IV SA 2951/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Otylia Wierzbicka (spr.), Sędzia WSA Wojciech Mazur, WSA Wanda Zielińska - Baran, Protokolant Joanna Obrębska, po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2004 r. sprawy ze skargi W. D. i E. W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2003 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; 2) zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących W. D. i E. W. po 250 (dwieście pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...].10.2002 r. po rozpatrzeniu wniosku W. D. i E. W. na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. orzekł, że nieruchomość objęta wnioskiem stanowiąca obecnie działki ewidencyjne nr [...],[...],[...] i [...] położone w G. obejmujące zespół dworsko-parkowy zapisane w dawnej księdze wieczystej G. Dobra Rycerskie jako własność H. B. z G. podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. z dnia [...] października 1946 r. wydanego na podstawie art. 2 dekretu PKWN z 6 września 1944 r. w księdze wieczystej G. Dobra Rycerskie został wpisany Skarb Państwa jako właściciel nieruchomości o powierzchni 240,0878 ha która stanowiła własność H. B. z G. Na cele reformy rolnej można było przeznaczyć nieruchomości, które przekraczały normy obszarowe wymienione w dekrecie i miały charakter nieruchomości ziemskich. Oba te wymogi spełniała przedmiotowa nieruchomość. Potwierdzeniem jej rolniczego charakteru są znajdujące się w aktach sprawy protokół przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej oraz karta ewidencyjna założenia folwarcznego w G. Zespół dworsko-parkowy w G. stanowił ośrodek gospodarczy na co wskazuje jego usytuowanie jak i charakter budynku. Nie było to wyłącznie miejsce zamieszkania właściciela majątku i jego rodziny ale również miejsce zarządzania majątkiem, pozostające w związku funkcjonalnym z pozostałymi nieruchomościami. Z treści art. 6 dekretu wynika, że Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował w zarząd państwowy nieruchomości ziemskie, które podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu w tym także zabudowania i zakłady przemysłu rolnego wchodzące w skład nieruchomości. Treść powyższego przepisu nie wskazuje aby dotyczył on tylko zabudowań gospodarczych. Organ nie znalazł podstaw do stwierdzenia, że zespół dworsko-parkowy nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Odwołanie od decyzji wnieśli W. D. i E. W. zarzucając, - błędną wykładnię art. 2 ust. 1 lit e dekretu ignorującą ugruntowane orzecznictwo NSA oraz Trybunału Konstytucyjnego polegającą na niewłaściwym przyjęciu, że zabudowana domem rodzinnym o funkcji mieszkalnej wraz z parkiem nieruchomość położona na wydzielonych geodezyjnie katastralnych parcelach o nr [...],[...] i [...] stanowi nieruchomość ziemską - nieustalenie czy objęta wnioskiem nieruchomość była lub mogła być w całości lub w części wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, czy nadawała się do "nadziałów" oraz na jakie cele określone w art. 1 dekretu została przeznaczona; - brak należytego uzasadnienia zaskarżonej decyzji a w szczególności brak wskazania, dlaczego organ nie uwzględnił zarzutów dotyczących nielegalności dekretu PKWN; - naruszenie art. 7, 10 § 1 , 77 kpa oraz 107 § 3 kpa poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego; - mylne pouczenie stron postępowania o terminie zaskarżenia decyzji i tym samym pozbawienie stron środka zaskarżenia. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lipca 2003 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że zespół dworsko-parkowy wchodził w skład majątku ziemskiego, którego powierzchnia przekraczała 100 ha. Cele mieszkaniowo rodzinne na jakie był wykorzystywany dwór i jego najbliższe otoczenie na które powołuje się skarżący nie stanowią podstawy do wyłączenia tego zespołu spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wyznaczone cele nie oznaczały wyodrębnienia w sensie prawnym zespołu pałacowo-parkowego z majątku ziemskiego i potwierdzały a nie wykluczały jego związek z majątkiem. Skargę na powyższą