IV SA 4732/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA J.Kabat Rembelska Sędziowie WSA M.Małaszewska- Litwiniec /spr./ asesor WSA J.Linkowski Protokolant D. Niewirowski po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2004 r. sprawy ze skargi H. W., R. W. R. P. i A. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2002 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dn. [...] października 1997 r., nr [...] 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz H. W., R. W., R. P. i A. S. po 250 /dwieście pięćdziesiąt/zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. IV SA 4080/02 i 4730-4732/02 UZASADNIENIE Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dn. [...].09.2002 r., oznaczenie [...] utrzymał w mocy poprzednio wydaną decyzję z dn. [...].10.1997 r., Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, oznaczenie [...], w której odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa z dn. [...].05.1959 r. nr [...], utrzymującego w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wojewódzkiego Zarządu Rolnictwa w B. z dn. [...].08.1958 r. nr [...] o przejęciu, na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dn. 12.03.1958 r.o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz o uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. nr 17, poz. 71), na rzecz Skarbu Państwa, na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskiej R., o pow. ogólnej 115 ha, położonej w powiecie w. i stanowiącej uprzednio własność B. Z. i S. W.. W uzasadnieniu przytoczonych decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, iż przejęty majątek ziemski został w całości rozparcelowany na rzecz bezrolnej służby folwarcznej oraz małorolnych chłopów okolicznych wsi i stan taki miał miejsce w dniu wejścia w życie powołanej ustawy z dn. 12.03.1958 r. Z tego względu, mimo iż przejęcie 33 ha stanowiących własność S. W. z całym majątkiem ziemskim R. na cele reformy rolnej, w drodze dekretu ojej przeprowadzeniu z dn. 6.09.1944 r., było bezpodstawne, to podniesienie tego faktu dopiero w 1958 r., po wejściu w życie powołanej ustawy z dn. 12.03.1958 r. uniemożliwiło podważenie skuteczności owego przejęcia. Wszak, jak zaznacza minister, ustawa ta sankcjonowała przejęcie na własność Państwa, bez względu na obszar, nieruchomości rolnych i leśnych objętych do dnia 5.04.1958 r. we władanie Państwa, jeżeli znajdowały się one nadal w jego władaniu lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym, a sytuacja taka niewątpliwie miała miejsce w rozpatrywanej sprawie. Z tego względu minister uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia, że przejęcie zakwestionowanej nieruchomości o pow. 33 ha na cele reformy rolnej, na mocy powołanej ustawy z 1958 r. nastąpiło z naruszeniem prawa lub wbrew obowiązującemu prawu. Skarżący wniósł o uchylenie przez Sąd Administracyjny obu zaskarżonych decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej -Wojewódzkiego Zarządu Rolnictwa w B. z dn. [...].08.1958 r. oraz utrzymującego go w mocy orzeczenia Ministra Rolnictwa z dn. [...].05.1959 r. Ponadto stwierdził, iż podziału tego majątku dokonano przed dn. 1.09.1939 r. i nie zgadza się ze stanowiskiem ministra, iż owa bezprawność jego przejęcia została usankcjonowana art. 16 (uprzednio art.9) ustawy z dn. 12.03.1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz o uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego. Zdaniem skarżącego ustawa ta przesądza jedynie o tym, iż nieruchomości nawet bezprawnie przejęte pozostają własnością Państwa, "co nie jest jednoznaczne z pozbawieniem byłych właścicieli możliwości rekompensaty strat w naturze przez przyznanie im innego gruntu lub odszkodowania pieniężnego należnego jako zadośćuczynienie wynikające z wydania wadliwej decyzji administracyjnej". Z tego względu skarżący uważa, że przejecie nieruchomości należącej do jego matki na potrzeby reformy rolnej nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 Kpa i stanowi to przesłankę do oczekiwania przez spadkobierców S. W. od Skarbu Państwa rekompensaty, zgodnie z art. 160 Kpa. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swe dotychczasowe stanowisko. W piśmie procesowym z dn. 8.04.2004 r. pełnomocnik skarżących o kwalifikowanej wiedzy prawnej podniósł, iż bezprawność objęcia nieruchomości rolnej we władanie przez Państwo nie powinna być sankcjonowana art. 16 (9) powołanej ustawy z dn. 12.03.1958 r, i w tym zakresie zwrócił się na podstawie art. 15 § 1 pkt 3 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, o przedstawienie tego zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Naczelny Sąd Administracyjny. Zarzucił także zaskarżonym decyzjom brak wszechstronnego rozpoznania wszystkich okoliczności sprawy, bowiem organ administracyjny nie ustalił istnienia faktu objęcia przez Państwo we władanie nieruchomości stanowiącej własność S. W. o pow. 33 ha, przed datą wejścia w życie ustawy z dn. 12.03.1958 r. oraz nie odniósł się właściwie do drugiej przesłanki zastosowania art. 9 ust.l przedmiotowej ustawy, a mianowicie przekazania nieruchomości przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Ponadto podniósł sprzeczność zaskarżonych decyzji z podstawowymi zasadami państwa prawnego oraz z art. 1 protokołu dodatkowego do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolnościach. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Obie zaskarżone decyzje wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Doszło także do naruszenia przepisów prawa materialnego. Organy nie wyjaśniły wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a szereg twierdzeń nie znalazło uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym. W decyzji z dn. [...].09.2002 r. Minister wyraźnie przesądził, że cały przejęty majątek (nieruchomość ziemska) był w dn. 5.04.1958 r. we władaniu innych osób, którym został nadany na własność w ramach reformy rolnej, po czym dalej stwierdził, że spełniona została przesłanka z art. 16 ust. 1 przedmiotowej ustawy nakazująca, aby grunty te w dacie 5 kwietnia 1958 r. były we władaniu Państwa bądź zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie osób trzecich. Z dokumentów zawartych w aktach sprawy nie wynika jednoznacznie, jaki był stan przejętej na rzecz Państwa nieruchomości, w dacie wejścia w życie ustawy z 12.03. 1958 r. Unormowanie zawarte w art. 9 ustawy z dn. 12.03.1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz o uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. nr 17, poz. 71 ze zm.) wyróżnia dwie przesłanki decydujące o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych tj. objęcie nieruchomości "we władanie" Państwa do dn. 5 kwietnia 1958 r. oraz pozostawanie tych nieruchomości nadal we władaniu Państwa lub przekazanie ich przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy nie przesądzają jednoznacznie, czy obie te przesłanki zostały spełnione. Przedmiotowa nieruchomość od dn. 25.10.1944 r. była we władaniu Państwa, na co wskazuje protokół przejęcia jej na cele reformy rolnej, na mocy dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz zaświadczenie z dn. 20.05.1946 r. Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w B.. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy nie wynika natomiast, czy do księgi wieczystej, jako właściciel przedmiotowego majątku na podstawie owego zaświadczenia został wpisany Skarb Państwa, w tym również odnośnie części stanowiącej, zgodnie z oświadczeniami spadkobierców, własność S. W.. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy nie wynika także o jakich nr ewidencyjnych działki wchodziły w skład tej nieruchomości ziemskiej określonej jako R., o pow. ogólnej, jak podają organy administracyjne, 115 ha. Z tego względu nie zostało ustalone, które z tych działek, kiedy i na czyją rzecz zostały rozparcelowane, a informacje podane w dokumentach ówczesnych organów administracyjnych są praktycznie nie do sprawdzenia bez tych, uprzednich ustaleń. W aktach znajduje się wprawdzie decyzja Powiatowego Urzędu Ziemskiego w L. z dn. [...].04.1946 r. zatwierdzająca kwalifikację gruntów rozparcelowanego majątku R., w której podane są nr części tych działek, ale nie wiadomo, czy są to nowe oznaczenia i jakie losy spotkały resztę tego majątku. Część z wymienionych tam osób zrzekało się następnie owych przydziałów. W