IV SA 2074/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA B. Gorczycka-Muszyńska (spr.), Sędziowie sędzia WSA W. Mazur,, asesor WSA W. Zielińska - Baran, Protokolant D. Niewirowski, po rozpoznaniu w dniu 24 czerwca 2004 sprawy ze skargi M. Z., M. P., E. D., A. R., G. B., spadkobierców J. Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2002 Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2001r. 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonania do chwili uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2002r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy zakwestionowaną w odwołaniu J. Z. decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2001r. stwierdzającą, że browar w Z., stanowiący własność J. Z. podlegał działaniu art. 2 ust. 1 litera e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3 poz. 13 z 1945r.) W uzasadnieniu tej decyzji podano, że browar w Z. stanowił część O. Z., której powierzchnia ogólna przekraczała 100 ha i była własnością jednego podmiotu-J. Z.. Browar w Z. był powiązany z dobrami O. Z. "przez osobę właściciela" zdaniem organu: "produkcja browaru i dochody z nią związane były obok innych czynników związane z istnieniem i rozwojem zaplecza gospodarczego-dóbr O. Z. Nieruchomość browarska była powiązana z dobrami ziemskimi O. Z. zarówno prawnie jak i gospodarczo". Organ odwoławczy przytacza nadto treść art. 6 dekretu oraz cytuje stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w uchwale z dnia 19 września 1990r. w kwestii dotyczącej parcelacji nieruchomości ziemskich dokonanej przed dniem 1 września 1939r. wyprowadzając z tego wniosek, że skoro nieruchomości ziemskie przechodziły na własność Państwa wraz ze znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego, a grunty nie zostały rozparcelowane przed dniem 1 września 1939r. to nie ma powodów do uznania, że nieruchomość, której dotyczy rozpoznawana sprawa "straciła charakter nieruchomości ziemskiej czy została przeznaczona na działkę budowlaną" Z tych względów w ocenie organu odwoławczego, "browar Z. spełniał przesłanki do przejęcia go na własność Państwa na podstawie art. 2 ust.1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej". Skargę na tę decyzję wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego J. Z.. W skardze zarzucono, że organy orzekające obu instancji błędnie odczytują interpretację pojęcia " nieruchomość ziemska" przedstawioną przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990r. Browar był i jest położony na terenie miasta Z., a grunty na których się znajduje nigdy nie miały i nie mają charakteru rolnego. Przepisy pow. dekretu, ani żadne inne przepisy wydane w tym okresie nie zawierały podstaw do nacjonalizacji ordynacji, jako zbioru nieruchomości ziemskich. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej w art. 2 ust 1 enumeratywnie określał nieruchomości ziemskie przeznaczone na cele reformy rolnej, a w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentowane jest, że jest to wyliczenie zupełne, a nie przykładowe i podlega wykładni ścisłej, a nie rozszerzającej. Bez wątpienia nie było celem żadnego z dekretów nacjonalizacyjnych a także ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej upaństwowienie każdego browaru czy też każdej nieruchomości stanowiącej własność J. Z. Dekret nie dawał podstaw do konfiskaty całego majątku właścicieli ziemskich. Zdaniem skarżącego "zaskarżona decyzja, wbrew konstytucyjnej zasadzie ochrony prawa własności i prawa dziedziczenia wyrażonej w art. 21 i 64, nie tylko narusza prawo własności ale również jest wyrazem akceptacji sprzecznych z prawem działań władzy z okresu przejęcia browaru na rzecz Państwa. Wówczas również "szukano" podstawy prawnej, która mogłaby zalegalizować przejęcie browaru na rzecz Państwa, bowiem decyzja o nacjonalizacji browaru nie mogła zapaść w oparciu o przepisy z ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi przemysłu, gdyż browar nie był w stanie zatrudniać na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Z tych względów skarżący wnosi o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji, jako wydanych z istotnym naruszeniem prawa. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Po wniesieniu skargi do Sądu Administracyjnego zmarł skarżący J. Z. i w jego prawa wstąpili spadkobiercy: M. P., E. D., A. R., G. B. i M. Z., którzy w pismach procesowych z dnia 2,3 i 9 marca 2004r. oświadczyli, że popierają skargę. Wojewódzki Sąd Administracyjny właściwy do rozpatrzenia skargi w związku z reformą sądownictwa administracyjnego zważył co następuje: Skarga jest zasadna. Dekret z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. Dz.U. Nr 3 poz. 13 z 1945r.) miał do spełnienia konkretny cel, uwzględniony już w samym jego tytule, uściślony w art. 1 stanowiącym m.in. że reforma rolna będzie realizowana zgodnie z zasadami manifestu PKWN. Manifest zaś jednoznacznie stanowił, że celem reformy rolnej jest "zaspokojenie odwiecznego pędu chłopstwa polskiego do ziemi", a przejęte ziemie gospodarstw obszarniczych o pow. ponad 50 ha, a na terenach przyłączonych do Rzeszy w zasadzie o pow. ponad 100 ha rozdzielone zostaną między chłopów małorolnych, średniorolnych obarczonych licznymi rodzinami drobnych dzierżawców oraz robotników rolnych. W art. 1 dekretu uściślono przeznaczenie przejmowanych nieruchomości ziemskich. Sąd Najwyższy dokonując w wyroku z dnia 25 stycznia 1995r. III ARN 77/94 (OSN nr 14 z 1995r. poz. 167) -wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" wskazał, że ocena, czy określona nieruchomość wchodziła w sensie prawnym w skład kompleksu ziemskiego przejmowanego na cele reformy rolnej, nie może być dokonywana w oderwaniu od przeznaczenia i faktycznego sposobu wykorzystywania tej nieruchomości. W ocenie Sądu Najwyższego-którą podziela skład orzekający w sprawie niniejszej "przy wykładni pojęcia nieruchomości ziemskiej nie można pomijać normatywnego kontekstu systemowego. Pojęcie to powinno być wyjaśniane z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisu art. 1 ust. 2 dekretu z 1944r. który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejęte na cele reformy rolnej". Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990r. powoływanej przez organy w sprawie niniejszej podkreślił, że przy definiowaniu pojęcia " nieruchomości ziemskie" użytego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należy przyjąć, że ustawodawca używając określenia "ziemskie" miał na względzie te nieruchomości, które mają charakter rolniczy czyli mogą być wykorzystywane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. Błędne jest stanowisko organów orzekających w niniejszej sprawie, że nieruchomość położona na terenie miasta Z., zabudowana browarem podlegała przejęciu na cele reformy rolnej jako powiązana z majątkiem ziemskim "przez osobę właściciela". Taka interpretacja dekretu i celów, jakie dekret ten miał spełniać nie znajduje oparcia ani w przepisach tego dekretu, ani w treści manifestu PKWN. Żaden z tych aktów nie przewidywał konfiskaty wszelkiego mienia należącego do właścicieli ziemskich, niezależnie od tego, czy mienie to było nieruchomością ziemską czy miejską. Żaden też z aktów prawnych wydanych w tym okresie nie przewidywał nacjonalizacji ordynacji jako zbioru nieruchomości, bez względu na charakter tych nieruchomości. Przywołując treść art.6 dekretu organ orzekający przeoczył, że przepis ten dotyczy nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 " wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego". Nieruchomość zabudowana browarem, której dotyczy niniejsza sprawa nie znajdowała się na terenie nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2, lecz na terenie miasta Z. Już tylko ta okoliczność (bez potrzeby rozważania, czy browar jest przedsiębiorstwem przemysłu rolnego) wykluczała możliwość uznania, że nieruchomość ta podlegała działaniu dekretu o reformie rolnej. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 lit a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U nr 153 poz. 1270) orzekł jak w sentencji.