IV SA 169/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Zofia Flasińska, Sędziowie WSA Wojciech Mazur, Anna Szymańska (spr.), Protokolant Agnieszka Foks-Skopińska, po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2004 r. sprawy ze skargi Gminy Miasta G. na decyzję Ministra Gospodarki, z dnia [...] grudnia 2002 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa skargę oddala Decyzją z dnia [...] października 2002 r. Minister Gospodarki stwierdził nieważność orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] grudnia 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: Fabryka [...] Sp. z o.o. w K.. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że postępowanie nacjonalizacyjne wszczęte zostało na podstawie art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej ( Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.). Wojewódzka Komisja do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...], głównie w oparciu o opinię inż. Z. P., w świetle której fabryka zdolna była zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę 47 osób, skreśliła spółkę z wykazu przedsiębiorstw podlegających upaństwowieniu. Główna Komisja zatwierdziła postanowienie Wojewódzkiej Komisji, dodatkowo sięgając po ustalenia zawarte w sporządzonej na swoje zlecenie opiii inż. Z. B. i L. D., gdzie stwierdzono, że zdolność zatrudnienia bezpośrednio przy produkcji na jedną zmianę na dzień 5 lutego 1946 r. wynosiła 43 pracowników. Wskutek wniosku Ministra Przemysłu i Handlu Główna Komisja zmieniła swoje postanowienie i uznała w oparciu o przedłożone jej pisma, że zdolność zatrudnienia przekraczała 50 pracowników na jedną zmianę. Minister Gospodarki ustalił nadto w zaskarżonej decyzji, że w dniu 1 lipca 1949 r. został sporządzony protokół — zdawczo-odbiorczy przejęcia na własność Państwa poszczególnych składników majątkowych przedsiębiorstwa. Następnie przeprowadził wnikliwą analizę zgromadzonych dowodów i stwierdził, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwala uznać, że w dniu wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę w spółce "[...]" nie przekraczała 50 pracowników. Ponieważ jednak istniały rozbieżności w materiałach postępowania prowadzonego w latach 40-ych , Minister zasięgnął opinii ekspertów i sporządzona na potrzeby postępowania nieważnościowego opinia potwierdziła wnioski zawarte w ekspertyzach inż. P. i D.. Uznając, zatem iż wskutek wydania przez Ministra Przemysłu i Handlu orzeczenia nacjonalizacyjnego nastąpiło rażące naruszenie prawa, Minister stwierdził jego nieważność. Organ następnie ocenił skutki prawne jakie wywołało przedmiotowe orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu, powołując się na utrwaloną wykładnię nieodwracalności skutków prawnych. Stwierdził, że zgodnie protokołem zdawczo-odbiorczym z dn. 01.07.1949 r. przejęto na własność Państwa następujące nieruchomości: 1. zabudowaną działkę objętą wykazem hipotecznym [...] księgi gruntowej, położoną w K. przy ul. [...], 2. nieruchomość objętą wykazem hipotecznym [...], położoną j .w, 3. działkę objętą wykazem hipotecznym [...] położoną w G. 4. nieruchomość objętą wykazem [...] księgi gruntowej gminy K. gm. W.. Minister ustalił, że prawo użytkowania wieczystego nieruchomości w K. przy ul. [...] przyznane zostało Zakładowi [...] w K. Działka natomiast o pow. 1500 m kw. położona w K. została skomunalizowana i obecnie stanowi własność gminy W., natomiast nieruchomość o pw. 1947 m. kw. położona w G. przy ul. K. (dawny wykaz hipoteczny [...] K.) nabył przez zasiedzenie Skarb Państwa, a następnie wskutek komunalizacji Gmina Miasta G.. Ponieważ nabycie tych nieruchomości było skutkiem wydanych uprzednio decyzji uwłaszczeniowych i komunalizacyjnych, to nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu art. 156 § 2 kpa nie wystąpiły. Również poczynione na nieruchomości nakłady nie powodują zaistnienia nieodwracalnych skutków prawnych. Wskutek wniesionych przez Zakłady [...] S.A. oraz Gminy Miasta G. wniosków o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu swojej decyzji z dn. [...].12.2002 r. organ powtórzył motywy zawarte w poprzednio wydanej decyzji. Wskazał, że ponieważ Minister Przemysłu i Handlu nie wymienił w orzeczeni i składników majątkowych podlegających przejęciu, to należy uznać, że nacjonalizacją objęto całość przedsiębiorstwa ze wszystkimi jego częściami składowymi i przynależnościami. Odnośnie nieruchomości położonej w G. , w ocenie Ministra stanowiła ona część składową nacjonalizowanego przedsiębiorstwa, a zatem została przejęta na własność Państwa na mocy orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dn. [...].12.1948 r. Zakres przedmiotowy nacjonalizacji określa bowiem decyzja nacjonalizacyjna, a nie protokół zdawczo-odbiorczy. Ponadto protokół ten nie został zatwierdzony orzeczeniem właściwego ministra w trybie § 75 a rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 30.01. 