IV SA 1685/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Alicja Plucińska - Filipowicz Sędziowie NSA Teresa Kobylecka (spr.) WSA Wojciech Mazur Protokolant A. Foks-Skopińska po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2004r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2001r. Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia, że część nieruchomości wraz z dworem nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję organu I instancji II. zaskarżony akt nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku, III. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz A. K. kwotę 10 (dziesięć)zł. tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] września 2001 r. znak: [...] utrzymał w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2001 r. odmawiającą stwierdzenia, że majątek W. stanowiący własność B. B., położony w gminie C. w części obejmującej część nieruchomości wraz z dworem nie podpadał pod działanie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 z 1945 r.). W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, że powierzchnia ogólna majątku ziemskiego B. B. wynosiła w dniu 1 września 1939 r. 13 września 1944 r. powyżej 100 ha, tj. około 290 ha, spełniała więc warunki wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r., zaś kwestią sporną w sprawie jest zasadność przejęcia wraz z majątkiem ziemskim tzw. zespołu dworsko-parkowego. Zdaniem organu na podstawie cyt. dekretu przejmowane były poza gruntami określanymi jako użytki rolne także zabudowania, np. młyny, gorzelnie, browary, a także domy (dwory z reguły otoczone parkiem), które mogły zostać przeznaczone np. na szkoły i inne ośrodki. Ustawodawca, zdaniem organu odwoławczego za nieruchomość ziemską uznał nie tylko użytki rolne, ale również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi, wchodzące w skład majątku o charakterze rolniczym. Znacjonalizowana nieruchomość ziemska jest pojęciem szerszym od nieruchomości, w skład której wchodzą użytki rolne i która podlega parcelacji na rzecz rolników. Żaden z przepisów dekretu nie wyłączył spod przejęcia budynków, w tym dworów wchodzących w skład nieruchomości ziemskich, stanowiących własność dawnego podmiotu. Przedstawiając rozważania teoretyczne organ doszedł do wniosku, że zespół dworsko-parkowy wchodzący w skład określonych dóbr ziemskich był powiązany z pozostałym majątkiem ziemskim w sensie podmiotowym poprzez jego właściciela B. B., przedmiotowo stanowił zaplecze gospodarcze i dochodowe dla funkcjonowania tego majątku jako zorganizowanej całości w tym także ośrodka majątku, tzn. zespołu dworsko-parkowego. Zespół ten stanowił poza miejscem zamieszkania właściciela również miejsce zarządzania majątkiem przez właściciela lub osoby działające w jego imieniu, np. w przypadku wydzierżawienia całego majątku. Zdaniem organu ta część nieruchomości, która jest określana jako zespół dworsko-parkowy stanowiła część składową przedmiotowego majątku ziemskiego i podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniosła A. K., spadkobierczyni B. B., wnosząc o wydanie sprawiedliwego wyroku. Podniosła, że przejęty majątek nie został w całości zużyty na cele określone w dekrecie PKWN z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w dyspozycji Skarbu Państwa pozostaje nadal dwór oraz część parku, o której wyłączenie skarżąca wnosiła, co powoduje możliwość jego zwrotu w naturze. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł ojej oddalenie, podtrzymując argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, choć nie wszystkie zarzuty w niej podniesione są trafne. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozstrzyga sprawę w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi -Dz. U.Nr 153, poz. 1270). Wydane na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. 0 przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) w § 5 przyznaje uprawnienie do orzekania w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu organowi administracji państwowej, który rozstrzyga te sprawy w drodze decyzji o charakterze deklaratoryjnym. Kompetencje wojewódzkich urzędów ziemskich wskazanych w tym przepisie jako organów właściwych do orzekania w tych sprawach - w wyniku kolejnych zmian w strukturze i właściwości organów administracji państwowej należały w dacie wydawania omawianej decyzji do Wojewodów, jako terenowych organów administracji rządowej. Sąd uznał, że sprawa niniejsza, mająca na celu ustalenie, czy majątek ziemski W., stanowiący własność B. B. położony gminie C. w części obejmującej zespół dworsko-parkowy podpadał pod działanie dekretu nie została wyjaśniona w stopniu umożliwiającym jej rozstrzygnięcie zgodne z prawem. Na wstępie należy podnieść, że dekret o reformie rolnej nie zawierał definicji pojęcia "nieruchomości ziemskie". Pojęcie to zdefiniowane zostało w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89, OTK 