IV SA 3938/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Teresa Kobylecka (spr.) Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia WSA Małgorzata Miron Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2004 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2003 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2003 r. II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. S. 10 zł (dziesięć) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. IV SA 3938/03 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] września 2003 r. znak: [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu wniosku J. S. o ponowne rozpoznanie sprawy - utrzymał w mocy, na podstawie art. 127 § 3 kpa swoją decyzję z dnia [...] sierpnia 2003 r. odmawiającą na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 w zw. z art. 158 § 1 kpa stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu Nr [...] Nacj. 6-cz z dnia [...] sierpnia 1960 r. "w sprawie stwierdzenia przejścia na własność Państwa mienia pozostającego pod zarządem państwowym" oraz sprostowania tego orzeczenia z dnia [...] stycznia 1961 r. przez tegoż Ministra, mocą których stwierdzono przejęcie na własność Państwa nieruchomości gruntowej o powierzchni 4 212 m², stanowiącej własność J. S., wpisanej w księdze wieczystej Sądu Powiatowego w P. KW [...] (dawniej P. – J. tom I wykaz [...]), położonej w P. przy ul. [...]. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że orzeczenie Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia [...] sierpnia 1960 r. Nr [...] Nacj. 6-cz wydane zostało na podstawie art. 9 ust. 2 oraz art. 17 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, który stanowił, że ustawa ta ma zastosowanie do innego mienia, którego władanie osoby uprawnione utraciły w okresie do 31 grudnia 1954 r. i które pozostaje w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych, chyba że to władanie opiera się na tytule prawnym wynikającym z przepisów szczególnych innych, aniżeli wymienione w art. 1 lub w pkt 1 tego artykułu. Zdaniem organu do "innego mienia" w rozumieniu tego przepisu można zaliczyć także ogród, nie tylko maszyny, urządzenia i materiał do produkcji. Minister podniósł także, że zgodnie z orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 1960 r. znak [...] Nacj.-6cz Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu zatwierdzającym protokoły zdawczo-odbiorcze sporządzone w dniach 12 stycznia 1949 r. i 11 czerwca 1951 r. – na własność Państwa przeszły tylko te części nieruchomości, które jak zaznaczono stanowiły część składową przedsiębiorstw z wyłączeniem części parceli nr [...] stanowiącej ogród – jako nie związanej z działalnością przedsiębiorstwa. Było to uzasadnione tym, że powyższe orzeczenie wydane zostało na podstawie § 75 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstwa na własność Państwa (Dz. U. RP Nr 16, poz. 16). Jednak wyłączenie spod przejęcia na podstawie tego orzeczenia części parceli [...] stanowiącej ogród nie wykluczało przejęcia tego ogrodu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie odmiennej normy prawnej, co nastąpiło orzeczeniem tegoż Ministra w dniu [...] sierpnia 1960 r. Nr [...] Nacj. 6-cz na podstawie art. 17 pkt 2 lit. b i art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym. W uzasadnieniu podano także, że "jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy uzasadnienia decyzji wydanej przez Ministra Finansów z dnia [...] października 2000 r." dotyczącej przejęcia przedsiębiorstwa Fabryka [...] J.S., znajdującej się na parceli nr [...], przy ul. [...] w P., w dniu 10 kwietnia 1945 r., a więc jeszcze w czasie trwania II wojny światowej fabrykę objął w zarząd Pełnomocnik Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów na Województwo [...], a od dnia 17 listopada 1945 r. zarząd ten przejęła Dyrekcja Państwowego Monopolu Spirytusowego. Po zakończeniu II wojny światowej powyższe przedsiębiorstwo nie znajdowało się w posiadaniu właściciela i podlegało przepisom ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych (Dz.U. Nr 17, poz. 97), a następnie dekretu z 6 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (DZ.U. Nrr 13, poz. 87). Z uwagi na to, że przedmiotowy ogród położony był w samym centrum przejętych zakładów i nie posiadał żadnego połączenia z ulicą, jak tylko poprzez teren zakładów, należy przyjąć, że zarząd obejmował całą nieruchomość istniejącą na parceli nr [...] o łącznej powierzchni 6439 m². Wszystkie późniejsze akty prawne dotyczące zmiany stanu prawnego przedsiębiorstwa nie znosiły zarządu nad częścią parceli nr [...] stanowiącej ogród. Pozostawał on w faktycznym władaniu przedsiębiorstwa państwowego i na tej podstawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w decyzji z dnia [...] sierpnia 2003 r. słusznie uznał, iż