IV SA 1502/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA B.Gorczycka - Muszyńska (spr.), Sędzia NSA T.Kobylecka, Asesor WSA W.Zielińska - Baran, Protokolant G.Dalba, po rozpoznaniu w dniu 10 lutego 2004 r. sprawy ze skargi M. P., A. z P. i P. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2003 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia czy nieruchomość ( zespół pałacowo - parkowy) podlega pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, 2. zasadza od Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących po 300 zł(trzysta zł) tytułem zwrotu kosztów postępowania, 3. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. IV SA 1500-1502/03 UZASADNIENIE Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2003 r. znak [...] na podstawie art.138 p 1 pkl kpa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2003 r. znak [...]. W uzasadnieniu podniesiono, że organ pierwszej instancji opisaną decyzją stwierdził, że objęty na dzień 1.09.39 r. wykazem hipotetycznym [...] zespół dworsko - parkowy pod nazwą "[...]" położony na gruntach oznaczonych obecnie w ewidencji gruntów jako działki Nr [...] o pow. 1.2276 ha i Nr [...] o pow. 0.1701 ha podpada pod działanie art.2 ust.l lit. c dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej . Organ odwoławczy podzielił stanowisko Wojewody [...], że opisany zespół dworsko - parkowy stanowił część majątku ziemskiego W. P. w P. i jako całość został przyjęty na własność Państwa z mocy prawa - tj. ust. 2 ust. 1 lit e dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skarb Państwa został wpisany do wykazu hipotecznego [...] na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z dn. [...] lipca 1946 r. W/g zaświadczenia ogólna powierzchnia majątku wynosiła 223,50 ha. Jak wynika z dostarczonego przez następców prawnych W. P. " Planu gruntów majątku prywatnego P. w gminie K., powiecie m. woj. [...] w - g stanu na 1939 r. ogólna powierzchnia majątku ziemskiego wynosiła 244.4218 ha. Na gruntach ( obejmujących działki obecnie oznaczone Nr [...] i [...]) znajdowały się 2 budynki mieszkalne - dworskie otoczone parkiem, a w ich najbliższym sąsiedztwie od strony południowej znajdowały się zabudowania folwarczne majątku. Przejęta na podstawie dekretu wyłączona od parcelacji resztówka o pow. 107.3844 ha wraz z zabudowaniami weszła w skład Stacji Hodowli J., a następnie na podstawie decyzji Ministra Rolnictwa z dn. [...].06.67 r. Państwowe Gospodarstwo Rolne P. o pow. 107.3844 ha zostało przekazane Państwowemu Technikum Rolniczemu w P. Grunty te weszły w skład gospodarstwa pomocniczego Technikum Rolniczego w P. jako warsztat dydaktyczny technikum oraz baza produkcyjna na podstawie uchwały Nr [...] Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. Aktualnie działka Nr [...] o pow. 1.2276 ha znajduje się we władaniu Zespołu Szkół Rolniczych w P. i stanowi własność Powiatu P. Działka Nr [...] stanowi własność Skarbu Państwa. Organ powołał treść art. 2 ust 1 lit. e dekretu w/g którego reformie rolnej podlegały nieruchomości ziemskie o pow. 50 ha użytków rolnych bądź 100 ha ogólnej powierzchni, zaś na terenach województwa pomorskiego, poznańskiego, śląskiego przechodziły na własność Państwa nieruchomości, jeśli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od ilości użytków rolnych. Celem reformy rolnej określonym w art. 2 ust. 1 lit. d było też rezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego. Wynika z tego, że na cele reformy rolnej były przejmowane nie tylko grunty ale także wchodzące w skład majątków zabudowania, które były przeznaczone na szkoły, ośrodki opieki. Także treść art. 6 dekretu przemawia za taką interpretacją - bowiem przepis ten stanowi, że Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi wraz z budynkami, inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na nieruchomościach tych przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Z akt sprawy wynika, że przedmiotowy zespół dworsko - parkowy w dniu 1.09.1939 i 13 września 1944 r. (wejścia w życie dekretu) stanowił własność W. P. i stanowił część majątku ziemskiego, którego powierzchnia przekraczała 100 ha. Majątek jako całość podpada pod działanie dekretu PKWN - art. 2 ust. 1 lit. e ) i to bez odszkodowania. Wykorzystywanie części dworsko - parkowej tzw. Ośrodka majątku na cele mieszkalne, nie oznacza, iż część ta została prawnie wydzielona z majątku ziemskiego i że do tej części nie odnoszą się przepisy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Pałace z ogrodami jako części majątku ziemskiego przechodziły jako całość na własność Państwa w trybie reformy rolnej. Stanowisko to potwierdza art. 6 dekretu. Także orzecznictwo NSA potwierdza takie stanowisko ( wyrok w sprawie IV. SA 1558 / 96 z dn. 5. X. 1998 r. jak również wyrok IV SA 1146 SA 1146/97 z dn. 6. 