IV SA 4729/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Teresa Kobylecka Sędzia NSA Tadeusz Cysek Asesor WSA Tomasz Wykowski (spr.) Protokolant Karina Jankowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 września 2004 r. sprawy ze skargi H. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2002 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego. I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] września 2001 r. II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz H. M. kwotę 94,80 (dziewięćdziesiąt cztery złote osiemdziesiąt groszy) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2002 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku H. M. - skarżącej w niniejszej sprawie o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2001 r., odmawiającej stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S. z dnia [...] grudnia 1955 r. o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego o powierzchni 9,79 ha wraz z zabudowaniami, należącego do F. M., utrzymał w mocy własne rozstrzygnięcie. Uzasadniając zaskarżoną decyzję Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podniósł, iż nie ma podstaw do uznania aby przejęcie przedmiotowego gospodarstwa na rzecz Państwa na podstawie art.14 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r, o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Nr 11, poz.40) nastąpiło z naruszeniem prawa. W szczególności w ocenie organu nie ulega wątpliwości, iż podstawowy warunek do przejęcia gospodarstwa przez Państwo, jakim było złożenie przez właściciela gospodarstwa wniosku o jego przejęcie (zgodnie z art.12 dekretu), został spełniony. Organ podkreślił, iż wprawdzie stosowny wniosek F. M. nie zachował się w aktach sprawy, niemniej faktu, iż został złożony dowodzą inne, liczne dokumenty. Stwierdzając powyższe Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odwołał się do części wstępnej orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] grudnia 1955 r., zawierającej sformułowanie "po rozpatrzeniu wniosku Obywatela o przejęcie całości gospodarstwa na własność Państwa na posiedzeniu w dniu 17 października 1955 r." a nadto ogólnie przywołał pisma Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w D. z dnia [...] lipca 1954 r. oraz z dnia [...] czerwca, [...] października i [...] października 1955 r.; pisma Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S. z dnia [...] grudnia 1954 r. oraz z dnia [...] października 1955 r.; komisyjną ankietę w sprawie nie zagospodarowania użytków rolnych z dnia 1 października 1955 r.; pismo M. M. z dnia 15 sierpnia 1955 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju wsi podkreślił także, iż organy administracji terenowej proponowały F. M. inne gospodarstwo położone w M. lub M., których ten ostatecznie nie przyjął. W skardze na powyższą decyzję H. M. podniosła, iż formalne warunki do przejęcia gospodarstwa na własność Państwa wskazane w dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Nr 11, poz.40) oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1954 r. w sprawie przejmowania na własność Państwa gospodarstw rolnych, niecałkowicie lub nienależycie zagospodarowanych, na wniosek ich właścicieli oraz w sprawie odszkodowania za gospodarstwa (Dz. U. Nr 8, poz.26) nie zostały spełnione. Stosownie do twierdzeń skarżącej jej ojciec F. M. nigdy nie składał wniosku o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa, co było bezwzględnym wymogiem wszczęcia postępowania. Nie składał także wymaganego pisemnego oświadczenia o wyrażeniu zgody na treść orzeczenia. Gospodarstwo przejęto siłą, w drodze eksmisji. W ocenie skarżącej w postępowaniu nadzorczym błędnie przyjęto, iż złożenie przez F. M. dobrowolnego wniosku o przejęcie gospodarstwa przez Państwo wynika z treści innych dokumentów. Zdaniem skarżącej nie można uznać wiarygodności żadnego z dokumentów urzędowych, sporządzonych po eksmisji właściciela z gospodarstwa. Dokumenty te wystawiono bowiem wyłącznie w celu zatuszowania niezgodnych z prawem działań organów administracji. Jednocześnie skarżąca zwróciła uwagę na fakt, iż w wymienionym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji protokole zdawczo-odbiorczym nie ma wzmianki o złożeniu przez F. M. wniosku o przejęcie gospodarstwa. Tym samym dokument ten nie może świadczyć o istnieniu wniosku. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko oraz wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Przejęcie na własność Państwa gospodarstwa F. M. na podstawie przepisów art.12-15 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Nr 11, poz.40) oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1954 r. w sprawie przejmowania na własność Państwa gospodarstw rolnych, niecałkowicie lub nienależycie zagospodarowanych, na wniosek ich właścicieli oraz w sprawie odszkodowania za gospodarstwa (Dz.U. Nr 8, poz.26), mogło mieć miejsce tylko wtedy gdyby jego właściciel złożył w tym zakresie stosowny wniosek (art.12 ust.l dekretu). Nieziszczenie się tego warunku oznaczałoby, iż orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S. z dnia [...] grudnia 1955 r. o przejęciu gospodarstwa na własność Państwa wydano z rażącym naruszeniem prawa. Zważywszy, iż w aktach administracyjnych dotyczących przejęcia gospodarstwa przez Państwo nie zachował się ani oryginał ani odpis wskazanego wyżej wniosku, ustalenie czy został on kiedykolwiek złożony przez F. M. było najistotniejszą kwestią postępowania nadzorczego. W rezultacie przeprowadzenia tego postępowania organ uznał, iż fakt złożenia przez F. M. wniosku o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa potwierdzają w sposób pośredni liczne dokumenty znajdujące się w aktach administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny, nie negując oczywiście samej dopuszczalności dowodzenia w ten sposób istnienia dokumentu urzędowego, jakim byłby ewentualny wniosek F. M., stwierdza iż konkluzja organów orzekających w postępowaniu nadzorczym jest gołosłowna. Nie można bowiem uznać, iż Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, jak i organ pierwszej instancji wyjaśnili dokładnie stan faktyczny sprawy oraz rozpatrzyli i ocenili cały zgromadzony w niej materiał dowodowy. Przy ocenie tego materiału należało zwrócić uwagę na fakt, iż brak w aktach administracyjnych egzemplarza wskazanego wcześniej wniosku F. M. stwierdzony został już w dniu 3 sierpnia 1957 r. W piśmie z tego dnia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S. zwróciło Prezydium Powiatowej Rady Narodowej-Powiatowemu Zarządowi Rolnictwa w D. akta F. M., stwierdzając iż "w załączonych aktach faktycznie wniosku o zrzeczeniu się z gospodarstwa nie ma, a z całego przebiegu sprawy o zrzeczeniu się wynika, że wniosek taki winien był być złożony, zachodzi przypuszczenie, że akta Ob. M. nie są skompletowane, a wobec tego należy dołożyć starań celem odnalezienia wniosku, względnie ustalenia, co się z wnioskiem tym stało. ". Podkreślić należy, iż w aktach występują także inne braki (np. brakuje pisemnego oświadczenia F. M. o wyrażeniu zgody na treść orzeczenia z dnia [...] grudnia 1955 r.). W świetle powyższych okoliczności organy orzekające w postępowaniu nieważnościowym winny były wziąć pod uwagę także i to, iż od kilkudziesięciu lat fakt złożenia wniosku o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa był konsekwentnie kwestionowany początkowo przez F. M. i M. M. a następnie przez skarżącą. Wskazuje na to chociażby pismo Ministerstwa Rolnictwa - Gabinetu Ministra Rolnictwa skierowane do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wojewódzkiego Zarządu Rolnictwa w [...] z dnia [...] czerwca 1957 r. W piśmie tym, wystosowanym w następstwie rozpatrzenia skargi F. M., organ naczelny poleca organowi terenowemu zbadanie sprawy przejęcia gospodarstwa należącego do wyżej wymienionego (w trakcie realizacji tego polecenia sporządzono przywołane wyżej pismo z dnia 3 sierpnia 1957 r.). Ministerstwo Rolnictwa podkreśla, iż według złożonego przez F. M. oświadczenia, nigdy nie zrzekał się on własności gospodarstwa a został z niego usunięty ponieważ został wykluczony ze Spółdzielni Produkcyjnej. Mając powyższe na uwadze nie można uznać, iż orzeczenia zapadłe w postępowaniu nieważnościowym w dostateczny sposób wyjaśniają okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Orzeczenia te naruszają art.7, 77§1 oraz 107§3 k.p.a w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na jej wynik. Uzasadniając tezę, iż F. M. złożył wniosek o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa organy powołały się wprawdzie na obfitą dokumentację, obejmującą zarówno dokumenty o charakterze orzeczeń administracyjnych, jak i korespondencję wewnątrzadministracyjną (a także pismo M. M.), niemniej materiał ten nie został poddany jakiejkolwiek analizie. Poza cytatem z treści orzeczenia z dnia [...] grudnia 1955 r. organ odwoławczy ograniczył się bowiem do wskazania jedynie dat i autorów pism, które jego zdaniem dowodzą tego, iż przejęcie gospodarstwa nastąpiło na wniosek F. M.. Koniecznym było natomiast wskazanie, co konkretnie uprawdopodabnia przyjęcie, iż F. M.złożył wniosek o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa. Jednocześnie materiał dowodowy oceniony został wybiórczo. W szczególności wbrew art.lO7§3 organy nie wyjaśniły, dlaczego odmówiły wiarygodności i mocy dowodowej innym dowodom niż wymienione w decyzjach. Tytułem przykładu można tu wskazać chociażby brak jakiegokolwiek odniesienia się do kilku oświadczeń sąsiadów F. M., podkreślających, iż właściciel gospodarstwa uprawiał je w sposób prawidłowy, co stawiałoby pod znakiem zapytania ziszczenie się wskazanej w art.12 ust.l dekretu przesłanki niemożności całkowitego i należytego zagospodarowania gospodarstwa przez jego właściciela. Organy nie wskazały także, co w ich ocenie było przedmiotem wniosku F. M. (przejęcie gospodarstwa na własność Państwa i przydzielenie mu w zamian gospodarstwa rolnego o mniejszych rozmiarach za stosownym odszkodowaniem, czy też przejęcie gospodarstwa wyłącznie za odszkodowaniem). Wyjaśnienie tej kwestii umożliwi dopiero ocenę, czy orzeczenie z dnia [...] grudnia 1955 r. odpowiadało ewentualnemu wnioskowi. Nie wyjaśniona pozostaje także data złożenia wniosku przez F. M.. W protokole zdawczo-odbiorczym z dnia 29 sierpnia 1955 r. mowa jest o przeczeniu się użytkownika z dnia I listopada 1954 r. ", podczas gdy o podaniu F. M. "z prośbą o załatwienie na podstawie dekretu z dnia 9. II. 1953 r. (...)" (nie jest jednak jasne, którego z instrumentów wymienionych w rozdz.1-4 dekretu podanie dotyczy) wspomina się już w piśmie Powiatowej Rady Narodowej - Powiatowego Zarządu Rolnictwa w D. z dnia [...] sierpnia 1954 r. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji na podstawie art.l45§l pkt 1 lit.c oraz art.200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270) w związku z art.97 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę -Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawą - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1271)