IV SA 3420/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA T. Cysek, Sędziowie WSA M. Małaszewska-Litwiniec (spr.), W. Mazur, Protokolant Artur Dobrowolski, po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2004 r. sprawy ze skargi E. R., A. S., K. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2002 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności zarządzenia w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dn. [...].03.2002r nr [...], 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz E. R. i S. S. po 250 ( dwieście pięćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, a na rzecz K. S. kwotę 10 ( dziesięciu) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...].07.2002 r., nr [...] po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy swą zaskarżoną decyzję z dnia [...].03.2002 r. nr [...], odmawiającą stwierdzenia nieważności zarządzenia nr [...] Ministra Skupu z dnia [...].10.1955 r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem – [...], należącym do p. T. S., położonym przy ul. [....] w P. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zgodnie z przepisami dekretu z dn. 16.12.1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. Pr.P.P. nr 21, poz. 67 ze zm.) zarząd ten był ustanawiany nad przedsiębiorstwami, których utrzymanie w ruchu lub puszczenie w ruch leżało w interesie Państwa. Zarząd ów ustanawiano także nad przedsiębiorstwami, co do których istniało zagrożenie ustania ich działalności np. z powodu stanu technicznego maszyn, urządzeń, stanu finansowego. Akta niniejszej sprawy wskazują, jak zaznacza organ orzekający, że na przedmiotowym obiekcie [...] w dacie ustanawiania przymusowego zarządu państwowego, ciążyły zadłużenia podatkowe za lata 1948-1955 w kwocie 96.027,35 zł, co uwidoczniono w załączniku nr 2 do protokołu z wprowadzenia zarządcy państwowego. Zadłużenia te przekraczały znacznie o ponad połowę wartość maszyn i urządzeń [...] zestawioną w załączniku nr 7 do tego protokołu. Z kolei z załącznika nr 4 wynikało, że część urządzeń [...] była znacznie zużyta, a dwa silniki elektryczne uszkodzone i wymontowane. Z tych ustaleń organ orzekający wyprowadził wniosek, że obiekt ten spełniał przesłanki do ustanowienia nad nim przymusowego zarządu państwowego. Jednocześnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie stwierdził rażącego naruszenia przepisów stanowiących podstawę wydania zarządzenia nr [...] Ministra Skupu z dnia [...].10.1955 r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego p. E. R., A. S. i K.S. - spadkobiercy p. T. S. zarzucają rażące naruszenie prawa przez zaskarżoną decyzję, jako że [...] ten nie był przedsiębiorstwem, a więc nie mógł być objęty powołanym dekretem, podnoszą także zarzut wydania obu decyzji z naruszeniem przepisów o właściwości. Skarżący uważają, że prowadzony przez ich rodziców w latach 1946-1955 [...] w myśl art. 2 pkt 17 rozporządzenia P.RP. z dnia 7.06.1927 r. o prawie przemysłowym (Dz. Pr.P.P. nr 53, poz. 468 ze zm.) stanowił przemysł domowy i jako taki nie mógł być objęty działaniem dekretu o przymusowym zarządzie państwowym. Na potwierdzenie tego faktu przytaczają szereg dowodów m. in. wskazują, że zawiadomienie o uruchomieniu przedmiotowego [...] zostało wpisane do rejestru zakładów, a nie rejestru przedsiębiorstw funkcjonujących w latach 1947-1950 na terenie miasta, na co dowody znajdują się, jak twierdzą skarżący, w Archiwum Państwowym w P.. Skarżący wskazują również, że zadłużenie [....] wykazane w dacie przejęcia pod zarząd państwowy powstało na skutek stałego obciążania [...] domiarami, mimo terminowo płaconych podatków. Jednocześnie podkreślają, że [...] pod zarządem państwowym został zdewastowany, maszyny i urządzenia znikły i już w 1965 r. nie pozostało po nim śladu. Skarżący wyrażają także wątpliwość, czy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi jest organem właściwym do rozpoznania ich wniosku o stwierdzenie nieważności zarządzenia nr [...] Ministra Skupu z dnia [...].10.1955 r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedmiotowym [...]