IV SA 3002/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Cysek Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska (spr.) Asesor WSA Tomasz Wykowski Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 września 2004r. sprawy ze skargi J. N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2003 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2003 r. Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2003 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2003 r., odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] grudnia 1948 r., uznającego , że nieruchomość ziemska S. objęta księgą wieczystą Tom XXVII, wykaz [...] o powierzchni 100,1058 ha stanowiąca własność W. R. przeszła na rzecz Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W rozpatrywanej sprawie postępowanie dotyczy nieruchomości położonej na terenie województwa [...], a zatem należało dokładnie ustalić całkowitą powierzchnię nieruchomości ziemskiej S. bez względu na obszar użytków rolnych. Z akt sprawy wynika, iż W. R. nabył w 1928 r. nieruchomość ziemską w S. o powierzchni 100,1058 ha i zgodnie z treścią księgi wieczystej stan taki istniał także w dniu 1 września 1939 r. Do tego czasu W. R. nie czynił żadnych starań w kierunku wydzielenia z jego nieruchomości gruntu stanowiącego drogę publiczną, która istniała tam od chwili nabycia przez niego nieruchomości. Według twierdzeń właściciela nieruchomości przy dokonywaniu wpisu w księdze wieczystej nastąpił błąd, gdyż nie uwzględniono, że droga publiczna nie jest jego własnością, jednakże wpis ten nie został nigdy sprostowany. Z akt sprawy wynika, że droga publiczna została wydzielona dopiero w 1948 r. Na podstawie powyższych ustaleń należy stwierdzić, iż spełnione zostały warunki określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej do przejęcia na rzecz Państwa nieruchomości ziemskiej S. Skargę na powyższą decyzję wniosła J. N. - spadkobierczyni W. R. Skarżąca zarzuciła, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] lutego 2003 r. zostały wydane bez wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w tym nie przeprowadzono postępowania wyjaśniającego dotyczącego ustalenia charakteru drogi przed dniem 1 września 1939 r. oraz okoliczności związanych z tym, że część działek położona była w mieście S. i była zabudowania budynkami mieszkalnymi (kamienice czynszowe), zaś część działek wydzielona została z gospodarstwa w 1936 r. w ramach parcelacji. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] lutego 2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Sąd administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie poczynił bowiem ustaleń mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.. Ponadto Sąd stwierdził naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania. W pierwszym rzędzie podnieść należy, iż zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] lutego 2003 r. zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania - art. 7, art. 77§1 i art. 107§3 k.p.a. Przede wszystkim nie wyjaśniono w sposób niewątpliwy, czy kontrolowane orzeczenie nie jest dotknięte jedną z wad wymienionych w art. 156§1 k.p.a. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie rozważył z punktu widzenia istnienia podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] grudnia 1948 r. trybu jego wydania jak również poprawności samego rozstrzygnięcia. Należy zwrócić uwagę, że Minister Rolnictwa i Reform rolnych uznał, że nieruchomość stanowiąca własność W. R. przeszła na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). Tymczasem dekret nie przewidywał wydawania decyzji w tym przedmiocie, gdyż nieruchomości ziemskie objęte działaniem dekretu przechodziły na własność Państwa z mocy samego prawa z dniem wejścia w życie dekretu. Jednakże właściciele tych nieruchomości mogli ubiegać się, w trybie określonym w §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), ustalenia czy dana nieruchomość podlega działaniu przepisów art. 2 ust. 1 lit. e. Zgodnie z §6 powołanego rozporządzenia strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e, winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. W sprawie niniejszej wniosek taki został złożony i wydano decyzję stwierdzającą, że nieruchomość ziemska S. nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Decyzja ta została następnie uchylona i zastąpiona orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1948 r. W takim stanie sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi powinien zbadać, czy usunięcie z obowiązującego porządku prawnego decyzji Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia [...] września 1945 r. i wydanie orzeczenia z dnia [...] grudnia 1948 r. nastąpiło w zgodzie z obowiązującymi wówczas przepisami postępowania. Organ nadzoru nie wyjaśnił w sposób dostateczny kwestii charakteru drogi przed dniem 1 września 1939 r. W tym zakresie konieczne było przeprowadzenie badań materiałów archiwalnych, które pozwoliłyby na ustalenie czy przed dniem 1 września 1939 r. sporna droga miała charakter drogi publicznej a o ile tak, czy mogło dojść do jej nabycia przez W. R. Ponadto organ nie rozważył czy działki położone na terenie miasta S., stanowiły część składową nieruchomości ziemskiej z uwagi na istniejącą na części zabudowę oraz częściową ich parcelację. Argumenty zawarte w motywach obu decyzji wskazują, iż oceniały one, czy działaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej podlegały wszystkie dobra ziemskie należące do W. R., traktując wszystkie działki wchodzące w skład jego majątku jako nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, stanowiące funkcjonalną i gospodarczą całość bez wyjaśnienia faktycznego charakteru tych działek. Ponieważ łączna powierzchnia gruntów, wchodzących w skład majątku ziemskiego należącego do W. R., przekraczała wielkości określone w art. 2 ust. 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, to w ocenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, majątek ten w całości i bez wyłączeń przeszedł z mocy prawa na własność Państwa. Ocena taka nie jest uzasadniona, ponieważ dekret nie dawał podstaw do konfiskowania całego nieruchomego majątku właścicieli ziemskich, lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i tylko takie nieruchomości przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego odszkodowania, w całości na własność Skarbu Państwa na cele określone w art. 1 dekretu. Istota problemu sprowadza się zatem do wyjaśnienia, czy położone na terenie miasta S. nieruchomości gruntowe, zabudowane kamienicami i przeznaczone po parcelacji pod przyszłą zabudowę miały charakter nieruchomości ziemskiej. Organ nadzoru tej podstawowej kwestii nie wyjaśnił. Dekret z dnia 6 września 1944 r. nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". Warto w związku z tym przypomnieć stanowisko wyrażone przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 /OTK 1990/1/26/ , iż przy definiowaniu pojęcia "nieruchomości ziemskiej", użytego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należy przyjąć, że prawodawca używając określenia "ziemskie", miał na względzie te nieruchomości, które mają charakter rolniczy. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w powołanej uchwale. Szczególnie istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest stwierdzenie, że na cele reformy rolnej dekret przeznaczał nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Uzasadnia ono przyjęcie, że przy orzekaniu na podstawie §5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniona możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej tej części nieruchomości, która nie była powiązana funkcjonalnie z tą częścią majątku, który był wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej, a więc nie mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie. Wskazana ocena powinna być wynikiem wnikliwej analizy przeznaczenia konkretnych działek i uwzględniać ich faktyczne wykorzystanie, zaś organ prowadzący postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia wydanego w trybie §5 rozporządzenia wykonawczego powinien zbadać czy kwestionowane orzeczenie uwzględniło powyższe okoliczności. Zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] lutego 2003 r. jest wadliwa także z tej przyczyny, że w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] grudnia 1948 r. nie brały udziału wszystkie podmioty, których interesu prawnego dotyczyło to postępowanie. W postępowaniu nie brali bowiem udziału wszyscy spadkobiercy W. R. oraz obecni właściciele nieruchomości, przejętych na rzecz Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jeżeli strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu to jest to podstawa do wznowienia postępowania.. Naruszenie prawa, w tym wypadku art. 28 k.p.a., dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego prowadzić musi do uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] lutego 2003 r. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145§1 pkt 1 lit. b i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w związku z art. 97 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), orzekł jak w sentencji.