IV SA 2938/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Teresa Kobylecka asesor WSA Anna Szymańska ( spr.) asesor WSA Tomasz Wykowski Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 sierpnia 2004r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2003r. Nr [...] w przedmiocie nieważności orzeczenia w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo- odbiorczego znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z [...] listopada 2002r. Decyzją z dnia [...] listopada 2002 r. ([...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1949 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa: S. Zakłady Przemysłowe "P. " S.A. Gorzelnia Przemysłowa w S. , w części zaliczenia do składników tego przedsiębiorstwa gruntów stanowiących byłą własność rodzeństwa Z. P. i W. M.. W uzasadnieniu stwierdzono, że ww. przedsiębiorstwo zostało przejęte na rzecz Państwa orzeczeniem Ministra Skarbu z dnia [...] maja 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, wydanym na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.). W dniach 18, 19 i 20 maja 1949 r. został sporządzony protokół zdawczo-odbiorczy znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, który został zatwierdzony orzeczeniem Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] grudnia 1949 r. Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia zatwierdzającego protokół zdawczo-odbiorczy wystąpiła J. P. w części gruntów należących do niej oraz do jej brata W. M., wpisanych pod poz. 1 wykazu hipotecznego nr [...]. Minister powołał się na § 75 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 30.01.1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność państwa, zgodnie z którym, o ile w przedsiębiorstwie znajdują się składniki majątkowe (np. maszyny, urządzenia), które zostały przeniesione do tego przedsiębiorstwa bez tytułu prawnego po dniu 01.09.1939 r. z innego przedsiębiorstwa lub od osoby nie podpadającej pod art. 2 ust. 1 i 3 ustawy nacjonalizacyjnej, należy uczynić o tym odpowiednią wzmiankę w protokole. Z treści zaś orzeczenia z dnia [...].12.1949 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego wynika, że żadne uwagi, ani zastrzeżenia nie zostały zgłoszone. W ocenie organu na działkach stanowiących własność J. P. i jej brata w dniu 05.02.1946 r. znajdowały się z okresu przedwojennego składy węgla i odnoga bocznicy kolejowej. Odnoga ta w dalszym ciągu przebiegała przez tereny należące do przedsiębiorstwa "P. " i łączyła się bezpośrednio z linią kolejowa PKP. Okoliczność tę organ ustalił na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego oraz znajdującego się w aktach opisu znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. W ocenie zatem organu bocznica kolejowa łącząca przedsiębiorstwo ze stacją kolejową, wiązała się bezpośrednio z działalnością przedsiębiorstwa, a to oznacza, że teren należący do J. P. i W. M. stanowił integralną część składową znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Wskutek wniesionego przez Z. P. wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydał w dn. [...].07.2003 r. decyzję utrzymującą w mocy swoją poprzednią decyzję. W uzasadnieniu powtórzono argumentację i wywody zawarte w decyzji wydanej w dniu [...].11.2002 r. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Z. P. podniosła, iż działki gruntu nr [...] nr hip. [...] zostały włączone bez jakichkolwiek podstaw prawnych do położonego obok przedsiębiorstwa S. Zakłady Przemysłowe "P. ". Z dokumentów bezspornie wynika, iż właścicielami tych działek była skarżąca oraz jej brat W. M. . Komisja przejmująca nie miała żadnych uprawnień, aby włączyć działki stanowiące cudzą własność do majątku przedsiębiorstwa. Właściciele gruntu nie mogli zgłosić żadnych zastrzeżeń do protokołu, bowiem nie zostali powiadomieni o tych czynnościach. Skarżąca wyjaśniła, iż jej dziadek uzyskał w 1922 r. pozwolenie Rady Miejskiej w S. na budowę bocznicy kolejowej na drodze miejskiej, która kończyła swój bieg na terenie gorzelni. Natomiast dalsza część bocznicy została pobudowana po nabyciu działki nr hip. [...] przez ojca skarżącej Z. M. , co miało miejsce w 1938 r. Obecność natomiast węgla na przedmiotowych działkach nie świadczy o związku gospodarczym z przedsiębiorstwem "P. ", gdyż węgiel był własnością rodziny M. . Był składowany na tym gruncie po przywiezieniu koleją, a następnie przewożony wozem konnym do "Rektyfikacji Spirytusu". W uzupełnieniu skargi pełnomocnik skarżącej dodał, iż rodzina M. posiadała zakład produkcyjny "Rektyfikacja Spadkobierców M. . Rektyfikacja Spirytusu w S. ", który to zakład został znacjonalizowany orzeczeniem Ministra Skarbu z dn. [...].05.1948 r. Było to przedsiębiorstwo o odrębnej strukturze organizacyjnej, należące do innych osób niż "P. ". Właśnie dla jego potrzeb oraz stojącego w sąsiedztwie budynku mieszkalnego składowano węgiel na działkach rodzeństwa M. . Budynek mieszkalny zużywał ok. ¼ , zaś zakład Rektyfikacja ok. ¾ gromadzonego węgla. Węgiel ten natomiast nie był wykorzystywany przez gorzelnię "P. ". Zdaniem skarżącej nie jest wiadome, na jakiej podstawie Minister ustalił, że została ustanowiona służebność na nieruchomości M. na rzecz Gorzelni. W konsekwencji, w ocenie skarżącej, przedmiotowe działki nie stanowiły nigdy zaplecza "P. ", a powiązania gospodarcze pomiędzy "P.", a działkami hip. Nr [...] nie zostały wykazane. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentów zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie, a część podniesionych w niej zarzutów należy uznać za zasadne. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) nacjonalizacja przedsiębiorstwa polegała na przejęciu jego majątku nieruchomego i ruchomego wraz ze wszelkimi prawami, jak prawo do licencji, znaków użytkowych, znaków towarowych, wzorów użytkowych i zdobniczych itp. Państwo stawało się właścicielem wszystkiego, co wchodziło w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości w rozumieniu art. 40 § 1 Kodeksu handlowego. Na tle tak zdefiniowanego pojęcia przedsiębiorstwa, zasadniczym problemem wymagającym wyjaśnienia w świetle zarzutów podnoszonych przez skarżącą było ustalenie, czy możliwe było przejęcie aktem nacjonalizacyjnym tych części przejmowanego przedsiębiorstwa, które stanowiły własność osób trzecich, z różnych jednak powodów były wykorzystywane przez to przedsiębiorstwo. W niniejszej sprawie takim składnikiem jest nieruchomość stanowiąca w dacie nacjonalizacji współwłasność J. P. z d. M. i jej brata W. M. , na której została pobudowana bocznica kolejowa. Otóż w świetle art. 6 ust. 1 oraz § 75 ust. 2, 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 30.01.1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.) nacjonalizacją był objęty nie tylko majątek przedsiębiorstwa, który stanowił jego własność, lecz ogół mienia ruchomego i nieruchomego funkcjonalnie powiązany z działalnością przedsiębiorstwa, bez względu na to, czyją własność stanowiło to mienie. W tej sytuacji przepisy nacjonalizacyjne w sposób istotny rozszerzały pojęcie przedsiębiorstwa w rozumieniu przedmiotowym, zdefiniowane w wówczas obowiązującym przepisie art. 40 Kodeksu handlowego i zezwalały na objęcie czynnością nabycia również mienia nie należącego do tego przedsiębiorstwa. W sposób bowiem wyraźny § 75 cyt. rozporządzenia stanowił, iż w wypadku włączenia do składników majątkowych przedsiębiorstwa mienia stanowiącego własność osoby spełniającej określone kryteria, osoba ta mogła jedynie żądać odszkodowania na takich zasadach jak wierzyciele przedsiębiorstwa. Kryterium o tym decydującym była data włączenia tych składników do majątku przedsiębiorstwa. Włączenie natomiast polegało na stworzeniu takiej sytuacji, że istniał bezpośredni związek gospodarczy pomiędzy działalności przedsiębiorstwa i tym składnikiem, a tym samym był on potrzebny do prawidłowego działania całego przedsiębiorstwa. O ile zatem mienie osoby trzeciej zostało włączone do przedsiębiorstwa przed dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej tj. przed datą 5 lutego 1946 r., również podlegało przejęciu na rzecz Państwa. Pogląd powyższy znajduje także oparcie w bogatym orzecznictwie sądowym i nie można nie powołać w tym miejscu postanowienia SN z 25.07.2001 r. I CKN 1350/98, OSNC 2002/3/41; wyroku NSA z 14.05.1998 IV SA 628/98; wyroku NSA z 01.12.1999 r. IV SA 2484/98. Rzeczą natomiast organów jest ustalenie faktu włączenia takiego mienia do przedsiębiorstwa oraz daty tego włączenia. Minister w uzasadnieniach swoich decyzji powołuje się na § 75 cyt. rozporządzenia w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw, jednakże brzmienie tego przepisu należy uznać za nieaktualne. Od 13.05.1949 r. przepis ten ma w pewnym zakresie odmienne brzmienie, a ponieważ zarówno protokół zdawczo-odbiorczy, jak również orzeczenia go zatwierdzające zostały wydane po tej dacie, organy winny wziąć pod uwagę przepisy obowiązujące w dacie orzekania przez Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego. W świetle powyższych rozważań należy uznać, iż