IV SA 3565/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Z. Niewiadomski ( spr.) Sędziowie NSA O. Wierzbicka Asesor WSA W. Zielińska - Baran Protokolant K. Sikora po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2004 r. sprawy ze skargi D. L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2002 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że Dobra Ziemskie [...] nie podlegały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w części obejmującej nieruchomość z dworem 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz D. L. kwotę 10 zł ( dziesięć zł) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] listopada 2001 r. Wojewoda [...] odmówił stwierdzenia, że Dobra Ziemskie [...] o powierzchni ogólnej około 205 ha w części obejmującej nieruchomość z dworem nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. Od decyzji powyższej odwołała się do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi pełnomocnik D. L. - spadkobierczyni J. B., wnosząc o uchylenie decyzji. Skarżąca podnosi, ze dwór, park i ogród wymienionych Dóbr nie były niezbędne do funkcjonowania gospodarstwa. Nadto skarżąca wniosła, że dwór po przejęciu był siedzibą różnych instytucji, ostatnio został przeznaczony na mieszkania służbowe dla nauczycieli. Decyzją z dnia [...] lipca 2002 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podniósł, że podstawa przejęcia Dóbr Ziemskich [...] w tym zespołu dworsko - parkowego od J. C. stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W/w Dobra spełniały warunki tego artykułu bowiem ich powierzchnia ogólna przekraczała 100 ha. Akta sprawy nie wskazują zdaniem Ministra aby przed 1 września 1939 roku zespół dworsko - parkowy Dóbr Ziemskich [...] został z nich wydzielony prawnie / np. na podstawie umowy darowizny, kupna -sprzedaży / na rzecz innej osoby. Miedzy zespołem dworsko - parkowym a pozostałymi nieruchomościami wchodzącymi w skład Dóbr Ziemskich [...] istniał więc związek zarówno w sensie podmiotowym / osoba właściciela majątku i wchodzącego w jego skład zespołu - dworsko parkowego / jak i w sensie gospodarczym. Grunty służące produkcji rolnej, zabudowania przemysłu rolnego, gospodarcze umożliwiające produkcję rolną stanowiły zaplecze dla funkcjonowania takiego zespołu i wymienionych nieruchomości jako zorganizowanej całości zarządzanej przez ich właściciela lub osoby przez niego upoważnione - konkluduje Minister. Skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, z zarzutem iż sporny zespół dworsko -parkowy nie stanowił części nieruchomości ziemskiej, która służyła celom realizacji dekretu o reformie rolnej, wniosła pełnomocnik D. L., a Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odpowiadając na skargę wniósł o jej oddalenie z uzasadnieniem jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie właściwy w sprawie w związku z reformą sądownictwa administracyjnego, zważył co następuje : Skarga jest zasadna, a zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji nie mogą się ostać w obrocie prawnym ze względu na to iż zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 107§ 3 kpa. Organy orzekające w sprawie nie poczyniły bowiem ustaleń mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przede wszystkim nie wyjaśniono czy przedmiotowy zespół pałacowo - parkowy był rzeczywiście funkcjonalnie powiązany z pozostałą nieruchomością ziemską. Ponieważ łączna powierzchnia gruntów, wchodzących w skład w/w majątku ziemskiego przekroczyła wielkości określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej i stanowiła własność J. B., to w ocenie organów orzekających w sprawie majątek w całości bez wyłączeń przeszedł z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. Ocena taka nie jest zasadna, ponieważ dekret nie dawał podstaw do konfiskowania całego nieruchomego majątku właścicieli ziemskich, lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i tylko takie nieruchomości przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego odszkodowania, w całości na własność Skarbu Państwa na cele określone w art. 1 dekretu. Podnieść w tym miejscu należy, że dekret o reformie rolnej nie zawierał definicji pojęcia "nieruchomości ziemskie". Pojecie to zdefiniowane zostało w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. w 3/89, OTK 1990/1/26, w której Trybunał Konstytucyjny stwierdził, ze definiując pojecie " nieruchomości ziemskiej" z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przyjąć należy, że ustawodawca, poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem " ziemskie", miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu (" o przeprowadzeniu reformy rolnej "), jak też w treści niektórych przepisów dekretu oraz rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. Nr. 10, poz. 51), np.: 1) art. 1 ust. 2 lit. "a" i "b" dekretu stanowi, że przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje "upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców" ; 2) art.6 dekretu nakazuje Ministrowi Reform Rolnych objecie zarządu nad przejętymi nieruchomościami ziemskimi "wraz z budynkami, całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego", zaś z art. 11 ust. 1 dekretu wynika, że " inwentarz żywy i martwy przejęty z gospodarstw parcelowanych zostanie rozdzielony miedzy nowo utworzone gospodarstwa dla bezrolnych.." Intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym, że przez inne podmioty. Z tych przepisów nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru(...), nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 stycznia 1939 r. Natomiast na tle przepisów prawa cywilnego i prawa dotyczącego ustroju ksiąg wieczystych obowiązujących w 1944 r., dla wyodrębnienia części nieruchomości rolnej z przeznaczeniem na inny niż rolny cel nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej( hipotecznej, gruntowej). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego " oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą one być uwidocznione w terenie. Wystarczy, gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też, gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie orzekającym w sprawie niniejszej, podzielając w pełni pogląd prawny i rozważania prawne Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w przytoczonej uchwale uznał, że istotne dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy część przedmiotowej nieruchomości, tzw. zespół pałacowo -parkowy był w dniu wejścia w życie reformy rolnej wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej. Przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej tej części nieruchomości, która ewentualnie nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc nie mogła być przeznaczona na cele dekretu. Należy przy tym zwrócić uwagę - stosownie do poglądu prawnego wyżej przedstawionego - że art. 6 dekretu dotyczył wyłącznie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym tj. wszelkich tych nieruchomości, które służyły do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wskazana ocena powinna być wynikiem wnikliwej analizy przeznaczenia konkretnej działki i uwzględniać faktyczne jej wykorzystanie. Przy dokonywaniu oceny, czy określona nieruchomość, w tym także zespół pałacowo- parkowy podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej niezbędne było zatem ustalenie, czy istniał związek funkcjonalny, (który zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowego i odwrotnie), a nie związek podmiotowy pomiędzy ta częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Z materiałów sprawy nie wynika, aby organy w niej orzekające podjęły próbę wykazania, że podmiotowy zespół pałacowo- parkowy mógł służyć realizacji któregoś z celów reformy rolnej, nie dokonały ustaleń i ocen w tej mierze, nie przeprowadziły postępowania dowodowego mimo to w uzasadnieniu decyzji zawarły stwierdzenia, ze określone stwierdzenia dotyczące przedmiotowego zespołu pałacowo - parkowego, np. istnienie związku funkcjonalnego wynikają,, z akt sprawy ". Uwzględniając powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr. 153, poz. 1270) w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ), uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji z powodu nie wyjaśnienia przez organy okoliczności istotnych dla wyniku sprawy, a więc wydanych z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 kpa. Ponadto na podstawie art. 152 cyt. ustawy Sąd orzekł, że zaskarżony akt nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Orzeczenie o kosztach postępowania uzasadnia art. 200, 205 § 2 i 209 cyt. ustawy w zw. z art. 97 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo i postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W dalszym postępowaniu organ administracyjny przy dokonaniu oceny, czy tzw. przedmiotowy zespół pałacowo - parkowy podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej winien ustalić, czy istniał związek funkcjonalny ( a nie tylko podmiotowy) pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolniczym, mając na uwadze ocenę prawną, zawartą w niniejszym wyroku ( art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).