decyzję do Naczelnego Sądu Administracyjnego wnieśli W. D. i E. W. W skardze podnoszą te same zarzuty co w odwołaniu. W ocenie skarżących organy dokonały błędnej wykładni art. 2 ust.1 lit e dekretu o reformie rolnej przyjmując, że zabudowana domem mieszkalnym wraz z parkiem nieruchomość położona na wydzielonych geodezyjnie parcelach, które nie przekraczały norm obszarowych określonych w dekrecie wchodziła w skład majątku ziemskiego G. mimo braku związku funkcjonalnego tej nieruchomości z majątkiem i braku obiektywnej możliwości jej wykorzystania na cele reformy rolnej. Wnoszą o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i zasądzenie kosztów postępowania według norm przypisanych. W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie i podtrzymał dotychczasowe argumenty. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skargi są uzasadnione choć nie wszystkie podniesione w nich zarzuty są trafne. Zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zapadły z obrazą art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 kpa a uchybienie to pozostaje w związku z ostatecznym rozstrzygnięciem. Zgodnie z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na wniosek uprawnionych stron organy administracji mogą orzekać w spawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W rozpoznawanej sprawie skarżący domagają się stwierdzenia że, nieruchomość obejmująca zespół dworsko-parkowy o powierzchni 3,10 ha stanowiąca obecnie działki ewidencyjne nr [...],[...],[...] i [...] nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej bowiem nie stanowiła nieruchomości ziemskiej i nie była gospodarczo związana z majątkiem. Na cele reformy rolnej można było przejąć nieruchomości ziemskie, które przekraczały normy powierzchniowe określone w dekrecie. Orzekające w sprawie organy uznały, że powierzchnia majątku ziemskiego G. Dobra Rycerskie przekraczała 100 ha zaś zespół dworsko-parkowy wchodził w skład tego majątku, stanowił ośrodek gospodarczy i był miejscem zarządzania majątkiem pozostając w funkcjonalnym związku z nieruchomościami wchodzącymi w skład majątku. Z powyższego wynika, że wszystkie działki wchodzące w skład majątku zostały potraktowane przez organy jako nieruchomości ziemskie o charakterze rolnym stanowiące gospodarczą całość. Uznając za spełnione przesłanki wymagane dekretem tj. ziemski charakter nieruchomości i przekroczenie norm obszarowych organy przyjęły, że majątek ziemski przeszedł z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa w całości i bez wyłączeń. Zaprezentowany przez organy pogląd nie może być zaakceptowany. Przepisy dekretu nie dawały podstaw do przejęcia na cele reformy rolnej całego majątku właścicieli ziemskich. Przepis art. 2 ust. 1 dekretu stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie, które przechodzą bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 dekretu. Dekret nie definiuje pojęcia "nieruchomości ziemskie". W orzecznictwie dla interpretacji tego pojęcia stosuje się wykładnię zawartą w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.09.1990 r. sygn. T KW 3/89, w której przyjęto, że "ustawodawca poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem ziemski miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy". Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu ("o przeprowadzeniu reformy rolnej") jak i w treści niektórych przepisów dekretu i rozporządzenia wykonawczego z 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Ocena organów, że zespół dworsko-parkowy stanowił nieruchomość ziemską i pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałymi nieruchomościami rolnymi przejętymi na cele reformy jest w zasadzie dowolna nie uwzględniająca okoliczności wynikających z akt sprawy. Organy ograniczyły się do stwierdzenia, że ówczesne realia i sposób zarządzania przemawiają za uznaniem, że dwór wraz przynależnościami stanowił integralną część ośrodka gospodarczego majątku G. i że nie było to wyłącznie miejsce zamieszkania właściciela majątku i jego rodziny ale również miejsce zarządzania majątkiem. Organy nie