IV SA 3982/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki Sędzia NSA Joanna Kabat -Rembelska Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska Litwiniec/spr/ Protokolant Julia Dobrzańska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 marca 2005r. sprawy ze skargi D. T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2003r . Nr [...] w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego na cele reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz D. T. kwotę 300 ( trzysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...].09.2003 r., nr [...], uchylił - po rozpatrzeniu odwołania Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa - decyzję Wojewody [...] z dnia [...].01.2003 r., nr [...], który stwierdził, że zespół pałacowo-parkowy położony w K., gmina O., stanowiący uprzednio własność T. T., zapisany w KW [...] dominium tom I, karta 1 nie podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13 ze zm.). Z uzasadnienia decyzji Wojewody wynikało, że podzielił argumenty spadkobierczyni b. właściciela, - D. T., iż przejęcie na rzecz Skarbu Państwa owego zespołu pałacowo-parkowego, stanowiącego część składową majątku ziemskiego nastąpiło z naruszeniem przepisów powołanego dekretu. Spadkobierczyni kwestionowała przejęcie go na cele reformy rolnej, z uwagi na to, że nie stanowił nieruchomości rolnej i nie nadawał się na żaden z celów wymienionych w art. 1 powołanego dekretu. Wojewoda stwierdził, że pojęcie " nieruchomość ziemska" nie zostało zdefiniowane, co stwarza konieczność odwołania się w tej mierze do orzecznictwa oraz przedwojennego ustawodawstwa. Z ich analizy wynika możliwość rozumienia tego pojęcia w dwóch ujęciach : przedmiotowym, wg którego kryterium jej wyodrębnienia stanowi położenie poza granicami miast oraz funkcjonalnym, podkreślającym możliwość wykorzystania nieruchomości na cele rolne, przy czym jak podkreślił, zarówno orzecznictwo, jak i ustawodawstwo przyjmuje rozumienie funkcjonalne tego pojęcia. Wojewoda ustalił, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy stanowił wydzieloną terytorialnie i przestrzennie część majątku należącego do T. T. Stanowił wydzieloną enklawę - obszar prywatny właściciela majątku i nie miał powiązania przestrzennego z folwarkiem oraz gospodarstwem rolnym. Zdaniem Wojewody, w świetle zebranego materiału dowodowego miał on wyłącznie charakter reprezentacyjno-mieszkalny, zamieszkiwała w nim rodzina właściciela i tzw. służba dworska. Otaczający go park był natomiast oddzielony od zabudowań ogrodzeniem z bramą. Wojewoda podniósł także i tę okoliczność, że właściciel zatrudniał administratora majątku, który mieszkał i miał biuro w domu na terenie folwarku. Zdaniem Wojewody nieruchomość pałacowo-parkowa powiązana była z gospodarstwem rolnym jedynie węzłem finansowym, bowiem bezspornym jest fakt, że dochody z majątku K. stanowiły źródło utrzymania rodziny T. i był to jedyny związek między przedmiotową nieruchomością a resztą majątku. W konkluzji Wojewoda stwierdził, że w przeciwieństwie do folwarku i gospodarstwa rolnego zespół pałacowo-parkowy nie stanowił nieruchomości, która mogłaby zostać wykorzystana na cele reformy rolnej. Przejęcie w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie było zdaniem Wojewody zgodne z celami reformy rolnej i stanowiło naruszenie obowiązującego wówczas prawa. W złożonym odwołaniu Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa podniosła, że zespół pałacowo-parkowy mógł być wykorzystywany na cele wskazane w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Agencja zaznaczyła, że nieruchomościami podpadającymi pod działanie art. 2 ust. 1 lit e tego dekretu były m. in. nieruchomości na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego o łącznym rozmiarze przekraczającym 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni i przechodziły one z mocy prawa, bezzwłocznie , bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa. Ponadto podkreśliła, że przeprowadzenie reformy rolnej obejmowało m. in. tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywnej oraz zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej , hodowlanej oraz przemysłu rolnego. Dla tworzenia takich ośrodków były przejmowane także zabudowania, w tym pałace i dwory, na ogół położone w parkach. Z tego względu, zdaniem Agencji cele reformy rolnej nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej wraz ze znajdującymi się na niej pałacami i dworami w parkach, na poparcie tej tezy powołała wyrok NSA z dnia 17.01.1996 r., sygn. akt II SA 2832/95. W przekonaniu Agencji zaskarżona decyzja mogłaby zapaść tylko w razie udowodnienia, że nieruchomość ziemska stanowiąca własność T. T. w dacie 13.09.1944 r. nie przekraczała