IV SA 3192/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia T. Cysek, Sędziowie O. Wierzbicka (spr.), T. Wykowski, Protokolant G. Dalba, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 maja 2004 r. sprawy ze skargi M. Z. i P. Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 200 lr. Nr [...] w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2000 r. po rozpatrzeniu wniosku M. Z. o wydanie w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - decyzji stwierdzającej, że przejęcie na własność Skarbu Państwa majątku ziemskiego W. Z. i K. Z. w miejscowościach B., D., G., S. i T. ( obecnie gm. K. pow. [...] woj. [...]) nastąpiło z naruszeniem przepisów dekretu z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - orzekł, że majątek ziemski W. Z. obejmujący grunty położone w miejscowościach B., D., G., S. i T. o powierzchni ogólnej 588.69 ha w tym użytków rolnych 236,95 ha położonych obecnie w gm. K. pow. [...] - ze względu na swoją powierzchnię podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w toku ponownie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego z uwzględnieniem wytycznych zawartych w decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...].01.1999 r. w oparciu o przygotowane przez [...] Biuro Geodezji i Terenów Rolnych opracowanie geodezyjno- prawne ustalono co następuje. Majątek ziemski objęty wnioskiem M. Z. o powierzchni 1079,50 ha stanowił w części odrębnej własność W. Z. (588,69 ha) i w pozostałej części odrębną własność K. Z. (490,81 ha). Wynika to z badań ksiąg wieczystych w Sądzie Rejonowym [...] Wydział Ksiąg Wieczystych w K., w Zamiejscowym Wydziale Ksiąg Wieczystych w N. oraz w Sądzie Rejonowym w B. Na podstawie wypisów z ksiąg gruntowych dóbr fabularnych oraz protokołów parcelowych wyszczególnionych gmin katastralnych sporządzono zbiorcze zestawienie obszarów nieruchomości ziemskich położonych w gminie K. powiat [...] należących w dniu 1.09.1939 r. do byłych właścicieli K. Z. i W. Z.. Łączny obszar majątku należącego do W. Z. w dniu wejścia w życie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej tj. 13.09.1944 r. wynosił 588,69 ha - w tym użytków rolnych 236,95 ha. Powierzchnia ta przekraczała wyznaczoną w dekrecie normę obszarową stanowiącą podstawę do przejęcia nieruchomości na własność Skarbu Państwa. Zdaniem organu wykładnia literalna i celowościowa przepisów dekretu a w szczególności art. 2 ust. 1 lit. e prowadzi do wniosku, że przepis ten traktuje łącznie wszystkie nieruchomości ziemskie stanowiące własność jednego podmiotu. Organ ten nie podzielił stanowiska M. Z. by prowadzić odrębne postępowania administracyjne w odniesieniu do każdej nieruchomości posiadającej księgę wieczysto-gruntową. Odnosząc się do zarzutu, że przedmiotowe grunty stanowiły funkcjonalnie odrębne nieruchomości nie przylegające do siebie stwierdził, że teza ta nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Dokumentacja geodezyjno - prawna a w szczególności mapa zbiorcza majątku Z. wskazuje, że wszystkie grunty stanowiące własność W. Z. graniczyły ze sobą i stanowiły funkcjonalną całość gospodarczą. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu odwołania M. Z. decyzją z dnia [...].08.2001 r. na podstawie art. 138 § 1 kpa utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji i podtrzymał wszystkie przytoczone przez ten organ argumenty. Nadto stwierdził, że przy orzekaniu czy dany majątek ziemski podlegał przejęciu na własność Państwa w oparciu o przepisy dekretu z dnia 6.09.1944 r. nie ma znaczenia wyodrębnienie nieruchomości w sensie prawno-rzeczowym, czy też wieczysto-księgowym a jedynie "ziemski" charakter nieruchomości stanowiących własność tej samej osoby oraz ich łączny obszar. Organ powołując się na treść art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wskazał, że jest w nim, mowa o nieruchomościach ziemskich, których łączny rozmiar przekraczał wyznaczone w dekrecie normy obszarowe. Podkreślił też, że w dotychczasowym orzecznictwie