tym stanie rzeczy stwierdzenie, że cały ten majątek ziemski został rozparcelowany na cele reformy rolnej ( a więc nadano własność poszczególnych działek innym osobom fizycznym lub prawnym) należy uznać za gołosłowne. Mając na uwadze, że w aktach wspomina się, iż dla majątku urządzona była hipoteka, skarżący powinni wskazać które działki wchodziły w skład całego przejętego majątku i które z nich należały do S. W., przedstawiając stosowną dokumentację. W przeciwnym razie nie można przesądzić, czy doszło do spełnienia drugiej z wymienionych przesłanek. W żadnym razie nie mogłoby to nastąpić, jeśli Skarb Państwa wyzbyłby się swego władztwa, przenosząc własność tych nieruchomości na inne osoby fizyczne lub prawne, a nie przekazując im owe jńęruchomości w użytkowanie. Wątpliwości te pojawiają się zwłaszcza na tle dokumentów świadczących o zainteresowaniu objęciem części tego majątku przez Dyrekcję Lasów Państwowych w B. oraz o przejęciu jego resztowki przez Powiatowy Związek S.. W tym stanie rzeczy, po dokonaniu wskazanych ustaleń organ orzekający w sprawie powinien ustalić, czy były podstawy do wydania orzeczenia w trybie ustawy z dn. 12.03.1958 r. p sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz o uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego. Równie istotną kwestią jest ustalenie, czy rzeczywiście wyodrębniony był majątek należący do S. W., jaką posiadał powierzchnię i czy podlegał wyłączeniu spod parcelacji, bo tylko wówczas można przyjąć, że mógłby zostać objęty działaniem przedmiotowej ustawy z dn. 12.03.1958 r, o ile ponadto spełniałby wynikające z jej art. 16 przesłanki. Minister w zaskarżonej decyzji z dn. [...].09.2002 r. stwierdza bowiem, że uznał, iż zastosowane przez organy orzekające przepisy art. 16 przedmiotowej ustawy z dn. 12.03.1958 r. "sankcjonują bezpodstawnie przejętą na cele reformy rolnej wraz z całym majątkiem "R." nieruchomość ziemską o pow. 33 ha, stanowiącą własność S. W.". Twierdzenie to wydaje się nieuprawnione w świetle zebranych w sprawie dokumentów. Wprawdzie S. W. w odwołaniu z dn. 20.11.1958 r. wskazała, że przysługuje jej prawo do gospodarstwa rolnego o pow. 33 ha, które stanowiło osobną nieruchomość, nie posiadającą żadnego związku z majątkiem ziemskim jej brata- B. Z.. Twierdzenie to jednakże oparła, podobnie jak obecnie skarżący, na wyciągu z repertorium b. notariusza w Z. za rok 1939, z którego wynika, że samodzielnie dokonała sprzedaży części posiadanego gospodarstwa rolnego we wsi R.. Dokumentu urzędowego tej treści nie ma w aktach sprawy, jest natomiast dokument prywatny poświadczony za zgodność z oryginałem przez jej męża A. W. i z tego względu nie stanowi wystarczającego dowodu. S. W. powołała się również na zaświadczenie Zarządu Gminy w K., pow. L. z dn. [...].10.1945 r. (wg skarżących z 1955 r.) stwierdzające, że na były majątek ziemski R. przed 1939 r. składały się dwa oddzielne gospodarstwa, stanowiące własność różnych osób fizycznych, jednakże owego zaświadczenia brak jest w aktach administracyjnych sprawy. W innym swym piśmie z dn. 2.07.1958 r. S. W. stwierdziła, że jest właścicielką ziemi ornej i gruntów poleśnych o pow. 33 ha ujawnioną w księgach wieczystych i stosowne dokumenty na żądanie może przedłożyć. Jednocześnie zaznaczyła, że majątek jej brata o pow. 83,93 ha miał odrębnie urządzona księgę hipoteczną. Żadnych wyciągów z tych ksiąg hipotecznych nie ma w aktach sprawy. Skarżący powołali się w skardze na zaświadczenie Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w B., z którego ma wynikać, że w aktach Okręgowego Urzędu Ziemskiego w B. istnieje wzmianka o majątku R., stanowiącym własność S.W., tego dokumentu również nie ma w aktach sprawy. W tym stanie rzeczy należy uznać, iż organy administracyjne orzekające w niniejszej sprawie nie wyjaśniły wszystkich istotnych okoliczności, w tym także kwestii wyodrębnienia gospodarstwa rolnego, należącego wyłącznie do S. W., w sposób nieuprawniony przyjmując, że bezpodstawnie przeszło ono na rzecz Skarbu Państwa w ramach art. 2 ust. 1 lit. a dekretu o reformie rolnej. Kwestią wymagającą ostatecznego ustalenia jest także zagadnienie ogólnej powierzchni majątku R. na