zarzut skarżącej, iż komisja nie miała żadnych uprawnień, aby włączyć działkę stanowiącą jej współwłasność do przedsiębiorstwa "P. " albowiem nieruchomość ta stanowiła własność osób trzecich - nie zasługuje na uwzględnienie. Natomiast okoliczność wskazana w skardze i szczegółowo uzasadniona w piśmie pełnomocnika skarżącej z dn. 16.03.2004 r., iż nieruchomość rodzeństwa M. była wykorzystywana na potrzeby innego przedsiębiorstwa tj. "Rektyfikacja Spadkobierców M. . Rektyfikacja Spirytusu w S. " oraz budynku wielomieszkaniowego, Sąd uznał za niezwykle istotną przy dokonywaniu oceny zaskarżonej decyzji. Dokonując ustalenia, że nieruchomość rodzeństwa M. została włączona do przedsiębiorstwa "P. ", Minister oparł się na dwóch dowodach tj. pkt 8 protokołu zdawczo-odbiorczego, sporządzonego 18, 19 i 20 maja 1949 r. oraz na opisie znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. W oparciu o te dokumenty wywiódł wniosek, iż bocznica kolejowa umiejscowiona na działce M. wiązała się bezpośrednio z działalnością przemysłową tego przedsiębiorstwa, a zatem grunt ten stanowił jego integralną część składową. Tymczasem skarżąca w toku postępowania administracyjnego wskazywała, iż przedmiotowa nieruchomość była wykorzystywana również na potrzeby innej nieruchomości (pismo skarżącej z 30.12.1991 r. stanowiące wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego), jak również twierdziła, iż nie tworzyła z "P. " żadnego związku gospodarczego (pismo skarżącej z dn. 04.08.1998 r.). We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wyraźnie wskazała, iż węgiel składowany na działce nr hip. [...] i stanowiącej własność M. , był przewożony wozem o zaprzęgu konnym do "Rektyfikacji Spirytusu", która znajdowała się przy ul. [...] (nr hip. [...]). Zarzut ten natomiast został zupełnie pominięty przez Ministra i nie wyjaśniony w toku chociażby rozpoznawania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Tymczasem zgodnie z art. 7 kpa organy podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a zasada ta zostaje zrealizowana poprzez obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa). Minister zaś dokonując ustalenia okoliczności mającej zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy tj. czy nieruchomość M. została włączona do przedsiębiorstwa "P. ", oparł się na dwóch dokumentach, pomijając pozostały materiał zgromadzony w sprawie. Uznając, iż te dowody są wystarczające do wydania prawidłowej decyzji, nie uznał za celowe przeprowadzenie dodatkowych dowodów, zwłaszcza w świetle twierdzeń skarżącej, jak również nie dokonał w uzasadnieniu wydanych decyzji oceny całego materiału zgromadzonego w sprawie, czym naruszył także dyspozycje art. 107 § 3 kpa. W szczególności Minister nie dokonał oceny znajdujących się w aktach map i szkiców terenów objętych postępowaniem. Przy ponownym rozpatrzeniu wniosku skarżącej winien rozważyć, kierując się zasadami logicznego myślenia, na ile usytuowanie bocznicy kolejowej w stosunku do terenu Gorzelni "P. " oraz stacji kolejowej PKP wskazywało, iż była ona wyłącznie przeznaczona do przewożenia melasy oraz spirytusu, a także węgla na potrzeby tego przedsiębiorstwa. Z mapy wynika bowiem, że gorzelnia miała nieograniczony dostęp do linii kolejowej ze swojej działki i niewątpliwie była to droga krótsza, niż przewóz towarów bocznicą z działki skarżącej. Nie wyklucza to oczywiście, iż z różnych względów gorzelnia wykorzystywała także bocznicę usytuowaną na nieruchomości M. . Okoliczność tę jednak winien ustalić organ. Również w świetle twierdzeń skarżącej koniecznym jest rozważenie, czy w istocie bocznica nie była wykorzystywana także, bądź wyłącznie do obsługi przedsiębiorstwa "Rektyfikacja" i budynku wielomieszkaniowego, położonego w jego pobliżu. Wszystkie te okoliczności winny być wyjaśnione, a ustalenia i wnioski powinny znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi art. 107 § 3 kpa. Przy czym rozpoznając ponownie sprawę organ będzie miał na uwadze treść art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Uznając zatem, iż wskazane naruszenie przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), która ma zastosowanie w sprawie z mocy art. 97 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O kosztach nie orzeczono, albowiem pełnomocnik skarżącej nie zgłosił stosownego wniosku. Uwzględniając charakter zaskarżonej decyzji, która jako akt odmowy nie ma cechy wykonalności, Sąd zaniechał wydania rozstrzygnięcia na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.