przepis ten był interpretowany zgodnie z jego literalnym brzmieniem i do obszarów przejmowanych majątków liczono powierzchnię wszystkich nieruchomości ziemskich będących własnością jednej osoby. Jako prawidłowe uznał stanowisko organu pierwszej instancji, że uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19.09.1940 r. W 3/89 OTK 1990/1/26 nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie. Uchwała została wydana na tle stanu faktycznego gdy w skład przyjętych na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich wchodziły nieruchomości rozparcelowane przed 1.09.1939 r. na działki budowlane a w przypadku majątku W. Z. nie natrafiono na tego typu nieruchomości. Skargi na powyższą decyzję do Naczelnego Sądu Administracyjnego wnieśli M. Z. i P. Z. Skargi są jednobrzmiące w swej treści i zarzucają- rażące naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędne uznanie, że przepis ten pozwala a nawet nakazuje na łączenie rolnych nieruchomości prawnie i faktycznie wyodrębnionych w celu ustalenia wielkości powierzchni tych nieruchomości pozwalających na przejęcie na cele reformy rolnej, w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny dokonał wykładni tego przepisu podkreślając, że ustalone normy obszarowe należy bezwzględnie odnosić do każdej odrębnej nieruchomości dla której założona została księga wieczysta nie wykazanie przez organy, że przejęte nieruchomości stanowiły jedną funkcjonalną całość, poza stwierdzeniem, że sąsiadowały ze sobą bez uwzględnienia, że każde z tych nieruchomości poza majątkiem " [...]" stanowiły odrębną gminę katastralną, posiadały odrębną księgę gruntową i że nieruchomości "S." i ;D." miały charakter leśny co trudno powiązać z nieruchomościami o charakterze rolniczym i że Wojewódzki Urząd Ziemski w K. kierując wniosek o wpis Skarbu Państwa do poszczególnej księgi gruntowej nieruchomości traktował odrębnie nie podjęcie przez organy czynności w celu ustalenia czy w okresie przed 1.09.1939 r. majątki podlegały parcelacji w oparciu o ustawę o wykonaniu reformy rolnej z 28.12.1925 r. mimo, że w szeregu księgach gruntowych ujawniono parcelację majątku prowadzoną po 1932 r. która objęła nieruchomości G. Ł., S. z podziałem także na parcele budowlane * brak stanowiska organów w zakresie zasadności przejęcia zabudowań mieszkalnych w szczególności pałacu i budynków gospodarczych znajdujących się na terenie nieruchomości na cele reformy rolnej, które to zabudowania znajdowały się praktycznie na terenie każdej nieruchomości co dodatkowo podkreśla ich odrębność funkcjonalną * nie wykazanie przez organy przejęcia w zarząd państwowy zabudowań w szczególności niewskazanie w którym Monitorze lub Dzienniku Urzędowym ogłoszono ich przejęcie. Skarżący wnoszą o uchylenie decyzji obu instancji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o ich oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko i przytoczone argumenty. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna choć nie wszystkie zarzuty w niej zawarte są trafne. Przede wszystkim należy wskazać, że postępowanie administracyjne o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej jest postępowaniem wszczynanym na wniosek strony. Stosownie do treści § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość nie podpada pod działanie dekretu winna przedłożyć organowi dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. W przedmiotowej sprawie skarżąca złożyła pismo z dnia 26.04.1999 r. do Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej kwestionując w nim zasadność przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości należących do jej poprzedników prawnych K. Z. i W. Z.. Pismo nie określa obszaru nieruchomości ani nie wyszczególnia rodzajów użytków. Wojewoda [...] jako organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające i na podstawie opracowania przygotowanego przez [...] Biuro Geodezji i Terenów Rolnych opartego o dokumentację wieczysto-księgową ustalił, że łączny