IV SA 2776/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA del. do WSA B. Gorczycka -Muszyńska (spr.) Sędzia NSA O. Wierzbicka Sędziowie asesor T. Wykowski Protokolant Danuta Gorzelak - Maciak po rozpoznaniu w dniu 7 kwietnia 2004 r. sprawy ze skargi I. T. i W. T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2002 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia, że nieruchomość ziemska - zespół pałacowo- parkowy w K. nie podpada pod działanie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. wstrzymuje wykonanie zaskarżonej decyzji do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku III. zasądzić od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz I. T. i W. T. po 400 zł (po czterysta zł) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wnioskiem z dnia 16 listopada 2000 r. W. T. i I. T. wystąpili do Wojewody [...] o wydanie decyzji na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Refom Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. stwierdzającej, że dom mieszkalny ( dwór) w K. wraz z zabytkowym parkiem o powierzchni ok. 2 ha, położone na wydzielonych parcelach gruntowych, dla których prowadzona była przez Sąd Okręgowy w S. Wydział Hipoteczny, księga hipoteczna " Dobra [...]" - nie podlegały przejęciu na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. Nr 10 poz. 51 ze zmianami). We wniosku podniesiono, że dwór wraz z zabytkowym parkiem nie był funkcjonalnie związany z gospodarstwem rolnym, nie znajdowały się tam żadne urządzenia służące produkcji rolnej ani nie zamieszkiwały tam osoby zatrudnione przy produkcji rolnej. Ta część majątku byłego właściciela -K. T. nie mogła więc służyć realizacji któregokolwiek z celów reformy rolnej, wymienionych w powyższym dekrecie, a tym samym nie było podstaw do jej przyjęcia w trybie powyższego dekretu. W piśmie z dnia 4 kwietnia 2001 r. wnioskodawcy rozszerzyli żądania wniosku i wnieśli o stwierdzenie, że nie podpadają pod działanie przepisu art. 2 ust. Hit. e pow. Dekretu, wydzielone parcele gruntowe o wskazanych numerach, oznaczone na planie Dóbr [...] z 1930 r. odpowiadające obecnie działkom ewidencyjnym o numerach [...] - [...], [...], [...], [...], [...] i [...] oraz nieruchomości leśne składające się z wydzielonych na wsk. planie Dóbr [...] parcel o numerach [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz [...]. Jednocześnie podano, że zespół pałacowo - parkowy obejmuje teren o powierzchni 27,21 ha, a działki wyodrębnione prawnie i ewidencyjnie znajdujące się na tym terenie mają następujące oznaczenia ewidencyjne: Nr Nr [...]-[...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]. Do pisma procesowego zawierającego wyżej opisane stwierdzenia dołączona została kserokopia odrysu planu Dóbr [...] sporządzonego w 1930 r. poświadczonego za zgodność z oryginałem przez mierniczego przysięgłego inż. J. K., z oryginału znajdującego się w zbiorach Archiwum Państwowego w S. w zespole Hipoteka w S. - Księga Dobra [...]. Plan potwierdzony za zgodność przez kierownika Oddziału II Archiwum Państwowego. Na planie tym opisano wymienione w piśmie wnioskodawców parcele - jako grunty wydzielone z Dóbr [...]. Pismo wnioskodawców wraz z załącznikami - w tym - z opisanym wyżej planem wpłynęło do [...] Urzędu Wojewódzkiego w W. - Delegatura Placówka Zamiejscowa w S. w dniu 6 kwietnia 2001r. W dniu [...] kwietnia 200lr. wydana została decyzja, podpisana z upoważnienia Wojewody [...] przez kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Nieruchomościami w Delegaturze - Placówce Zamiejscowej w S. Decyzją tą, w powołaniu na § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. ( Dz. U. Nr 10 poz. 51) orzeczono: "uznaję, że nieruchomość ziemska pod nazwą Dobra [...] położona w K. Gmina S. zawierająca zgodnie z protokołem w sprawie przyjęcia gruntów na cele reformy rolnej 595,75 ha, stanowiąca dawniej własność K. T. podlega działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i z mocy samego prawa przechodzi na własność państwa. Odmawiam wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e w/w dekretu dworu wraz z otaczającym go parkiem oraz lasu z przejętej w/w nieruchomości" W uzasadnieniu tej decyzji podano m. in., że : "w przeprowadzonym postępowaniu strona nie przedstawiła dowodów świadczących o tym., że cześć przejętej nieruchomości położonej w K. składająca się z zespołu dworsko - parkowego oraz las została prawnie i faktycznie wydzielona z całego majątku przed dniem 1 września 1939 r. oraz, że