. Wątpliwości te nasunęło im postanowienie Prezesa Rady Ministrów rozstrzygające spór kompetencyjny pomiędzy Ministrem Przemysłu i Handlu a Ministrem Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej wydane w zbliżonej sprawie i kwestię tę podnoszą z ostrożności procesowej. Dodatkowo zwracają uwagę na niewykonanie zapisów powołanego dekretu o podawaniu każdego przypadku ustanowienia i uchylenia zarządu państwowego do publicznej wiadomości w Monitorze Polskim oraz o uchyleniu przymusowego zarządu państwowego, gdy odpadnie powód, dla którego został ustanowiony. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wnosi o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Nie można podzielić przekonania skarżących, że w postępowaniu nieważnościowym odnoszącym się do zarządzenia nr [...] Ministra Skupu z dnia [...].10.1955 r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem – [...], należącym do p. T. S., położonym przy ul. [...] w P. rozstrzygnął organ niewłaściwy. Niewątpliwie do wydania tego zarządzenia, na podstawie wówczas obowiązujących przepisów od dnia 1.08.1954 r., był właściwy Minister Skupu, którego kompetencje przejął następnie Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, a w czasie orzekania w przedmiotowej sprawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Odmiennie rzecz się natomiast przedstawiała odnośnie orzeczenia Przewodniczącego Drobnej Wytwórczości z dnia [...].03.1963 r., oznaczenie [...], przejmującego na własność Państwa przedsiębiorstwo - przedmiotowy [...], które to orzeczenie zostało wydane z naruszeniem przepisów o właściwości i z tego względu do stwierdzenia jego wydania z naruszeniem prawa kompetentny byłby Minister Przemysłu - kwestia ta nie jest jednakże przedmiotem niniejszego postępowania. Podobnie nie można przyjąć, iż ów [...] nie był przedsiębiorstwem. Niewątpliwie mimo jego niewielkiej mocy przerobowej, co wynika z oświadczeń skarżących oraz pism kierowanych przez p. T. S. do ówczesnych władz państwowych, pozostaje on przedsiębiorstwem w rozumieniu rozporządzenia P. RP. z dnia 7.06.1927 r. o prawie przemysłowym (Dz. Pr.P.P. nr 53, poz. 468 ze zm.), wykonywanym samoistnie i zawodowo i faktu tego nie zmienia okoliczność, do jakiego rejestru został zgłoszony. W żadnym razie nie jest zasadny prezentowany przez skarżących pogląd, iż jest to zamieszczony w pkt 17 art. 2 powołanego rozporządzenia przemysł domowy. Wprawdzie nie zostało wydane stosowne rozporządzenie określające istotne cechy m. in. przemysłu domowego, jako zatrudnienia zarobkowego wyłączonego spod przepisów powołanego rozporządzenia, jednakże pierwotna wersja tego przepisu zawierała zapis, iż jest to zarobkowe zatrudnienie wytwórcze wykonywane ubocznie, co przeczy charakterowi przemiału [...] wykonywanego w [...] przez rodziców skarżących, przed jego przejęciem w przymusowy zarząd państwowy, dla których praca ta, jak wynika z akt sprawy, stanowiła wyłączne źródło dochodu. Ojciec skarżących posiadał stosowne przygotowanie zawodowe i prowadzeniem [...] zajmował się profesjonalnie, o czym świadczą dokumenty potwierdzające zakup niezbędnych urządzeń oraz kwity świadczące o opłacaniu należnych podatków. Nie bez znaczenia jest także fakt, iż podczas wojny [...] ten został zniszczony przez Niemców, a maszyny wywieziono i dopiero staraniem p. T. S. i jego żony udało się całkowicie go wyremontować, tak iż stał się zdolny do użytku. Zadłużenia (pasywa) wykazane w załączniku nr 2 do protokołu z wprowadzenia zarządcy państwowego wskazują na spore zadłużenia podatkowe, mogły być one jednakże w pewnym stopniu spowodowane nakładaniem zbyt dużych domiarów w stosunku do mocy przerobowej [...] (zdolność przemiału [...] 