się do wskazań zawartych w wyroku NSA z dn. 8.05.2002 r. wydanego w sprawie o sygn. IV SA 3818/01, którym uchylono poprzednie decyzje wydane w tej samej sprawie. Pełnomocnik skarżącego powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla, że wbrew stanowisku Ministra postępowanie administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej ma na celu wyjaśnienie jej kwalifikowanej niezgodności z prawem, a nie ponowne rozpoznanie zakończonej sprawy i stanowi samodzielne postępowanie, którego istotą jest jedynie ustalenie czy dana decyzja jest dotknięta jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 Kpa. Z tego względu prawomocność kwestionowanych decyzji nie ma znaczenia dla oceny ich ważności. Odnosząc się do pominiętego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyroku NSA z dn. 8.05.2002 r. wydanego w sprawie o sygn. IV SA 3818/01 pełnomocnik skarżącego podkreśla, że wówczas skład orzekający wskazał na szczególne znaczenie faktu, że cegielnia-W. należąca do A. K. do dn. [...].07.1947 r. była zamieszczona w wykazie przedsiębiorstw przeznaczonych do upaństwowienia. Okoliczność ta, zdaniem Sądu, świadczy o nieprawidłowym zwiększeniu obszaru nieruchomości o jej powierzchnię, przez co podpadała pod normy obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu. Zważywszy, że obszar powierzchni przejmowanej na cele reformy rolnej w wykonaniu dekretu z 1944 r. uwzględnia się z daty jego wejścia w życie, zdaniem składu orzekającego NSA w tej sprawie, oba kwestionowane orzeczenia z 1949 r. i z 1950 r. zostały wydane z rażącym naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Pełnomocnik strony skarżącej podnosi, że zaskarżone decyzje Ministra nie uwzględniają wskazań i ocen prawnych zawartych w orzeczeniach NSA, jakie zapadły w tej sprawie. Pełnomocnik skarżącego zaznacza również, że Minister w zaskarżonych decyzjach nie odniósł się do zarzutów podniesionych przez skarżącego, szczególnie we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, czym naruszył art. 107 § 3 Kpa . Wszystkie przytoczone okoliczności, zdaniem pełnomocnika skarżącego, uzasadniają wnioski o stwierdzenie w oparciu o art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy o NSA i art. 156 § 1 pkt 1 Kpa nieważności obu decyzji Ministra umarzających postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności powołanych orzeczeń z 1949 r. i z 1950 r. oraz o stwierdzenie nieważności tych orzeczeń z 1949 r. i z 1950 r. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga jest uzasadniona. Nie można podzielić stanowiska zaprezentowanego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, iż skoro skarżący uczestniczyli w weryfikacji przejęcia ich nieruchomości w 1950 r., domagając się wyłączenia ich spod owego przejęcia na cele reformy rolnej i wniosku tego wówczas nie uwzględniono oznacza to, że nie istniały przesłanki do takiego wyłączenia i nieruchomości te podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, co czyni bezprzedmiotowym obecne żądanie stwierdzenia nieważności tych decyzji. Należy podkreślić, iż celem postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej jest wyjaśnienie jej kwalifikowanej niezgodności z prawem, a więc ustalenie czy dana decyzja jest dotknięta jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 Kpa. W żadnym razie nie można zgodzić się ze stanowiskiem ministra, iż postępowanie to stało się bezprzedmiotowe. Rozstrzygnięcie sprawy orzeczeniem ostatecznym z dn. [...].04.1950 r. przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych nie czyni wszak bezprzedmiotowym rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności tego orzeczenia i utrzymanego nim w mocy orzeczenia Wojewody [...] z dn. [...].10.1949 r., zwłaszcza, jeśli istnieje podstawa stwierdzenia owej nieważności i wyraźnie przesądził o niej Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym wyroku z dn. 8.05. 2002 r. Minister był zobowiązany orzec merytorycznie w niniejszej sprawie. Jeszcze poważniejsze uchybienie stanowiło umorzenie postępowania z wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy w oparciu o art.. 127 § 3 Kpa, nie znane są podstawy takiego rozstrzygnięcia organu. Przede wszystkim należy jednakże zauważyć, że zgodnie z art. 99 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1271) ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego wydanym przed dniem 1 stycznia 2004 r. wiąże w sprawie nie tylko wojewódzki sąd administracyjny, ale również organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W wyroku z dn. 8.05. 