IV SA 3476/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zygmunt Niewiadomski, Sędziowie NSA Teresa Kobylecka (spr.), Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Protokolant Piotr Jędrasik, po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2004 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2002 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość ziemska obejmująca zespół pałacowo-parkowy w N. podlega działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, III. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. P.500 zł (pięćset) tytułem kosztów postępowania. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lipca 2002 r. znak: [...] utrzymał w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 1999 r. stwierdzająca, że nieruchomość ziemska obejmująca zespół pałacowo-parkowy w N. stanowiąca własność G. B. podlega działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 z 1945 r.). W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, że powierzchnia ogólna majątku ziemskiego "Dobra ziemskie N." wynosiła w dniu 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r. powyżej 100 ha, tj. około [...] ha, spełniała więc warunki wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r., zaś kwestią sporną w sprawie jest zasadność przejęcia wraz z majątkiem ziemskim tzw. zespołu pałacowo-parkowego o powierzchni [...] ha. Zdaniem organu na podstawie cyt. dekretu przejmowane były poza nieruchomościami rolnymi także zabudowania wchodzące w skład majątków ziemskich, które po przejęciu były przeznaczone np. na szkoły, ośrodki krzewienia kultury itp. Znacjonalizowana nieruchomość ziemska jest zatem pojęciem szerszym od nieruchomości rolnej. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy stanowił własność tego samego podmiotu, który był właścicielem pozostałego majątku ziemskiego o pow. ogólnej powyżej 100 ha. Skarżący nie przedłożyli dokumentów np. wypisów z księgi wieczystej, że przed 1 września 1939 r. zespół pałacowo-parkowy stanowił własność innego podmiotu niż pozostała część majątku ziemskiego. Spełnione więc były warunki dotyczące stanu prawnego nieruchomości (ten sam podmiot) jak i powierzchni ogólnej majątku ziemskiego, którego sporny zespół pałacowo-parkowy stanowił część składową, kwalifikując go do podpadania pod działanie dekretu o reformie rolnej. Wykorzystanie części pałacowo-parkowej tzw. ośrodka majątku ziemskiego na cele mieszkalne nie oznacza, że ta część majątku została prawnie oddzielona od majątku ziemskiego, w skład którego wchodziła, podlegającego przejęciu na cele reformy rolnej i w zw. z tym nie oznacza, że nie miał do niej zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z przeprowadzonego postępowania zdaniem organu wynika jednoznacznie, że zespół pałacowo-parkowy był funkcjonalnie (w tym organizacyjnie, terytorialnie i finansowo) powiązany z gospodarstwem rolnym należącym do tej samej osoby G. B. Skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł J. P. , spadkobierca G. B., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W skardze zarzucono przede wszystkim naruszenie prawa materialnego (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej) i przepisów postępowania administracyjnego (art. 7 i 77 § 1 i 107 § 3 kpa). Skarżący podniósł, że nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy nie jest nieruchomością ziemską w rozumieniu art. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a jej przejęcie na własność Państwa na potrzeby reformy rolnej nie było celowe. Zespół pałacowo-parkowy nie pozostawał w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, a jego granice, wobec braku map pochodzących sprzed 1 września 1939 r., mogły być w momencie przejmowania nieruchomości ustalone w terenie. Na terenie parku nie znajdowały się żadne urządzenia służące produkcji rolnej, zaś pałac nigdy nie stanowił ośrodka, z którego prowadzony byłyby zarząd i administracja majątkiem ziemskim. Ponadto organ nie wykazał, że przejęcie tego zespołu pałacowo-parkowego miało służyć realizacji któregokolwiek z celów reformy rolnej. Skarżący podniósł ponadto, że organy obu instancji nie wyjaśniły - w odniesieniu do konkretnej nieruchomości - w oparciu o jakie dowody uznały, że nieruchomość ta stanowi część składową (związek funkcjonalny) gospodarstwa rolnego. Ponadto organy nie odniosły się w żaden sposób do dowodów przedstawionych przez skarżącego. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł ojej oddalenie, podtrzymując argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 kpa. Organy orzekające w sprawie nie poczyniły bowiem ustaleń mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przede wszystkim nie wyjaśniono czy przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy był funkcjonalnie powiązany z pozostałą nieruchomością ziemską. Ponieważ łączna powierzchnia gruntów, wchodzących w skład majątku ziemskiego należącego do ojca skarżącego, przekraczała wielkości określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, to w ocenie organów orzekających w sprawie majątek w całość i bez wyłączeń przeszedł z mocy prawa na własność Państwa. Ocena taka nie jest zasadna, ponieważ dekret nie dawał podstaw do konfiskowania całego nieruchomego majątku właścicieli ziemskich, lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i tylko takie nieruchomości przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego odszkodowania, w całości na własność Skarbu Państwa na cele