dzień 1.09.1939 r., oraz w razie uznania, że istotnie stanowiło odrębną nieruchomość - majątku R.. Organy administracyjne przyjęły łączną pow. na 115 ha, podczas gdy z wyjaśnienia Starostwa Powiatowego L. Referatu Rolnictwa i Reform Rolnych z dn. 12.06.1948 r. wynika, że jego obszar ogólny wynosił 112,23 ha, a zahipotekowano 111 ha. Podobnie rzecz się ma z ewentualnie wyodrębnionym majątkiem S. W., nie wiadomo czy początkowo jego pow. wynosiła 33 ha, czy też więcej i jaka faktycznie była po podnoszonej przez skarżących, aczkolwiek nie udowodnionej przez nich, sprzedaży jego części w 1939 r. Dokonując analizy zapadłych rozstrzygnięć na tle ustawy z dn. 12.03 1958 r., należy zważyć, iż zamiarem ówczesnego ustawodawcy było jednolite uregulowanie stanu prawnego m. in. nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej i przejęcie ich na własność Państwa bez względu na ich obszar. Wyraz temu dał ustawodawca w art. 9 (następnie 16) powołanej ustawy z 1958 r., nakazując jednakże spełnienie przesłanek wynikających z ust. 1 tego artykułu. Wyjątkowy rygoryzm ustawy przejawiający się w przejęciu tych nieruchomości bez jakiegokolwiek odszkodowania oraz zapis ust. 4 powołanego art., przesadzający o tym, iż nawet tytuły egzekucyjne zasądzające przywrócenie posiadania lub wydanie owych nieruchomości tracą moc, wskazywał wyraźnie, że wolą ustawodawcy było ostateczne utrwalenie wprowadzonych stosunków własnościowych. W świetle uregulowań tej ustawy, w przeciwieństwie do okresu poprzedzającego jej obowiązywanie, pozbawiona była jakiegokolwiek znaczenia okoliczność, czy nieruchomość ziemska przeznaczona na cele reformy rolnej spełniała normy obszarowe wynikające z art. 2 ust.l lit. e dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z tego względu odnoszenie zapisów obecnej Konstytucji, jak sugeruje pełnomocnik skarżących, do tak odległych stanów prawnych, jest pozbawione uzasadnienia i wręcz niemożliwe, jak wielokrotnie zwracał na to uwagę Trybunał Konstytucyjny w swych orzeczeniach, w szczególności jeśli chodzi o powołanie się na zasadę państwa prawnego wynikającą z art. 2 obecnej Konstytucji RP, podobny argument należy odnieść do wskazanego przez pełnomocnika skarżących art. 1 protokołu dodatkowego do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolnościach. Z tego też względu zarzut pełnomocnika skarżących, iż powołana ustawa z 1958 r. nie powinna sankcjonować bezprawnego objęcia we władanie nieruchomości rolnej przez Państwo nie znajduje uzasadnienia w celach, które postawił sobie ówczesny ustawodawca uchwalając tę właśnie ustawę. W tym stanie rzeczy, mając na uwadze powyższe rozważania, skład orzekający w niniejszej sprawie stwierdza, że organy administracyjne przy wydaniu obu zaskarżonych decyzji naruszyły art. 77 i art. 107 § 3 Kpa przez to, że nie zebrały i nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego. Braki zawierało uzasadnienie faktyczne, nie wskazały bowiem dowodów na których się oparły uznając fakty za udowodnione, a wręcz uznawały fakty za udowodnione bez stosownych dowodów za tym przemawiających. Z tego względu, mając na uwadze tak poważne braki postępowania dowodowego prowadzonego przez organy, nie można było odnieść się do żądania skarżących stwierdzenia nieważności orzeczeń z 1958 i 1959 r. zapadłych w ich sprawie, na podstawie powołanej ustawy z dn 12.03 1958 r. Podnoszona przez pełnomocnika skarżących kwestia, czy bezprawność objęcia nieruchomości rolnej we władanie Państwa powinna być sankcjonowana art. 16 (9) powołanej ustawy z dn. 12.03.1958 r. i złożony w tym zakresie wniosek o przedstawienie zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 15 § 1 pkt 3 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako niedopuszczalny został odrzucony. Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270) w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę — Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1271) - orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. Z art. 205 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z zastrzeżeniem art. 97 § 2 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu sprzed sądami administracyjnymi.