rozważyły, że właścicielką majątku G. była H. B. Jej mąż J. B. był posłem na sejm Rzeczypospolitej Polskiej IV kadencji w latach 1935 – 1938. Już te fakty wskazują, że uznanie przez organy iż dwór (zespół dworsko-parkowy) był miejscem zarządzania majątkiem musi budzić wątpliwości. Majątkiem jak ustaliły organy zarządzał rządca, który zamieszkiwał na terenie folwarku poza zespołem dworsko-parkowym. Znajdująca się w aktach karta ewidencyjna "Folwarku G." zawiera szkic sytuacyjny nieruchomości. Wynika z niego, że zespół dworsko – parkowy był oddzielony od reszty folwarku drogą wiejską. Poza terenem tego zespołu po przeciwnej stronie drogi znajdowały się zabudowania gospodarcze folwarku, budynek mieszkalny i czworaki. Tak usytuowana zabudowa oddzielająca zespół dworsko – parkowy od reszty folwarku wskazywałaby na odmienną ocenę niż ta dokonana przez organy. Funkcjonalna łączność zespołu dworsko-parkowego z gospodarstwem rolnym występowały wówczas, gdyby gospodarstwo nie mogło funkcjonować bez omawianego zespołu i odwrotnie przy czym łączność ta musiałaby być wykazana. Organy przyjmując, że zespół dworsko-parkowy pozostawał w łączności gospodarczej z majątkiem nie wskazał na czym opiera taką ocenę a jedynie ograniczył się do ogólnikowych stwierdzeń. Trybunał Konstytucyjny w cytowanej już uchwale wskazał, że przy wyodrębnieniu części nieruchomości z przeznaczeniem na inny niż rolny cel nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej (hipotecznej, gruntowej). Zdaniem Trybunału "oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie musza być one uwidocznione w terenie. Wystarczy gdy są uwidocznione na mapach urzędowych albo też na innej podstawie mogą być w terenie ustalone". Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podzielając wykładnię pojęcia nieruchomości ziemskiej uznał, za szczególnie istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy stwierdzenie, że na cele reformy rolnej dekret przeznaczał nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. W dotychczasowym postępowaniu organy nie przeprowadziły w tym zakresie postępowania dowodowego i w zasadzie nie ustaliły czy wskazana przez skarżących nieruchomość stanowiła odrębną od Dóbr Rycerskich G. nieruchomość nie stanowiącą nieruchomości ziemskiej zgodnie z wyżej przytoczoną wykładnią i wobec tego nie podlegała działaniu dekretu czy też wraz z gruntami tych dobór stanowiła ich część składową. Przyjęcie przez organy, że zespół dworsko-parkowy stanowił jedną ospodarczą całość z pozostałymi gruntami rolnymi nie zostało niczym poparte. Stosownie do treści § 6 rozporządzenia wykonawczego już cytowanego strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyznaczeniem użytków każdego rodzaju. We wniosku strony twierdzą, że zespół dworsko-parkowy stanowi obecnie cztery działki ewidencyjne o powierzchni 3,10 ha. To twierdzenie skarżących nie zostało w ogóle przez organy zweryfikowane. Wypisy z rejestru gruntów oraz mapy ewidencyjne wskazują, że tylko na działkach [...] i [...] znajdują się zabudowania oraz park . Działki [...] i [...] to łąka i lasy. Zebrane dotychczas dowody nie pozwalają na ustalenie jaki istotnie obszar stanowił zespół dworsko-parkowy i czy był zlokalizowany na wyodrębnionych geodezyjnie parcelach jak twierdzą skarżący. Działki wymienione we wniosku powstały z części parceli [...],[...],[...] i [...] które według zapisów matrykuły nr [...] to użytki rolne (ogrody , łąka i rola). Nie wiadomo czy działki [...] i [...] obejmują całość zabudowy byłego folwarku czy tylko zespół dworsko-parkowy. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy niezbędne jest sporządzenie mapy geodezyjnej obejmującej działki wskazane we wniosku z uwzględnieniem lokalizacji budynku dworu, parku i pozostałej zabudowy folwarcznej. Powyższe wady w ustaleniu stanu faktycznego pozostają w związku z ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy co powoduje uwzględnienie skarg i uchylenie decyzji obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit e ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. 02.153.1270).