obszar nieruchomość stanowiących majątek W. Z. na dzień 1.09.1939 r. wynosił 588,69 ha w tym użytków rolnych 236,95 ha. Ustalenia te nie są przez skarżących kwestionowane. Motywy decyzji obu instancji wskazują, że organy oceniając , że majątek ziemski W. Z. podpadał pod przepisy dekretu o reformie rolnej traktowały łącznie wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego majątku położone we wsiach D., B., G. i S. Ponieważ łączna powierzchnia tych nieruchomości przekraczała normy obszarowe (normę powierzchni ogólnej i normę powierzchni użytków rolnych) określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, to w ocenie organów majątek ten przeszedł z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. Skarżący podnoszą, że postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone wadliwie. W ich ocenie organ winien przeprowadzić postępowanie odrębne wobec każdej nieruchomości posiadającej Kw- i zakończyć każde z nich odrębną decyzją. Zarzut ten był podnoszony również w odwołaniu. Organ odwoławczy zajął stanowisko w tej kwestii, które Sąd w tym składzie podziela. Przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowi, że na cele reformy rolnej przechodzą nieruchomości ziemskie których łączny rozmiar przekraczał wyznaczone w dekrecie normy. Tak więc w przypadku gdy majątek stanowił więcej niż jedną nieruchomość ich powierzchnie podlegały zliczeniu. Zatem przy orzekaniu czy dany majątek ziemski podlegał przejęciu na własność Skarbu Pastwa w oparciu o przepisy dekretu z dnia 6.09.1944 r. nie ma znaczenia wyodrębnienie nieruchomości w sensie wieczysto-księgowym, a jedynie ziemski charakter nieruchomości i ich łączny rozmiar. Stanowisko powyższe było jednolicie prezentowane w dotychczasowym orzecznictwie NSA. Nie można więc uznać za słuszny zarzutu skarżących, że normy obszarowe określone w dekrecie należy odnosić do każdej nieruchomości wchodzącej w skład majątku ziemskiego i posiadającej odrębną księgę wieczystą. Badanie dokumentów wieczysto-księgowych wykazało, że w skład majątku ziemskiego W. Z. oprócz użytków rolnych wchodziły lasy. Łączny obszar lasu wynosił 351,74 ha w tym we wsi D. 264,00 ha, we wsi S. 87,74 ha. Ze znajdujących się w aktach sprawy map geodezyjnych majątku W. Z. wynika, że były to kompleksy leśne graniczące ze sobą. Dekret o reformie rolnej jak również rozporządzenie wykonawcze do dekretu nie wyłączały spod ich działania nieruchomości leśnych. Jednak przejęcie na własność Państwa niektórych lasów i gruntów leśnych regulował odrębny dekret PKWN z dnia 12.12.1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa ( Dz. U. 44. 15.82). W myśl art. 1 wymienionego dekretu lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych przechodziły na własność Skarbu Państwa z mocy prawa z dniem ogłoszenia dekretu. Ani przepisy dekretu ani też rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20.01.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 12.12.1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa nie przewidywały wydawania decyzji o przejęciu określonych lasów i gruntów leśnych na własność Państwa. Określone w dekrecie lasy i grunty leśne przechodziły na własność Państwa z mocy samego prawa. Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 22.04.1994r. III CZP 50/94 i z dnia 27.04.1994 r. III CZP 54/94 zajął stanowisko, że wobec uchylenia na podstawie art. 6 ustawy z dnia 28.07.1990 r. o zmianie ustawy kodeksu cywilnego ( Dz. U. Nr 55, poz. 321) dekretu o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa nie ma przepisu, który przewidywałby właściwość organów administracyjnych do rozstrzygnięcia spraw dotyczących nabycia przez Skarb Państwa własności lasów i gruntów leśnych na podstawie uchylonego już obecnie dekretu i kwestia, czy konkretne nieruchomości leśne odpowiadają przesłankom z art. 1 (1) dekretu z 12.12.1944 r. albo czy nie podlegają wyłączeniu spod działania tego dekretu przewidzianego w art. 1 (3) pkt 6 mogą być rozstrzygane wyłącznie