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa ( Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.). Nieruchomości natomiast położone w K. przy ul. L. stanowią własność Skarbu Państwa i do 31 stycznia 1997 r. pozostawały we władaniu Z[...] "[...]l". W dacie wydawania decyzji w dn. [...].10.2002 r. przedsiębiorstwo to nie mogło być stroną postępowania i decyzja nie powinna być do niego kierowana. Minister jednak w dacie orzekania nie dysponował dokumentami, z których wynikały te okoliczności. Skoro Z[...] "[...]" wystąpiły z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy ze względu na swój interes prawny (art. 28 kpa) obowiązkiem organu była ponowna analiza sporządzonych dowodów i wydanie decyzji. Przy czym okoliczności podniesione przez skarżącego pozostają bez wpływu na ocenę skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 kpa. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Gmina Miasto G. wniosła o uchylenie obydwu decyzji Ministra Gospodarki zarzucając naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Skarżąca podniosła, że wbrew ustaleniom Ministra nieruchomość położona w G. nie była objęta nacjonalizacją. Z treści protokołu zdawczo-odbiorczego wyraźnie wynika bowiem, że przedmiotowa nieruchomość była własnością spółki K., ale nie stanowiła ona części składowej, ani przynależności nacjonalizowanego przedsiębiorstwa spółki. W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wniósł o jej oddalenie przytaczając argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 97 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1271) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki.Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga jest bezzasadna, aczkolwiek argumentację w niej podniesioną należy uznać za trafną. Nie mają jednak te kwestie znaczenia dla samego rozstrzygnięcia sprawy. Podstawą prawną wskazaną przez Ministra Przemysłu i Handlu w orzeczeniu z dnia [...] grudnia 1948 r. był art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dn. 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej ( Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem na własność Państwa za odszkodowaniem były przejmowane przedsiębiorstwa przemysłowe, jeżeli były zdolne zatrudniać przy produkcji na jedną zmianę więcej, niż 50 pracowników. Badając w postępowaniu nadzorczym przedmiotowe orzeczenie organ niezwykłe starannie i rzeczowo dokonał oceny prowadzonego w latach 40-tych postępowania nacjonalizacyjnego i doszedł do trafnego wniosku, iż przy jego wydaniu dopuszczono się "rażącego naruszenia prawa". Naruszenie to polegało na przyjęciu, iż przedsiębiorstwo było zdolne do zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Z materiału dowodowego natomiast, którym dysponował Minister Przemysłu i Handlu oraz ekspertyzy wykonanej na potrzeby postępowania nieważnościowego wynika, iż liczba pracowników nie przekraczała 50 osób. A ponieważ przesłanka ta była podstawą do nacjonalizacji przedsiębiorstwa, niewątpliwie naruszenie przepisu regulującego liczbę zatrudnionych należy uznać za rażące. W postępowaniu nacjonalizacyjnym bowiem organ badał liczbę zatrudnionych pracowników i przekroczenie 50 osób przy produkcji na jedną zmianę stanowiło jedyną i wystarczającą podstawę do przejęcia przedsiębiorstwa na rzecz Państwa w oparciu o powołany art.3 ust. 1 lit B ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Natomiast nie ingerował w stronę przedmiotową postępowania tj. nie ustalał co w istocie jest przejmowane - jakie konkretne składniki majątkowe. Temu bowiem służył następny etap postępowania nacjonalizacyjnego tj. sporządzenie protokołu zdawczo-odbiorczego i jego zatwierdzenie orzeczeniem właściwego ministra. Przy sporządzaniu protokołu zdawczo-odbiorczego możliwe było zgłaszanie uwag i zarzutów celem ustalenia prawidłowego składu majątkowego przedsiębiorstwa, bowiem nacjonalizacji podlegał nie cały majątek właściciela przedsiębiorstwa, lecz te składniki, które wiązały się bezpośrednio z działalnością gospodarczą przedsiębiorstwa. Po zatwierdzeniu protokołu przez Ministra, stawał się on integralną częścią orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa (§ 75 a ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 30.01.1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstwa na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.)). Tym samym należy uznać za błędne stwierdzenie Ministra zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że zakres przedmiotowy nacjonalizacji określa decyzja nacjonalizacyjna właściwego ministra, a nie protokół zdawczo-odbiorczy z faktycznego przejęcia mienia. Otóż decyzja nacjonalizacyjna określała jedynie, że dane przedsiębiorstwo spełnia przesłanki do przejęcia na rzecz Państwa, określone w ustawie nacjonalizacyjnej i przenosiła wszelkie prawa do tego przedsiębiorstwa na Państwo, nie decydowała natomiast o poszczególnych jego składnikach. Dopiero protokół zdawczo-odbiorczy - zatwierdzony orzeczeniem określał zakres przedmiotowy tj. co zostaje przejęte. Nie mniej jednak pogląd Ministra, aczkolwiek błędny, nie miał wpływu w ostateczności na prawidłowość wydanych przez niego decyzji. Decyzja nacjonalizacyjna jest bowiem nieważna li tylko wyłącznie z powodu rażącego naruszenia przez ówczesne organy art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej. Ustalenia zaś i wnioski poczynione w tym zakresie przez organ należy uznać za w pełni prawidłowe i odpowiadające prawu. Kwestia natomiast objęcia nacjonalizacją nieruchomości położonej w G., co podnosi skarżący, a także w K. gm. W. została rozstrzygnięta w protokole zdawczo-odbiorczym z dn. 1 lipca 1949 r. Co prawda nie ma dowodu w aktach na okoliczność jego zatwierdzenia przez właściwego ministra, nie można zatem przyjąć, iż stanowi on integralną częś' orzeczenia nacjonalizacyjnego. Z drugiej jednak strony nie można mu odmówić istotnego waloru dowodowego. Minister w swoich rozważaniach (str. 12 decyzji z dn. [...].12.2002 r.) wykazuje pewną niekonsekwencję powołując z jednej strony punkt IV protokołu zdawczo-odbiorczego na potwierdzenie swojego stanowiska, że K. również została znacjonalizowana, a z drugiej strony odbiera temu protokołowi jakikolwiek walor stwierdzając, że nie został on zatwierdzony orzeczeniem właściwego ministra. Otóż bezspornym w sprawie jest fakt sporządzenia takiego protokołu oraz nie zatwierdzenia go przez właściwy organ. Przy ustaleniach zatem należy konsekwentnie albo uznać, iż protokół ten (mimo nie zatwierdzenia) stanowi o zakresie przedmiotowym znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, albo też odbierając mu jakikolwiek walor nie powoływać się na jego treść. W ocenie Sądu, co zostało wcześniej podniesione, protokół zdawczo-odbiorczy pomimo, że formalnie nie stanowi części decyzji nacjonalizacyjnej, wskazuje jednak na składniki przejętego przedsiębiorstwa . Jest to bowiem jedyne źródło informacji o rzeczywistych rozmiarach przedsiębiorstwa w rozumieniu majątkowym i nie może być pominięty pomimo nie zatwierdzenia. Przy czym uchybienie to ma o tyle znaczenie, iż postępowanie zatwierdzające służyło weryfikacji i ewentualnym sprostowaniom oraz uzupełnieniom. W niniejszym postępowaniu zatem, wobec dysponowania protokołem, obowiązkiem organu było dokonanie ustaleń w oparciu o jego treść. Z protokołu natomiast przy jego kompleksowym czytaniu, nie zaś fragmentarycznym, jak uczynił to Minister, wyraźnie wynika, iż nieruchomości w K. i K. jako "niestanowiące przynależności" przedsiębiorstwa nie podlegały przejęciu przez Państwo w myśl pkt 31 Instrukcji przewodniczącego Kom. Ekon. Rady Ministrów z dn. 18.11.1948 r. ( Dz. U. Min. Przemysłu i Handlu z 1948, Nr 26, poz. 327). Wobec wyraźnego stwierdzenia zawartego w protokole nie można poczynić odmiennych ustaleń, jak to zostało przedstawione w uzasadnieniu decyzji. Obydwie nieruchomości nie zostały objęte nacjonalizacją i w dacie wydawania orzeczenia pozostawały własnością spółki K.. Nie wpływa to oczywiście w żadnym razie na nieważność lub ważność decyzji nacjonalizacyjnej, bowiem kwestia ta była bez znaczenia dla ustalenia okoliczności rażącego naruszenia przepisu ustawy nacjonalizacyjnej. Tym samym błędne ustalenia organu zawarte w uzasadnieniu nie miały znaczenia dla samego rozstrzygnięcia. Błędne również w konsekwencji należy uznać rozważania organu w części nieruchomości w K., a dotyczące nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 kpa. Skoro bowiem nieruchomość nie wchodziła w skład przedsiębiorstwa spółki K., rozważania te są bezprzedmiotowe. Mając powyższe na uwadze i uznając, iż w istocie decyzja odpowiada prawu, Sąd na podstawie art. 151 cyt. ustawy Prawo o postępowaniu przed Sądami administracyjnymi, orzekł jak na wstępie.