4-5 ton na dobę). Faktem jest także, iż przed objęciem [...] pod przymusowy zarząd państwowy stanowił on źródło utrzymania całej rodziny i funkcjonował, podczas gdy pod zarządem państwowym stopniowo popadł w ruinę, aż wreszcie, jak zaznacza w swym piśmie z dnia 6.09.1964 r. p. T. S., w lutym 1963 r. zostaje zamknięty jako obiekt nierentowny. Okoliczności tych nie wyjaśnił dostatecznie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydając zaskarżone decyzje i przyjmując, że istniało zagrożenie ustania działalności tego przedsiębiorstwa z powodu stanu technicznego maszyn i sytuacji finansowej, w oparciu wyłącznie o protokół z przebiegu czynności związanych z wprowadzeniem zarządcy państwowego, przy którego sporządzaniu właściciel przedmiotowego [...] nie był obecny. Przesłanki te jednakże są niezwykle istotne, bo istnienie ich przesądza o dopuszczalności lub nie ustanowienia owego zarządu. Naczelny Sąd Administracyjny prezentował wszak już pogląd, iż dla ustanowienia przymusowego zarządu Państwa wymagane było zaistnienie szczególnej okoliczności, tzn. powstania stanu zagrożenia ustania działalności [...] skoro celem dekretu było pozyskiwanie lub utrzymanie środków służących zaspokajaniu potrzeb materialnych społeczeństwa i ochrona mienia (por. wyrok NSA w Warszawie: z dn. 10.11.1998 r. sygn. akt IV SA 211/98 - LEX nr 45884). W przedmiotowej sprawie organ orzekający nie wyjaśnił w pełni, czy okoliczność ta faktycznie zaistniała. Najistotniejszą jednakże kwestią, nie podnoszoną przez skarżących i ich pełnomocnika, a przesądzającą o tym, iż zaskarżone decyzje wydane w tym postępowaniu nieważnościowym naruszają obowiązujące prawo jest fakt, iż przejęciu w przymusowy zarząd państwowy podlegały nie wszystkie przedsiębiorstwa, ale tylko te, których uruchomienie bądź utrzymanie w ruchu leżało w interesie Państwa. Owo przejęcie nie miało też charakteru obligatoryjnego, oznaczało tylko istnienie prawnej możliwości objęcia pewnych przedsiębiorstw tym zarządem. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, iż takie ujęcie przyjęte w dekrecie niewątpliwie zawężało kategorię podmiotów gospodarczych tylko do tych, które mogły mieć kluczowe (strategiczne) znaczenie dla Państwa, a objęcie nim drobnych zakładów przemysłowych o charakterze lokalnym poczytane być musi za naruszenie prawa, bowiem przepisów o charakterze restrykcyjnym nie można interpretować rozszerzająco (por. wyroki NSA w Warszawie: z dnia 1.12.1999 r. sygn. akt IV SA 1126/98 - LEX nr 48638, z dnia 8.09.1999 r., sygn. akt IV SA 2404/99 - LEX nr 48633, z dnia 21.12.1998 r. sygn. akt IV SA 2182/96 - LEX nr 45854). Skład orzekający podziela ten pogląd i uważa, że przyjęcie takiej interpretacji postanowień dekretu, w pełni oddaje zamierzenia ustawodawcy. Należy zatem stwierdzić, że organ orzekający niedostatecznie zanalizował przesłanki ustanowienia owego przymusowego zarządu państwowego, sformułowane w art. 1 pkt 3 powołanego dekretu. Ponadto kwestionowane zarządzenie nr [...] Ministra Skupu z dnia [...].10.1955 r. powoływało się na przepis kompetencyjny, a nie na przesłankę materialnoprawną przejęcia, co niewątpliwie stanowiło uchybienie. Z tego względu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżone decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydane w postępowaniu nieważnościowym w niniejszej sprawie zostały wydane z naruszeniem prawa i wobec tego skarga zasługiwała na uwzględnienie. Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 200 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270) w zw. z art. 97 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1271) - orzekł jak w sentencji.