łącznie 100 ha. W powołaniu na zebrany w sprawie materiał dowodowy odwołująca się podkreśliła, że we wskazanej dacie cała nieruchomość stanowiąca własność T. T. miała powierzchnię liczącą [...] ha, co przemawia za uznaniem, że podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i przeszła na własność Skarbu Państwa z mocy prawa. Przepisy wówczas obowiązujące nie przewidywały wszak możliwości pozostawiania przy właścicielach żadnych budynków, w tym także zespołów pałacowo-parkowy ch, tym bardziej gdy przed wejściem w życie dekretu nie zostały prawnie wyodrębnione. Pozbawieni w tej drodze majątku właściciele nie tylko nie mogli nadal tam zamieszkiwać, ale nawet przebywać na terenie przejętej nieruchomości. Na poparcie tej tezy przytoczyła uprzednie brzmienie art. 19 ust. 1 dekretu, z którego wynikało, ze wywłaszczeni właściciele lub współwłaściciele nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 część 1-sza lit. e) mogą otrzymać samodzielne gospodarstwa rolne dopiero poza obrębem powiatu, w którym znajduje się wywłaszczony majątek w ramach niniejszego dekretu. Agencja powołała także § 44 rozporządzenia wykonawczego do dekretu, w świetle którego nie podlegały podziałowi m. in. parki (wymienione w pkt. 2), zabudowania dworskie i przemysłowe (pkt. 3), oraz zabytki architektoniczne (pkt. 4), co świadczyło o możliwości ich przejęcia na cele reformy rolnej, a nie podlegały wyłączeniu, skoro nie wymieniono ich w § 11 dekretu. Z tego względu zdaniem odwołującej się zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa zarzuciła także wojewodzie błędne ustalenie, iż nie istniał związek funkcjonalny między owym zespołem palacowo-parkowym, a resztą przejętego od T. T. majątku. Podkreśliła jednakże, iż w zaistniałej sytuacji nie było celowe badanie tego związku. Z ostrożności procesowej zaznaczyła jednak, że do przyjęcia istnienia owego związku funkcjonalnego wystarczy ustalenie istnienia jakiegokolwiek z jego przejawów, a więc np. finansowego, organizacyjnego, terytorialnego, powiązania siłą roboczą. Wystarczyło zatem istnienie związku finansowego, wskazanego przez Wojewodę. Ponadto właściciel nadal miał głos decydujący w sprawach tego majątku i jego woli nie mogły się przeciwstawiać działania zarządcy, a pałac siłą rzeczy stanowił ośrodek majątku i z tego względu nie można przyjąć, że nie wchodził w skład majątku ziemskiego o charakterze rolniczym. Ogrodzenie przedmiotowego obszaru, a także fakt zamieszkiwania zarządcy poza jego obszarem mieściło się w obowiązujących ówcześnie normach obyczajowych i miało na celu zapewnienie prywatności właścicielom majątku, a nie rozerwaniu więzi funkcjonalnych z pozostałą częścią majątku ziemskiego. Agencja podniosła ponadto istnienie powiązania terytorialnego - położenie zespołu pałacowo-parkowego na terenie majątku oraz poprzez silę roboczą - obsługę pałacu i zamieszkałych tam osób zapewniała najęta służba, którą stanowili okoliczni mieszkańcy zamieszkali w pałacu, czy w innych budynkach gospodarstwa. Ustalenia przyjęte przez Wojewodę są zatem jej zdaniem sprzeczne ze zgromadzonym materiałem dowodowym w sprawie. Na poparcie przyjętej interpretacji postanowień dekretu przywołała wyroki NSA z 12.10.2000 r., sygn. akt SA 730/00 oraz z 7.12.2000 r., sygn. akt IV SA 2039/98. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi mając na względzie argumentację zawartą w odwołaniu i podzielając podniesione zarzuty uchylił decyzję organu I instancji i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wskazał na treść art. 6 powołanego dekretu, który upoważniał Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych do niezwłocznego objęcia zarządem państwowym nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Zabudowania takie przechodziły z mocy prawa wraz z całym majątkiem ziemskim z dniem 13.09.1944 r. na rzecz Skarbu Państwa. Minister zaznaczył, że w sensie przedmiotowym majątek ziemski stanowił zaplecze gospodarcze i dochodowe dla funkcjonowania tego majątku jako zorganizowanej całości, w tym także zespołu pałacowo-parkowego, który wchodził w jego skład w sensie prawnym i faktycznym. Samo zaś wykorzystywanie zespołu pałacowo-parkowego przez właściciela jako jego miejsca zamieszkania, czy też wydzierżawianie go, nie oznacza jeszcze, że zespół taki przestawał być częścią składową majątku ziemskiego o charakterze rolniczym. Z tego względu, zdaniem ministra, nie można przyjąć, iż przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e tegoż dekretu. W dalszej części swego wywodu przytoczył w całości argumentację podniesioną w odwołaniu. W konkluzji podniósł, że wojewoda ponownie rozpoznając sprawę powinien dokładniej zbadać kwestię istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy przedmiotowym zespołem pałacowo-parkowym a resztą przejętego w tym trybie majątku, ustalić czy spełniała normy obszarowe wynikające z dekretu oraz czy zespół pałacowo-parkowy był prawnie wyodrębniony z reszty majątku. W skardze do Sądu Administracyjnego spadkobierczyni b. właściciela, -D. T. zarzuciła Ministrowi pominięcie interpretacji przyjętych w orzecznictwie NSA, opartym na ustaleniach wynikających z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19.09.1990 r. sygn. akt W 3/89 (OTK 1990, poz. 26). Za bezzasadne uznała powołanie się na art. 6 dekretu, który zgodnie z orzeczeniem NSA z 5.03.2003 r., sygn. akt IV SA 1593/02 dotyczył wyłącznie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym martwym, tj. wszelkich tych nieruchomości, które służyły do prowadzenia gospodarki rolnej. Podkreśliła także, że związek funkcjonalny nie jest tożsamy ze związkiem podmiotowym. Polskie dwory, w przeciwieństwie do niemieckich na terenie [...] i [...], z reguły nie były związane bezpośrednio z produkcją rolną, nie stanowiły integralnej części podwórek folwarcznych, lecz były integralną częścią otaczających je parków. Natomiast grunty o innym charakterze niż rolny nie musiały być uwidocznione w terenie, wystarczyło ich wydzielenie na urzędowych mapach, lub nawet ogrodzenie trwałe. Ponadto podniosła fakt wpisania dworu wraz z otaczającym go parkiem do rejestru zabytków. Zaznaczyła także, iż wg posiadanych przez nią informacji folwark i dwór z parkiem figurują w jednej księdze wieczystej, a Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa dwór z parkiem wydzierżawią osobom prywatnym na cele gastronomiczno-hotelarskie, folwark natomiast dzierżawiony jest przez spółkę pracowniczą. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna, aczkolwiek z innych przyczyn niż podniesione w skardze. W ocenie Sądu nie było podstaw do powołania się przez organ odwoławczy w swym rozstrzygnięciu na art. 138 § 2 Kpa, a uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Administracyjnego oraz w "doktrynie"podkreśla się, 'ze wydanie de1cyzji kasacyjnej i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji jest wyjątkiem od zasady merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, a zatem niedopuszczalna jest rozszerzająca wykładnia art. 138 § 2 Kpa. Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji wskazuje, iż w istocie organ odwoławczy nie miał podstaw do przekazania organowi I instancji sprawy do ponownego rozpatrzenia, po uchyleniu decyzji Wojewody [...] z dnia [...].01.2003 r., w której stwierdzono, że zespół pałacowo-parkowy położony w K., gmina O., stanowiący uprzednio własność T. T. nie podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wskazane przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi braki w uzasadnieniu kontrolowanej decyzji, a mianowicie konieczność dodatkowego zbadania związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem ziemskim w K., poprzez dokładne zbadanie możliwości funkcjonowania tego zespołu bez gospodarstwa rolnego i odwrotnie, nie mogą za tym przemawiać, zwłaszcza wobec dalszego sformułowania zawartego w uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził bowiem następnie, że podstawową przesłanką pozwalającą na stwierdzenie, że dana nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej powinno być przede wszystkim ustalenie, czy spełniała ona normy obszarowe tam przewidziane oraz czy miało miejsce wyodrębnienie prawne owego zespołu od pozostałej części majątku. Wojewoda, zdaniem organu odwoławczego, tym kluczowym przesłankom poświęcił niewiele uwagi, koncentrując się na nieprzekonującym, rzekomym braku wspomnianego związku funkcjonalnego. W ocenie Sądu takie stwierdzenie zawarte w uzasadnieniu decyzji kasatoryjnej jest wewnętrznie sprzeczne, sugeruje ono bowiem z jednej strony, że materiał dowodowy zebrany w sprawie jest wystarczający, a w istocie chodzi o dokonanie innej jego oceny niż to miało miejsce w decyzji Wojewody, jednocześnie zobowiązuje Wojewodę do uzupełnienia dowodów w zakresie, który uważa za zbędny. Z tego względu, zdaniem składu orzekającego nie było podstaw do przekazywania sprawy Wojewodzie [...] celem przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części, bowiem organ odwoławczy miał możliwość i obowiązek dokonania samodzielnej oceny zebranego materiału dowodowego, a w razie konieczności mógł skorzystać z uprawnień przewidzianych w art. 136 Kpa. Uznać zatem należy, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi naruszając art. 138 § 2 Kpa uchylił się od obowiązku wydania merytorycznego rozstrzygnięcia. Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271) - orzekł jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.)