09.98 r.). Zarzuty skarżących co do nielegalności dekretu nie mogły być przedmiotem oceny organów. Przepisy dekretu z 6.09.44 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zostały uchylone. Także Trybunał Konstytucyjny analizując przepisy dekretu, nie podważył jego legalności. Skargę na powyższą decyzję złożyli wnioskodawcy J. P., A. U. i P. P. zarzucając naruszenie art. 99 Konstytucji z dnia 21 marca 21 r. oraz art. 545 kod. Napoleona poprzez pozbawienie W. P. i jego spadkobierców własności nieruchomości bez odszkodowania i nie na cel publicznie użyteczny. 2. Naruszenie art. 1 ust.l Protokołu Nr. 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka art. 21 ust. 1 Konstytucji RP z 97 r. poprzez pozbawienie własności nieruchomości bez odszkodowania. Naruszenie art. 2 ust.l lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 44 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędną wykładnię, sprzeczną z utrwalonym orzecznictwem NSA i Trybunału Konstytucyjnego - że zabytkowy budynek mieszkalny W. P. wraz z zabytkowym parkiem, na geodezyjnie wydzielonych działkach stanowi część nieruchomości ziemskiej W. P. Naruszenie art.7, 10 § 1 art. 77 oraz 107 § 3 kpa poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego. Skarżący domagali się stwierdzenia, iż dekret PKWN nie mógł stanowić podstawy do nabycia prawa własności przez Skarb Państwa bowiem jest sprzeczny z art. 2 Konstytucji RP oraz art. 21 ust. 2 art. 64 ust. 3 i art. 31 ust. 3. Ponadto wnosili o uchylenie zaskarżonej decyzji wraz z decyzją organu pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko z decyzji i wnosił o oddalenie skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył: Skarga jest zasadna, choć nie wszystkie zarzuty w niej zawarte są trafne. Przede wszystkim skarżący kwestionując legalność dekretu o reformie rolnej przeoczył, że kwestionuje tym samym legalność przepisów wykonawczych do tego dekretu, w tym rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., w powołaniu na które mógł żądać ustalenia, że zespół pałacowo - parkowy nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej i które - jak dotychczas - stanowi jedyny akt prawny stwarzający byłym właścicielom możliwość ubiegania się w postępowaniu administracyjnym o wydanie takiego orzeczenia. Jeżeli zatem - w ocenie skarżącego - dekret był nielegalny, to tym samym nielegalne byłyby przepisy rozporządzenia wykonawczego do tego dekretu, a zgłoszone żądanie stwierdzenia przez organ administracyjny, że om. część majątku nie podpadała pod działanie dekretu - jako pozbawione podstawy w obowiązujących przepisach nie mogłoby być rozstrzygnięte co do istoty w postępowaniu administracyjnym. Należy jednak wskazać, że dotychczas dekret o reformie rolnej nie został uchylony. Trybunał Konstytucyjny nie stwierdził nielegalności wsk. dekretu mimo, iż wielokrotnie rozstrzygał wątpliwości co do jego poszczególnych unormowań. Rozważając pozostałe zarzuty skargi Sąd uznał, że zarzuty te są trafne, a zaskarżona i poprzedzająca ja decyzja organu I instancji wydane zostały bez wyjaśnienia sprawy w stopniu, uniemożliwiającym jej rozstrzygnięcie zgodne z prawem tj. z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 kpa. Przede wszystkim argumentacja zawarta w motywach obydwu decyzji wskazuje, że organy obu instancji oceniały, czy działaniu przepisów dekretu o reformie rolnej podlegały dobra ziemskie należące do W. P., traktując wszystkie działki, wchodzące w skład tego majątku łącznie, jako nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym stanowiącą funkcjonalną i gospodarcza całość bez wyjaśnienia charakteru tych działek, które - wg żądań określonych we wniosku wszczynającym postępowanie -nie miały takiego charakteru. Ponieważ łączna powierzchnia gruntów wchodzących w skład Dóbr P. przekraczała wielkości określone a art.. 2 ust. 1 lit e dekretu, to w ocenie organów obu instancji dobra te w całości i bez wyłączeń przeszły z mocy prawa na własność Państwa. Taka ocena jest nie do utrzymania. Naczelny Sąd Administracyjny w licznych wyrokach wydanych w analogicznych sprawach zwracał uwagę, że dekret nie dawał podstaw do konfiskowania w powołaniu na reformę rolną całego majątku właścicieli ziemskich. Dekret stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczane są tylko nieruchomości ziemskie i tylko takie nieruchomości przechodzą niezwłocznie i bez żadnego wynagrodzenia, w całości na własność państwa z przeznaczeniem na cele określone w art. 1 część druga. Pojecie " nieruchomości ziemskie " użyte w dekrecie, zdefiniowane zostało w uchwale trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. TK W 3 /89. W uchwale tej Trybunał Konstytucyjne stwierdził, że ustawodawca poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem " ziemskie" miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego treść niektórych przepisów dekretu oraz treść rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w szczególności § 6 tego rozporządzenia, który stanowi, że osoba ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania dekretu - winna przedłożyć organowi właściwemu do wydania orzeczenia dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju - świadczą o tym, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru, nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 września 1939 r. Trybunał Konstytucyjny wskazał przy tym, że dla wyodrębnienia części nieruchomości z przeznaczeniem na inny niż rolny cel nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego " oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą być one uwidocznione w terenie. Wystarczy, gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone". Błędny więc w świetle powyższych wyjaśnień jest pogląd organów obu instancji, że dekret uzasadniał przejęcie majątków ziemskich w całości, bez jakichkolwiek wyłączeń, niezależnie od tego jakie nieruchomości, o jakim charakterze wchodziły w jego skład. Przy orzekaniu na podstawie § 5 pow. rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. organ administracji obowiązany był ocenić możliwość wyłączenia spod reformy rolnej tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być przeznaczona na cele dekretu. W sprawie niniejszej takich ustaleń nie dokonano. Nie ustalono nawet, jaka była faktyczna powierzchnia ogólna Dóbr P. Z dołączonej do akt mapy pomiaru na gruncie sporządzonego 1946 r. wynika, że było to 116.3470 ha, z protokołu podziału ziemi majątku P. sporządzonego w dniu 8 marca 1945 r. wynika, że rozparcelowano 217,09 ha, w tym 1,50 ha przeznaczono na szkolę podstawową i 113,72 ha na Ośrodek Hodowlano - Nasienniczo - Ogrodowy, w zaświadczeniu Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z dnia [...] lipca 1946 r. podano, że nieruchomość ziemska P. stanowiąca własność W. P. przejęta przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej posiada powierzchnię 223,50 ha, natomiast na planie gruntów majątku prywatnego P. M. sporządzonego w 1939 r. podano, że łączną powierzchnia tego majątku wynosi 244.4218 ha. Na mapie urzędowej z 1939 r. oznaczone są granice działek na których znajdował się pałac i park. W postępowaniu administracyjnym nie ustalono, jaka była powierzchnia tych działek, a także czy i na jaki cel je przyjęto. W protokole Komisji Powiatowego Urzędu Ziemskiego "wyłonionej do wyłączenia państwowych ośrodków Hodowlano - Nasienno - Ogrodniczych z dnia 15 marca 1945 r. podano, że dla tworzonego Ośrodka Komisja wydzieliła: sad - Nr [...] , pole Nr [...],[...],[...],[...], pole orne góry - cześć pola północną, pole przy koloniach cz. płn. łąkę Nr [...] i łąkę Nr [...].W protokole podziału ziemi z dnia 8 marca 1945r. podano, że Ośrodek otrzymał przydział 82,18 ziemi ornej, 7,82 łąk i 23,72 lasów. Nie wynika więc z tych dokumentów, że dla Ośrodka przejęto pałac i park. Z w/pow. protokołu wynika nadto, 1,5 ha gruntu przejęto dla szkoły powszechnej. Pozostałe grunty rozparcelowano pomiędzy "bezrolnych" "karłowatych" i " małorolnych". Z dokumentów tych nie wynika nawet, czy dwór i park zostały faktycznie przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej czy też - zajęte zostały bez tytułu prawnego. Biorąc pod uwagę wyżej wskazane braki w ustaleniach faktycznych istotnych dla wyniku sprawy Sąd Wojewódzki uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270). O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 pow. ustawy.