2002 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie, sygn. IV SA 3818/01 wyraźnie stwierdził, że stanowiąca część przedmiotowej nieruchomości cegielnia- "W.", do dnia [...].07.1947 r. była zamieszczona w wykazie przedsiębiorstw przeznaczonych do upaństwowienia, co wynika ze stosownego zaświadczenia znajdującego się w aktach sprawy. Fakt ten świadczy o tym, iż w dacie wejścia w życie przepisów tego dekretu, a więc w dn. 13.09.1944 r., kiedy to nieruchomości spełniające warunki zakreślone w art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu PKWN przechodziły na rzecz Skarbu Państwa, owa cegielnia nie mogła być nim objęta i uważana za nieruchomość ziemską w rozumieniu dekretu o reformie rolnej, a jednocześnie stanowić przedsiębiorstwa przeznaczonego do upaństwowienia. Fakt ten jest niezmiernie istotny, bowiem moment ów był decydujący dla ustalenia, czy nieruchomość spełnia normy obszarowe pozwalające na objęcie jej działaniem dekretu (por. wyroki NSA z dn. 2.09.1994 r., sygn. II SA 2489/92 i II SA 500/94, OSP 1995 r., nr 6, poz. 126 i nr 10, poz. 219). Z uwagi na zaistnienie tej przesłanki skład orzekający NSA uchylił poprzednio wydane decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, odmawiające stwierdzenia nieważności owych orzeczeń z 1949 i 1950 r. i stwierdził, iż oba orzeczenia z dn. [...].10.1949 r. i z [...].04.1950 r. zostały wydane z rażącym naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu PKWN. Ponadto NSA rozpatrując poprzednią sprawę o stwierdzenie nieważności tych orzeczeń, zwrócił uwagę na całkowicie bezkrytyczne podejście przez organy rozpatrujące sprawę po raz kolejny do omawianych tam protokołów, z których każdy podaje inną powierzchnię przedmiotowej nieruchomości. Okoliczność tę podnosił Naczelny Sąd Administracyjny także w swym jeszcze wcześniejszym wyroku wydanym w tej sprawie z dn. 19.06.2001 r., sygn. IV SA 1127/99. Mając na względzie rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego zapadłe w niniejszej sprawie należy uznać, że Minister nie był uprawniony do pominięcia tych ustaleń w kolejnych dwóch decyzjach, będących przedmiotem obecnej oceny Sądu Administracyjnego. Owa ocena prawna zawarta w wyroku NSA z dn. 8.05. 2002 r., sygn. IV SA 3818/01 wiązała ministra, o czym stanowi powołany art. 99 ustawy z dn. 30.08.2002 r., a jej nieuwzględnienie należy uznać za przejaw rażącego naruszenia prawa. Z tego względu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżone decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydane w postępowaniu nieważnościowym w niniejszej sprawie zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, wobec nie zastosowania się ministra do oceny prawnej wyrażonej w powołanym orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz z uwagi na bezprawne umorzenie postępowania w sprawie jako bezprzedmiotowego i umorzenie postępowania z wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Wniosek pełnomocnika skarżącego o stwierdzenie przez Sąd Administracyjny nieważności orzeczenia Wojewody [...] z dn. [...].10.1949 r. oznaczenie [...] o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13) przedmiotowych nieruchomości ziemskich i utrzymującego go w mocy orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dn. [...].04.1950 r. nr [...], nie mógł zostać uwzględniony. Sąd Administracyjny nie jest związany granicami skargi, a w szczególności treścią wniosków i zarzutów sformułowanych w skardze. Nie jest również powinnością Sądu zastępowanie organu nadzoru w rozstrzyganiu sprawy. Brak po temu podstaw prawnych, podstawy prawnej owego wniosku pełnomocnik skarżącego wskazać nie zdołał. Uzasadniając go na rozprawie powołał się na względy celowościowe (bezradność jego mocodawcy względem rozstrzygnięć Ministra). Względy pozaprawne nie mogąjednakże wpłynąć na fakt, iż stwierdzenie nieważności owych orzeczeń z 1949 r. i z 1950 r. nie należy do kognicji Sądu Administracyjnego. Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 ust. 2 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270) w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1271) - orzekł jak w sentencji.