IV SA 1861/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia T. Cysek (spr.), Sędziowie M. Małaszewska-Litwiniec, W. Mazur, Protokolant A. Dobrowolski, po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2004 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2002 r. Nr [...] w przedmiocie przejścia mienia na rzecz Państwa na podstawie innych przepisów uchyla decyzję I i II instancji IV SA 1861/02 UZASADNIENIE Zaskarżoną do sądu administracyjnego decyzją z dnia [...] kwietnia 2002 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w wyniku rozpatrzenia odwołania A. B. od decyzji Wojewody [...] dnia [...] sierpnia 2001 r. stwierdzającej, że majątek N. o powierzchni 117,47 ha stanowiący b. własność A. B. - wg stanu na dzień 13 września 1944r. wchodzący w skład "Dóbr Ziemskich [...]", a obecnie stanowiący część nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej nr [...] podlegał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. z 1945 r. nr 3 po.13) - utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazano, iż powierzchnia przedmiotowego majątku przekraczała normę obszarową ( 100 ha) określoną w art. 2 ust. 1 lit. a powołanego dekretu. A. B. był zresztą właścicielem majątku ziemskiego składającego się z wielu nieruchomości o powierzchni znacznie przekraczającej 100 ha. W jego skład wchodziły dobra : W., Z. i C., stanowiące nie tylko grunty orne, łąki, pastwiska ale także wody, lasy, grunty zalesione(parki: pałace otoczone parkami - będące rezydencjami właściciela, bądź dzierżawione innym osobom na podstawie umów cywilnoprawnych. Istotny w sprawie stan prawny na dzień 1 września 1949 r. i na dzień 13 września 1944 r., a także łączna powierzchnia nieruchomości ziemskiej tego samego podmiotu lub obszar użytków rolnych - przemawiają za stwierdzeniem zasadności zastosowania w sprawie art. 2 ust. 1 lit. e wymienionego na wstępie dekretu. Samo wykorzystywanie w charakterze rezydencji konkretnej nieruchomości - ze względu na usytuowanie zabytkowego pałacu w otoczeniu parkowym ( leśnym) nie oznaczało utraty własności przez A. B., a oddanie tej rezydencji w posiadanie innej osoby nie oznaczało pomniejszenia "w sensie gospodarczym" majątku ziemskiego. Zdaniem rozstrzygającego w sprawie Ministra nie znajduje uzasadnienia powoływanie się w niej na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1999 r. w sprawie wykładni art. 2 ust. 1 lit e powołanego dekretu. Po pierwsze bowiem zgodnie z art. 239 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. wyżej wymieniona uchwała Trybunału Konstytucyjnego nie ma już mocy powszechnie obowiązującej i "w sprawach nieruchomości ziemskich", może być stosowana jedynie posiłkowo. Po drugie zaś wspomniana uchwała dotyczyła zagadnienia skutków parcelacji nieruchomości na działki budowlane, po zatwierdzeniu projektu parcelacji przez właściwy organ. Wydzielenie fizyczne nieruchomości np. pałacowo - parkowej (czy wydzielenie od części gospodarczej majątku) nie zastępuje podziału prawnego, czyli zmiany podmiotu własności majątku składającego się z wielu nieruchomości, ani nie jest parcelacją nieruchomości ziemskiej na działki budowlane, których dotyczyła omawiana uchwała. Charakter nieruchomości N. - "zabytkowa rezydencja pałacowo - parkowa i leśna" i jej obszar powyżej 100 ha nie wskazuje, że nieruchomość ta była działką budowlaną, czy też podzieloną na działki budowlane. Ponadto wg. orzekającego w sprawie organu z art. 2 lit. e wskazanego dekretu nie wynika, aby w tym trybie na własność Państwa przechodziły tylko nieruchomości rolne rozumiane jako użytki rolne ( grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe). W omawianym dekrecie normę obszarową ustanowiono dla Polski centralnej na 100 ha powierzchni ogólnej lub 50 ha użytków rolnych. Poza użytkami rolnymi w skład nieruchomości ziemskiej wchodzić też mogły nieużytki, tereny zalesione czy też zespoły pałacowo - parkowe. Koniecznym warunkiem było występowanie tego samego podmiotu własności. Zawarcie umów cywilno - prawnych z innymi podmiotami nie stanowiło w tej mierze istotnej zmiany. Należało bowiem do uprawnień właściciela, który dysponuje i zarządza majątkiem zgodnie ze swą wolą i potrzebami gospodarczymi. W złożonej skardze A. B. zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego ( art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.) poprzez błędną wykładnię tego przepisu odnośnie pojęcia "nieruchomości ziemskiej". W ocenie strony skarżącej Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w efekcie uchybił też art. 6 kpa. Zdaniem skarżącej orzekający organ wadliwie odstąpił w niniejszej sprawie od stosowania interpretacji terminu " nieruchomość ziemska", wskazanej przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 OTK 1990/1/26 i nie wziął pod uwagę stanowiska prezentowanego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Nie można w szczególności, eksponując normę obszarową określoną w art. 2 ust. 1 lit. e omawianego dekretu za " nieruchomości ziemskie" uznać te, które ze swej istoty nie mają takiego charakteru. Nie jest też wystarczającym argumentem wskazywanie na kwestie podmiotowego ( poprzez osobę właściciela) powiązania określonych obszarów. Strona skarżąca podkreśliła, iż rozstrzygający organ uchylił się od wszechstronnego rozwiązania podniesionych przez nią zarzutów i przedstawionych odwołań, co doprowadziło do złamania zasady sformułowanej w art. 7 kpa. Przestawione w sprawie dowody wskazują na nie tylko fizyczne , ale i prawne wyodrębnienie przedmiotowej nieruchomości. Za niezrozumiałe uznać też trzeba wywody zaskarżonej decyzji dotyczące leśnego czy też budowlanego charakteru tej nieruchomości. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczas prezentowaną argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna i jako taka prowadzi do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Przede wszystkim - w ocenie Sądu - zgodzić się trzeba z twierdzeniem strony skarżącej o zasadności posługiwania się na gruncie niniejszej sprawy wykładnią pojęcia " nieruchomość ziemska" zaprezentowaną przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 OTK 1990/1/26. Wprawdzie bowiem ta interpretacja nie ma już formalnie mocy powszechnie obowiązującej, ale należało ją uwzględnić nie tyle już nawet z uwagi na sam autorytet Trybunału Konstytucyjnego, ale zwłaszcza wobec trafności jego wypowiedzi. Na marginesie zaznaczyć trzeba, iż chociaż wykładnia terminu "nieruchomość ziemska" z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej zaprezentowana została przez Trybunał Konstytucyjny przy okazji rozprawiania się z problemem parcelacji na cele budowlane, to nie ma podstaw, aby pomijać uniwersalnych przecież wskazówek co do rozumienia pojęcia "nieruchomości ziemskiej". Definiując pojęcie " nieruchomości ziemskiej" zawarte w omawianym przepisie Trybunał Konstytucyjny podkreślił, iż użycie przymiotnika "ziemskie" prowadzi do wniosku, że ustawodawca miał na względzie te składniki mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analiza zaś art. 1 ust. 2 lit. a i b , art. 6 powołanego dekretu oraz § 6 w powiązaniu z § 7 lit. e i § 11 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. Nr 10 poz. 51 ze zm.)prowadzi do wniosku, iż intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą wykorzystać do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej, z tym , że przez inne podmioty. Taka wykładnia pojęcia nieruchomości ziemskiej została zaakceptowana w utrwalonym już orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i podziela ją także skład Sądu rozpoznający niniejszą sprawę. W zakresie podpadania pod uregulowanie art. 2 ust. 1 lit e powoływanego dekretu zespołów pałacowo-parkowych Naczelny Sąd Administracyjny eksponuje konieczność badania, czy tego typu zespoły pozostawały w funkcjonalnym związku (stanowiły gospodarczą całość) z nieruchomością ziemską (o charakterze rolniczym), czy też były wyodrębnione i przeznaczone na inny cel (por. np. niepublikowane wyroki z dnia 22 sierpnia 2000 r. sygn. akt IV SA 2582/98, z dnia 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00, z dnia 9 czerwca 2003 r. IV SA 3462/01 dotyczący tzw. "Karczmy [...]" z "Dóbr Ziemskich [...]" i wiele innych )". Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie podkreślał też, iż nie może być zaś wskazywany jako decydujący argument związek podmiotowy poprzez osobę właściciela. Rozstrzygające organy zaniechały dokonania analizy stanu faktycznego w sprawie w oparciu o przedstawione wyżej wskazówki wynikające z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. W efekcie wydane przez te organy decyzje nie mogły zostać uznane za legalne i wymagały wyeliminowania z obrotu prawnego. W dalszym postępowaniu administracyjnym rzeczą rozstrzygających organów będzie dokonanie zgodnie z wymaganiem art. 7, 77 § 1 kpa - najpierw koniecznych ustaleń w zakresie stanu faktycznego ( oczywiście na podstawie szczegółowej i wszechstronnej analizy materiału dowodowego, której dotychczas nie przeprowadzono) i dopiero następnie ( przy kierowaniu się podanymi wskazówkami występującymi w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego) oceny czy konkretny zespół pałacowo - parkowy podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e wielokrotnie już powoływanego dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Na marginesie zaznaczyć trzeba, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera zbędne wypowiedzi co do kwestii, które nie były w sprawie sporne ( np. braku utraty własności przez A. B. w okresie przed wejściem w życie wymienionego dekretu, czy też zagadnienia braku parcelacji na cele budowlane). Nie wiadomo również z jakich powodów przy oznaczaniu otoczenia przedmiotowego pałacu używano zamiennie także terminu "leśnej". Kwestia ta ma o tyle znaczenie, że lasy (o obszarze powyżej 25 ha) nie podpadały pod działanie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a objęte były regulacją zawartą w dekrecie PKWN z dnia 12 grudnia 1944 o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15 poz.82 ze zm.). Oczywiste jest także, że samo eksponowanie w zaskarżonej decyzji związku podmiotowego ( poprzez osobę właściciela) nie mogło świadczyć, że przedmiotowy zespół parkowo - pałacowy pozostawał w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską należącą do A. B.) prowadzonej działalności wytwórczej w rolnictwie). Zdaniem Sądu rozstrzygającego znaczenia w sprawie nie mogło mieć także wskazywanie na normy obszarowe ujęte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Podnieść należy, że zespół pałacowo- parkowy mógł, ale nie musiał w każdym przypadku wchodzić w skład nieruchomości ziemskiej. Tej zaś kwestii rozstrzygające organy wystarczająco nie wyjaśniły i wbrew wymogom także art. 8, 11 kpa nie przekonały, aby konkretny zespół pałacowo- parkowy pozostawał w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską A. B. Z tych wszystkich względów orzeczono jak sentencji z mocy art. 145 § 1 pkt a i c oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2000 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr. 153 poz. 1270) w związku z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1272 ze zm.).