podział ten został zatwierdzony decyzją administracyjną. W związku z tym, wbrew twierdzeniom wnioskodawcy nie można uznać, że w/w zespół dworsko - parkowy oraz las nie podlegał wyłączeniu w trybie w/w przepisów, ponieważ nie stanowił odrębnej nieruchomości, a wprost przeciwnie - funkcjonalnie i gospodarczo był związany z całym majątkiem ziemskim". Odwołanie od tej decyzji wnieśli I. T. i W. T. W odwołaniu zarzucono m. in. błędną wykładnię art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ignorującą ugruntowane orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego, naruszenie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i art. 61 § 1 i 5 kpa poprzez wyjście przez organ I instancji poza granice wniosku ( I cz. decyzji), - naruszenie art. 7, 10, 77 i 107 § 3 kpa przez brak wszechstronnego, a właściwie jakiegokolwiek rozważenia materiału dowodowego i pominięcie istotnych twierdzeń wniosku i załączonych do akt sprawy dokumentów. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych po rozpoznaniu odwołania - decyzją z dnia [...] czerwca 2002 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu tej decyzji podano, że " z akt sprawy wynika jednoznacznie, że przedmiotowy zespół dworsko - parkowy (...) stanowił własność tego samego podmiotu, który był właścicielem pozostałego majątku ziemskiego o pow. ogólnej powyżej 100 ha. Skarżący nie przedłożyli bowiem dokumentów np. wypisów z księgi wieczystej, że przed 1 września 1939 r. zespół pałacowo -parkowy stanowił własność innego podmiotu niż pozostała część majątku ziemskiego. Spełnione więc były warunki dotyczące stanu prawnego nieruchomości ( ten sam podmiot) jak i powierzchni ogólnej majątku ziemskiego, którego sporny zespół dworsko-parkowy stanowił część składową, kwalifikujące go do podpadania pod działanie dekretu o reformie rolnej. Wykorzystywanie części dworsko - pałacowej tzw. ośrodka majątku ziemskiego na cele mieszkalne nie oznacza, że ta część majątku została prawnie oddzielona od majątku ziemskiego w skład którego wchodziła". Skargę na tę decyzję wnieśli do Sądu Administracyjnego I. T. i W. T. W skardze podtrzymano wszystkie twierdzenia zawarte we wniosku z dnia 16 listopada 2000 r. i piśmie z dnia 4 kwietnia 2001 r. oraz wszystkie zarzuty zawarte w odwołaniu, podnosząc, że żadne z nich nie zostały rozważone i ocenione w postępowaniu administracyjnym zakończonym zaskarżoną decyzją. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przede wszystkim należy podnieść, że jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego jest zasada czynnego udziału strony w tym postępowaniu, wyrażona w art. 10 kpa. Jedną z konsekwencji tej zasady jest nałożenie na organ administracji obowiązku zawiadomienia wszystkich osób będących stronami w sprawie o wszczęciu postępowania z urzędu lub na żądanie jednej ze stron (art.61§4 kpa). W myśl art. 28 kpa stroną jest nie tylko ten, kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lecz także każdy, czyjego interesu prawnego dotyczy postępowanie. Gwarancją realizacji prawa strony do brania czynnego udziału w postępowaniu jest sankcja wzruszenia decyzji w trybie wznowienia postępowania określona w art. 145 § 1 pkt 4 kpa. Organ administracji obowiązany jest z urzędu ustalić, kto ma w danej sprawie interes prawny. W przypadku wszczęcia postępowania na wniosek strony organ nie może więc tylko jej gwarantować udziału, lecz obowiązany jest ustalić, czy w danej sprawie mają prawnie chronione interesy również inne podmioty, dla których z ewentualnej decyzji organu mogłyby wynikać określone skutki, dotyczące ich interesu prawnego. W sprawie niniejszej skutki takie mogłyby wynikać dla podmiotów, które posiadają aktualnie tytuł prawny do nieruchomości, których dotyczy wniosek I. T. i W. T. Organ I instancji bezpośrednio po otrzymaniu wniosku w sprawie, ( w dniu 14 listopada 2000) podjął działania dla ustalenia, kto jest właścicielem jednej z działek, objętych wnioskiem ( działki Nr [...]) i uzyskał informacje od starosty Powiatowego, że właścicielem tej działki jest Firma Handlowo - Usługowa [...] Sp. 200 z siedzibą w R. ul. [...]