przed sądem powszechnym. Również w postanowieniu z dnia 06.11.1997 r. III KKO 7/97/OSNP 1998/18/554 Kolegium Kompetencyjne przy Sądzie Najwyższym zajęło stanowisko, że obalenie stanu powstałego z mocy prawa nie może nastąpić w drodze decyzji administracyjnej lecz w drodze ewentualnego procesu cywilnego i orzeczenia o ustalenie nieistnienia przejęcia nieruchomości z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. Według wypisów z ksiąg wieczystych wchodzące w skład majątku ziemskiego lasy stanowiące własność Skarbu Pastwa pozostają w zarządzie i użytkowaniu Nadleśnictwa N. Organy obu instancji mimo dwukrotnie prowadzonego postępowania w istocie nie wyjaśniły jakie przepisy materialno prawne stanowiły podstawę przejęcia lasów na własność Państwa, a w ślad za tym nie zajęły stanowiska czy organy administracyjne uprawnione są do orzekania o wyłączeniu lasów spod działania dekretu w oparciu o rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej jak tego domagają się skarżący. Wyjaśniając powyższą kwestie organy winny mieć na względzie, że przepisanie tytułu własności nabytych przez Skarb Państwa lasów i gruntów leśnych na podstawie dekretu PKWN z 12.12.1944 r. nie wymagało żadnych wymagań formalnych ( art. 6 (1) w przeciwieństwie do dekretu z dnia 8.12.1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej. Tytułem do wpisania na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości ziemskich objętych dekretem z 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej jest zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego stwierdzające, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej. Rozporządzenie wykonawcze Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20.01.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 12.12.1944 r. analogicznych unormowań nie zawiera. Zobowiązuje jedynie Dyrekcję Naczelną Lasów Państwowych aby przez właściwe dyrekcje lasów państwowych dokonała przejęcia lasów i gruntów leśnych objętych dekretem przy czym z czynności przejęcia miał być spisany protokół. Przepisanie tytułu własności w księgach hipotecznych następowało na wniosek właściwej dyrekcji lasów państwowych. Jako słuszny Sąd ocenił zarzut skarżących, że nie zostało wyjaśnione czy w okresie przed 1.09.1939 r. majątek podlegał parcelacji w oparciu o ustawę o wykonaniu reformy rolnej z 28.12.1925 r. W księdzę gruntowej dóbr tabularnych gminy katastralnej D. [...] oraz w księdze gruntowej dóbr S. [...] według stanu na dzień 1.09.1939 r. istnieją zapisy o parcelach budowlanych (łącznie 14 parceli). Organy nie odniosły się do tych zapisów. Organ Odwoławczy wbrew tym zapisom stwierdził, że nie natrafiono na nieruchomości rozparcelowane przed 1.09.1939 r. na działki budowlane i przejęte na cele reformy rolnej jako nieruchomości ziemskie. Powyższe zapisy w księgach gruntowych obligowały organy do wyjaśnienia czy figurujące parcele budowlane o określonej powierzchni były objęte projektem parcelacji czy projekt został zatwierdzony przez właściwy urząd. Ujawnienie w księdze gruntowej parceli budowlanych może za tym przemawiać. Okoliczność ta ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy zważywszy na stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zawarte w uchwale z dnia 19.09.1990 r. 3/89 OTK 1990/1/26, które Sąd podziela, że z datą zatwierdzenia projektu parcelacją nieruchomości te utraciły charakter nieruchomości ziemskich. Nie wymaga rozważań zarzut dotyczący zespołu pałacowo parkowego bowiem pełnomocnik skarżących na rozprawie oświadczył, że skarżącym chodziło o pałac w G., który był własnością K. Z. i jest objęty odrębnym postępowaniem administracyjnym. Reasumując należy stwierdzić, że wobec nie wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy mających wpływ na rozstrzygnięcie, co stanowi obrazę art. 7, 77 kpa Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. e i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. 02.153. 1270) orzekł jak w sentencji wyroku.