przejęcie na rzecz Skarbu Państwa ogrodu stanowiącego część parceli nr [...] o pow. 4 212 m², o której orzekł Minister Przemysłu Rolnego i Skupu w dniu [...] sierpnia 1960 r. w decyzji Nr [...] Nacj. 6-cz wydane było bez naruszenia prawa. Skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję wniósł J. S., domagając się jej uchylenia oraz uchylenia decyzji ją poprzedzającej Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Skarżący zarzucił rażące naruszenie przepisów prawa materialnego i procesowego. Zdaniem skarżącego stan dowodowy sprawy bezspornie wskazuje, że ogród nie pozostawał pod przymusowym zarządem państwowym w rozumieniu przepisów dekretu Naczelnika Państwa, ani pod żadnym innym zarządem, w tym również zarządem Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów na Województwo [...] (co w tym drugim przypadku nie ma żadnego znaczenia w świetle orzecznictwa NSA), w związku z czym Minister Przemysłu Spożywczego i Skupu nie miał żadnych podstaw do zastosowania wobec ogrodu przepisów art. 17 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 25 lutego 1958 r., przez co dopuścił się rażącego naruszenia prawa w wydanym przez siebie orzeczeniu. Fakt, że ogród znajdował się we władaniu Państwa wyłącznie na podstawie samowoli członków komisji dokonanej przy okazji protokolarnego przejęcia Fabryki [...] (wbrew orzeczeniu nacjonalizacyjnemu oraz orzeczeniu Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu, którym ogród został wyłączony spod zatwierdzenia protokołu), w żadnym razie nie spełnia przesłanek wynikających z przepisu art. 17 pkt 2 lit b cyt. ustawy, na podstawie której wydano orzeczenie stwierdzające przejście ogrodu na własność Państwa. Ponadto skarżący zarzucił, że organ orzekający nie dokonał w sposób rzetelny i wyczerpujący oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a powołując podstawę prawną art. 156 § 1 pkt 2 kpa nie odniósł się i nie wyjaśnił, czy orzeczenie stwierdzające przejście ogrodu na własność Państwa zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa czy też nie. W przedmiotowej sprawie nie dokonano oceny w sposób jednoznaczny wystąpienia przesłanki określonej w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Ponadto uzasadnienie decyzji nie zawiera wskazania faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł, a przede wszystkim przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, co w sposób rażący narusza art. 107 § 3 kpa. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone podlegają rozpoznaniu przez właściwe sądy administracyjne na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Mając powyższe na uwadze należy podnieść, że zgodnie z art. 134 § 1 cyt. ustawy Sąd nie jest związany zarzutami ani wnioskami skargi. Oznacza to uprawnienie, a nawet obowiązek Sądu do wzięcia pod uwagę z urzędu stwierdzonych uchybień. Na wstępie należy podnieść, że zaskarżona decyzja oraz decyzja z dnia [...] stycznia 2002 r. zostały wydane w postępowaniu nieważnościowym. Postępowanie wszczynane na podstawie art. 156 § 1 kpa jest jednym z postępowań nadzwyczajnych, dających możliwość wzruszenia decyzji ostatecznych. W ramach tego trybu podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji stanowią tylko przesłanki ściśle określone w art. 156 § 1 kpa, żadne inne okoliczności nie mogą być brane pod uwagę. Jedną z przesłanek stwierdzenia nieważności jest rażące naruszenie prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa), które ma miejsce wówczas, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Podstawy stwierdzenia nieważności muszą być ściśle określone w decyzji. Należy mieć na uwadze, że prowadzone w trybie nadzoru postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji nie ma na celu ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy, a jedynie wyjaśnienie kwalifikowanej niezgodności z prawem, obowiązującym w dacie wydawania kontrolowanej decyzji. Musi się to jednak dokonywać z poszanowaniem obowiązującego prawa, w tym przepisów prawa procesowego. Te zaś gwarantują stronie, a taki status w sprawie niniejszej mają spadkobiercy J. S. - właściciela nieruchomości gruntowej o pow. 4 212 m², wpisanej w księdze wieczystej Sądu Powiatowego w P. KW [...] (dawniej P. – J. tom I wykaz [...]) położonej w P. przy ul. Św. [...] – udział w postępowaniu administracyjnym zarówno przed organem I jak i II instancji, tak aby mogły one dochodzić swoich praw przed organami obu instancji. Jeżeli zatem nie brali oni udziału bez własnej winy w postępowaniu przed organami obu instancji, to jest to przesłanka do wznowienia postępowania w sprawie z mocy art. 145 § pkt 4 kpa, której zaistnienie zobowiązuje sąd administracyjny do uchylenia zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2003 r., w myśl regulacji art. 145 § 1 pkt 1b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponadto zauważyć należy, że w czasie wydawania orzeczenia z 1960 r. istniało kilka możliwości przejmowania indywidualnych gospodarstw rolnych oraz innych nieruchomości na własność Państwa, jeżeli spełnione były różne dla poszczególnych trybów postępowania warunki, określone właściwymi aktami prawnymi. Tam, gdzie organy administracji państwowej skorzystały z jednego spośród wielu trybów i orzekały stosownie do przepisów podanych w konkretnych decyzjach, legalność takich rozstrzygnięć musi być oceniana tylko według ich podstawy prawnej. Materialnoprawną podstawę orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia [...] sierpnia 1960 r. nr [...] Nacj. 6-cz stanowił art. 9 ust. 2 oraz art. 17 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37). Przepis art. 17 pkt 2 lit. b stanowił, że ustawa ta ma zastosowanie do "innego mienia", którego władanie osoby uprawnione utraciły w okresie do 31 grudnia 1954 r. i które pozostaje w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych, chyba że to władanie opiera się na tytule prawnym wynikającym z przepisów szczególnych innych, aniżeli dekret z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. Pr. P. P. Nr 21, poz. 67 ze zm.) i art. 6 i 7 ustawy z dnia 4 lipca 1947 r. o planowej gospodarce energetycznej (Dz. U. Nr 52, poz. 271). W związku z tym w ramach postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] sierpnia 1960 r. konieczne było ustalenie, czy uprawnione osoby utraciły władanie nad mieniem przed dniem 31 grudnia 1954 r. i czy "inne mienie" pozostawało w faktycznym władaniu państwowej jednostki organizacyjnej oraz czy i na jakiej podstawie ustanowiony został nad nim zarząd bez tytułu prawnego. Jeżeli chodzi o utratę władania nad mieniem przez osoby uprawnione przed dniem 31 grudnia 1954 r., to przeprowadzone zostało postępowanie wyjaśniające zgodnie z art. 77 § 1 kpa. Podkreślenia wymaga, iż Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie wykazał w sposób niewątpliwy, że ogród, stanowiący część parceli nr [...] o pow. 4 212 m², pozostawał w faktycznym władaniu państwowej jednostki organizacyjnej w związku z ustanowionym zarządem. Należy zauważyć, że podstawę rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji stanowiło ustalenie, dokonane na podstawie "znajdującego się w aktach sprawy uzasadnienia decyzji" Ministra Finansów z dnia [...] października 2000 r. w sprawie przejęcia przedsiębiorstwa Fabryka [...] J.S., iż Skarb Państwa w dniu 10 kwietnia 1945 r., a więc jeszcze w czasie trwania II wojny światowej fabrykę objął w zarząd Pełnomocnik Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów na Województwo [...], a od dnia 17 listopada 1945 r. zarząd ten przejęła Dyrekcja Państwowego Monopolu Spirytusowego. Jednocześnie organ stwierdza, że po zakończeniu II wojny światowej powyższe przedsiębiorstwo nie znajdowało się w posiadaniu właściciela i podlegało przepisom ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych (Dz. U. Nr 17, poz. 97), a następnie dekretu z 6 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87). Mimo oczywistej sprzeczności, mającej podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy nie została ona wyjaśniona. Należy mieć na uwadze, że o ile władztwo Skarbu Państwa nad przedmiotową nieruchomością powstało w związku z przejęciem go jako mienia poniemieckiego, to wyłączone było w takiej sytuacji wydanie orzeczenia na podstawie art. 17 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. W takim przypadku istniałby tytuł prawny wynikający z przepisu szczególnego, który wyłączałby stosowanie przepisów ostatnio wymienionej ustawy. Organ nadzoru nie ustalił, jaka była podstawa prawna objęcia w zarząd fabryki i czy zarząd ten dotyczył także przedmiotowej nieruchomości. Nie można opierać się na domniemaniu, że "z uwagi na to, że przedmiotowy ogród położony był w samym centrum przejętych zakładów i nie posiadał żadnego połączenia z ulicą, jak tylko poprzez teren zakładów, należy przyjąć, że zarząd obejmował całą nieruchomość istniejącą na parceli nr [...] o łącznej powierzchni 6439 m²", a "wszystkie późniejsze akty prawne dotyczące zmiany stanu prawnego przedsiębiorstwa nie znosiły zarządu nad częścią parceli nr [...] stanowiącej ogród". Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż zaskarżona decyzja została wydana przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi bez dokonania wyczerpujących ustaleń i oceny zgromadzonego materiału dowodowego, z naruszeniem przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 kpa, co miało istotny wpływ na wynik sprawy i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w zw. z art. 97§ 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) orzekł jak w wyroku. Orzeczenie o kosztach postępowania uzasadnia art. 200 cyt. ustawy.