. Jednakże nawet ten jeden właściciel części nieruchomości objętych wnioskiem nie został powiadomiony o wszczęciu postępowania dotyczącego także tej działki. W tych okolicznościach uznać należało, że w sprawie zachodzi podstawa do uchylenia zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji przewidziana w art. 145 § 1 pkt 1 lit b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153 poz. 1270). Dlatego orzeczono jak w sentencji. Rozstrzygnięcie niniejsze ma ten skutek, że sprawę ponownie rozpatrywać będzie organ I instancji, przy czym należy zwrócić uwagę, iż podstawowym obowiązkiem organu administracji właściwego dla rozstrzygnięcia decyzji jest dokonanie oceny materiału dowodowego zgromadzonego w aktach. W sprawie niniejszej organy obu instancji arbitralnie stwierdziły, że wnioskodawcy nie udowodnili, iż przed dniem 1 września 1939 r. parcele, których dotyczy wniosek zostały prawnie wydzielone z Dóbr [...] przemilczając fakt dołączenia przez wnioskodawców do akt uwierzytelnionego planu z 1930 r. wskazującego, iż wyłączenie takie było dokonane. Nie dokonano więc oceny materiału dowodowego zgromadzonego w aktach. Należy także zwrócić uwagę, że organy obu instancji nie poczyniły żadnych ustaleń co do tego, czy wskazany we wniosku skarżących zespół pałacowo - parkowy stanowił część nieruchomości ziemskiej służącą wykorzystaniu tej nieruchomości na cele gospodarki rolnej. Zamieszczone przez organy w motywach decyzji stwierdzenia arbitralne i lakoniczne, nie powiązane ze stanem faktycznym rozpoznawanej sprawy są tylko ogólnikami przyjmującymi jako pewnik, że pałace i parki były wykorzystywane na cele prowadzenia majątku ziemskiego i że z reguły występował związek funkcjonalny między gospodarstwem rolnym prowadzonym na terenach przyległych do nieruchomości parkowo - pałacowej a tą nieruchomością. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie w wydanych wyrokach uchylających decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zawierające rozstrzygnięcia motywowane taką argumentacją, jaką przytoczono w decyzji zaskarżonej w sprawie niniejszej wyjaśniał, motywował i wskazywał, że przy rozpoznawaniu spraw dotyczących orzeczenia czy określona nieruchomość podlega czy nie podlega pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej organ orzekający powinien mieć na uwadze , że w myśl zarówno Manifestu Lipcowego jak i rozwiązań przyjętych w dekrecie i rozporządzeniu wykonawczym do tego dekretu - intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tylko tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym, że przez podmioty inne niż dotychczasowy właściciel - dla wyodrębnienia części nieruchomości przeznaczonej lub wykorzystywanej na inny cel niż rolny nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej ( hipotecznej, gruntowej) - oznaką wydzielenia z majątku ziemskiego części gruntów o innym charakterze i przeznaczeniu niż grunty rolne są w zasadzie granice działki, które nie muszą być uwidocznione w terenie, wystarczy gdy są uwidocznione na urzędowych mapach albo też gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone (wydzielenie fizyczne, np. przez ogrodzenie trwałe) - przy dokonywaniu oceny, czy określona część nieruchomości podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej niezbędne jest ustalenie, czy istniał związek funkcjonalny (a nie tylko podmiotowy) pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolniczym (polskie dwory i pałace z reguły nie były związane bezpośrednio z produkcją rolną, nie stanowiły integralnej części podwórek folwarcznych lecz były integralną częścią otaczających je parków. Odmienna sytuacja istniała w odniesieniu do dworów poniemieckich na terenie Warmii i Mazur, gdzie budynek mieszkalny właściciela w zasadzie był bezpośrednio powiązany z produkcją rolną, wkomponowany w zabudowę podwórza gospodarczego i spełniający rolę centrum zarządzania gospodarstwem rolnym). Ten pogląd utrwalony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego został przyjęty w oparciu o stanowisko wyrażone w omawianej kwestii przez Trybunał Konstytucyjny i Sąd Najwyższy ( por. uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. nr 3 / 89 i wyrok SN z dnia 25 stycznia 1995 r. III ARN 77/94 - ONSA Nr 14 poz. 167 z 1995 r. Także -wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2003 r. Sygn. akt III CKN 1492/00 w motywach którego SN wyraża pogląd, iż " odebranie władztwa poprzednim właścicielom w trybie wykonywania przepisów dekretu o reformie rolnej nie wyklucza zatem w wyjątkowych wypadkach udzielenia im lub ich następcom ochrony w procesie windykacyjnym, jeśliby okazało się, że nieruchomość została odebrana wbrew przepisom dekretu lub nie została następnie rozdysponowana zgodnie z celami wymienionymi w art. 1 ust. 2 dekretu"). Te okoliczności zatem organ administracji powinien rozważyć przy ponownym rozpatrywaniu sprawy.