1990/1/26, w której Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że definiując pojęcie "nieruchomości ziemskiej" z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przyjąć należy, że ustawodawca, poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie", miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu ("o przeprowadzeniu reformy rolnej"), jak też w treści niektórych przepisów dekretu oraz rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51), np.: 1) art. 1 ust. 2 lit. "a" i "b" dekretu stanowi, że przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje "upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców"; 2) art. 6 dekretu nakazuje Ministrowi Reform Rolnych objęcie zarządu nad przejętymi nieruchomościami ziemskimi "wraz z budynkami, całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego", zaś z art. 11 ust. 1 dekretu wynika, że "inwentarz żywy i martwy przejęty z gospodarstw parcelowanych zostanie rozdzielony między nowo utworzone gospodarstwa dla bezrolnych...". Intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym, że przez inne podmioty. Z tych przepisów nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru (...), nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 stycznia 1939 r. Natomiast na tle przepisów prawa cywilnego i prawa dotyczącego ustroju ksiąg wieczystych obowiązujących w 1944 r., dla wyodrębnienia części nieruchomości rolnej z przeznaczeniem na inny niż rolny cel nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej (hipotecznej, gruntowej). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego "oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie musza one być uwidocznione w terenie. Wystarczy, gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też, gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone". Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w sprawie niniejszej, podzielając w pełni pogląd prawny i rozważania prawne Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w przytoczonej uchwale uznał, że istotne dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy część przedmiotowej nieruchomości, tzw. zespół dworsko-parkowy był w dniu wejścia w życie reformy rolnej wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej. Przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc i nie mogła być przeznaczona na cele dekretu. Należy przy tym zwrócić uwagę - stosownie do poglądu prawnego wyżej omawianego - że powołany przez organ odwoławczy art. 6 dekretu dotyczył wyłącznie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym tj. wszelkich tych nieruchomości, które służyły do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Skarżąca wskazywała, że jej żądanie dotyczy zespołu dworsko-parkowego. Organy orzekające w sprawie na podstawie § 5 cyt. rozporządzenia nie dokonały żadnych ustaleń i ocen dotyczących tak sprecyzowanego przedmiotu sprawy, nie przeprowadzając w tej mierze żadnego postępowania dowodowego. Przy dokonywaniu oceny, czy określona nieruchomość,.w tym także zespół dworsko-parkowy podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej niezbędne jest ustalenie, czy istniał związek funkcjonalny, który zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowego i odwrotnie, a nie związek podmiotowy pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Organ nie dokonał oceny związku funkcjonalnego w odniesieniu do konkretnej próby wykazania, że tenże zespół dworsko-parkowy mógł służyć realizacji któregoś z celów reformy rolnej. Trafnie organ odwoławczy wskazuje, że wśród celów reformy rolnej określonych w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej wymieniono zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, jednak z akt sprawy nie wynika, aby zespół dworsko-parkowy W. przejęty został na taki właśnie cel. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt lc ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271), uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji z powodu nie wyjaśnienia przez te organy okoliczności istotnych dla wyniku sprawy, a więc wydanych z naruszeniem art. 7, 77 § 1 kpa. Ponadto na podstawie art. 152 cyt. ustawy Sąd orzekł, że zaskarżony akt nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Orzeczenie o kosztach postępowania uzasadnia art. 200 i 209 cyt. ustawy w zw. z art. 97 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W dalszym postępowaniu organ administracyjny przy dokonywaniu oceny, czy część majątku W., stanowiącego własność B. B., tzw. zespół dworsko-parkowy podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej winien ustalić, czy istniał związek funkcjonalny (a nie podmiotowy) pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolniczym, mając na uwadze ocenę prawną, zawartą w niniejszym wyroku (art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).