określone w art. 1 dekretu. Istota problemu sprowadza się zatem do wyjaśnienia, czy przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy był położony w granicach administracyjnych miasta N., jak to twierdzi skarżący i czy miał charakter nieruchomości ziemskiej. Organy orzekające w sprawie tej podstawowej kwestii nie wyjaśniły. Podnieść w tym miejscu należy, że dekret o reformie rolnej nie zawierał definicji pojęcia "nieruchomości ziemskie". Pojęcie to zdefiniowane zostało w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89, OTK 1990/1/26, w której Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że definiując pojęcie "nieruchomości ziemskiej" z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przyjąć należy, że ustawodawca, poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie", miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu ("o przeprowadzeniu reformy rolnej"), jak też w treści niektórych przepisów dekretu oraz rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51), np.: 1) art. 1 ust. 2 lit. "a" i "b" dekretu stanowi, że przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje "upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców"; 2) art. 6 dekretu nakazuje Ministrowi Reform Rolnych objęcie zarządu nad przejętymi nieruchomościami ziemskimi "wraz z budynkami, całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego", zaś z art. 11 ust. 1 dekretu wynika, że "inwentarz żywy i martwy przejęty z gospodarstw parcelowanych zostanie rozdzielony między nowo utworzone gospodarstwa dla bezrolnych...". Intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym, że przez inne podmioty. Z tych przepisów nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru (...), nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 stycznia 1939 r. Natomiast na tle przepisów prawa cywilnego i prawa dotyczącego ustroju ksiąg wieczystych obowiązujących w 1944 r., dla wyodrębnienia części nieruchomości rolnej z przeznaczeniem na inny niż rolny cel nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej (hipotecznej, gruntowej), jak to podnosi organ odwoławczy. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego "oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą one być uwidocznione w terenie. Wystarczy, gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też, gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone". Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w sprawie niniejszej, podzielając w pełni pogląd prawny i rozważania prawne Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w przytoczonej uchwale uznał, że istotne dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy część przedmiotowej nieruchomości, tzw. zespół pałacowo -parkowy był w dniu wejścia w życie reformy rolnej wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej. Przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc i nie mogła być przeznaczona na cele dekretu. Należy przy tym zwrócić uwagę - stosownie do poglądu prawnego wyżej przedstawionego - że powołany przez organ odwoławczy art. 6 dekretu dotyczył wyłącznie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym tj. wszelkich tych nieruchomości, które służyły do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wskazana ocena powinna być wynikiem wnikliwej analizy przeznaczenia konkretnej działki i uwzględniać faktyczne jej wykorzystanie. Przy dokonywaniu oceny, czy określona nieruchomość, w tym także zespół pałacowo-parkowy podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej niezbędne było zatem ustalenie, czy istniał związek funkcjonalny, (który zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowego i odwrotnie), a nie związek podmiotowy pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Organy orzekające w sprawie na podstawie § 5 cyt. rozporządzenia nie podjęły nawet próby wykazania, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy mógł służyć realizacji któregoś z celów reformy rolnej, nie dokonały żadnych ustaleń i ocen, nie przeprowadziły żadnego postępowania dowodowego, nie oceniły dowodów przedstawionych przez skarżącego, mimo to w uzasadnieniu decyzji zawarły stwierdzenia, że określone stwierdzenia dotyczące przedmiotowego zespołu pałacowo-parkowego, np. istnienie związku funkcjonalnego wynikają "z akt sprawy". Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt lc ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę — Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271), uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji z powodu nie wyjaśnienia przez te organy okoliczności istotnych dla wyniku sprawy, a więc wydanych z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 kpa. Ponadto na podstawie art. 152 cyt. ustawy Sąd orzekł, że zaskarżony akt nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Orzeczenie o kosztach postępowania uzasadnia art. 200, 205 § 2 i 209 cyt. ustawy w zw. z art. 97 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę -Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W dalszym postępowaniu organ administracyjny przy dokonywaniu oceny, czy tzw. przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy w N. podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej winien ustalić, czy istniał związek funkcjonalny (a nie podmiotowy) pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolniczym, mając na uwadze ocenę prawną, zawartą w niniejszym wyroku (art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi