IV SA 4895/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Cysek Asesor WSA Anna Szymańska (spr.) Asesor WSA Tomasz Wykowski Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2004 r. sprawy ze skargi E. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2003 r. Nr [...] w przedmiocie nieważności decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości rolnej stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2003 r. Decyzją z dn. [...].07.2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w [...] z dn. [...] lipca 1964 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. z dn. [...].04.1964 r. W uzasadnieniu stwierdzono, że decyzją z dn. [...].04.1964 r. została przejęta na własność Państwa jako opuszczona nieruchomość rolna o pow. 14,9770 ha, położona we wsi i gminie K., stanowiąca własność W. R. Przejęcie nastąpiło na podstawie przepisów art. 2 ustawy z dn. 13.07.1957 r. o zmianie dekretu z dn. 18.04.1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174 ze zm.) oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 05.08.1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198). Warunkiem przejęcia gospodarstwa było łączne spełnienie dwóch warunków: opuszczenie gospodarstwa przez właściciela (także jego małżonka, wstępnych i zstępnych w postaci rodziców i dzieci), zaniechanie uprawy gospodarstwa w całości lub w większej części, co w przedmiotowej sprawie miało miejsce. Wobec tego, iż nie doszło do naruszenia prawa materialnego w postępowaniu dotyczącym przejęcia gospodarstwa rolnego stanowiącego własność W. R., Minister nie miał podstaw do stwierdzenia nieważności kontrolowanej w trybie nadzoru decyzji. Wskutek wniesionego przez E. G. wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dn. [...].09.2003 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję stwierdzając ponownie, że na dzień wydania orzeczenia o przejęciu gospodarstwa, co nastąpiło [...].04.1964 r., nikt w nim nie zamieszkiwał, a grunty leżały odłogiem. Właściciel opuścił je na początku wojny, a po jej zakończeniu nigdy on, jak i jego rodzina nie powrócili do tego miejsca. Taki stan faktyczny odpowiada zastosowanym przepisom prawa, a zatem nie doszło do naruszenia prawa materialnego przy wydaniu decyzji objętej postępowaniem nieważnościowym. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego E. G. wniosła o stwierdzenie nieważności obydwu decyzji Ministra, gdyż jej zdaniem "uniemożliwiają one zwrot nieruchomości rolnej we wsi K.". Wskazała, iż W. M. jest spadkobierczynią w - po mężu W. R., właścicielu majątku. Po W. zaś dziedziczy ona oraz M. G. Przy tym W. R. pozostawił jeszcze jednego spadkobiercę do pozostałej części majątku - brata W. R.. W. i W. przeprowadzili postępowanie spadkowe po W. R., jak również uiścili ciążące na nich z tego tytułu podatki. Przed wojną majątkiem W. , zwanym Osada M. zarządzał brat W., natomiast po wojnie do 1955 r. gospodarstwo było dzierżawione przez obywatela K.. Wdowa po właścicielu zwróciła się po wojnie o zwrot majątku, jednakże nakazano jej aby wykazała się tytułem własności, czego nie mogła zrobić. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentów zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn, niż w niej podniesione. Sąd stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) rozstrzyga o granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi. Sąd zatem poddał ocenie legalność zaskarżonej decyzji nie tylko w aspekcie zarzutów podniesionych przez skarżącą, lecz przede wszystkim zbadał kompetencje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do oceniania w postępowaniu nieważnościowym decyzji wydawanych przez Prezydia Rad Narodowych Wydziałów Rolnictwa i Leśnictwa na podstawie przepisów ustawy z dn. 13.07.1957 r. o zmianie dekretu z dn. 18.04.1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym. O tym, który organ jest właściwy do stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej decyduje art. 157 § 1 kpa. Wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji rozpoznaje zgodnie z tym przepisem organ wyższego stopnia, a gdy decyzja została wydana przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze - ten organ. Organy niższego stopnia wymienia natomiast art. 17 kpa, określając dla orzekających na podstawie przepisów kpa organów I instancji, organy doń nadrzędne. Art. 2 ust. 2 ustawy z dn. 13.07.1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem ( Dz. U. Nr 39, poz. 174) po zmianie dokonanej ustawą z dn. 15.07.1961 r. zmieniającą ustawę z dn. 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. nr 32, poz. 161) stanowił, że o przejęciu gospodarstwa rolnego w trybie tego przepisu, a zatem bez wniosku właściciela i bez odszkodowania na jego rzecz, orzekał właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej. Cytowany przepis obowiązywał w takim brzmieniu do 1 lipca 1982 r., kiedy to utracił moc wobec wejścia w życie ustawy z dn. 26.03.1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 11, poz. 79). Powołana ustawa przewidywała w art.. 39 ust. 6 możliwość wydawania decyzji o przejęciu gruntów na rzecz Państwa z urzędu i bez odszkodowania w sytuacji, gdy nowy właściciel wyłączył grunty z produkcji, a poprzedni ich właściciel odmówił przejęcia tych gruntów pod uprawy. A zatem instytucja ta była w celu, przesłankach i trybie przejęcia podobna do regulacji zawartej w art. 2 ust. 1 ustawy z dn. 13.07.1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem (Dz. U. Nr 39, poz. 174), który to przepis dawał możliwość przejęcia gospodarstwa opuszczonego, a więc nie uprawianego przez właściciela. Początkowo ustawa przyznawała kompetencje w zakresie przejęcia gruntów (art. 45 ust. 1) naczelnikowi gminy, zaś od dnia 20 lipca 1988 r. organem właściwym stał się organ administracji państwowej o właściwości ogólnej stopnia podstawowego. Z dniem wejścia w życie ustawy z dn. 10.05.1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych ( Dz. U. Nr 32, poz. 291) przestały istnieć dotychczasowe terenowe organy administracji państwowej, a ich kompetencje przejęły organy nowo utworzonych gmin oraz organy administracji rządowej. Zgodnie z art. 3 pkt 14 j) ustawy z dn. 17.05.1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy, a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 34, poz. 198 ze zm.), sprawy z zakresu art. 45 ust. 1 ustawy z dn. 26.03.1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych przeszły do właściwości organów gminy, jako zadania zlecone. Jednakże przepis ten został skreślony z dniem 1 stycznia 1992 r., kiedy to art. 43-45 ustawy z dn. 26.03.1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych, zostały uchylone na mocy ustawy z dnia 25.10.1991r. o zmianie ustawy o podatku rolnym i ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. Nr 114, poz. 494), i od tego czasu zarówno nowa ustawa z dn. 03.02. 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 16, poz. 78 ze zm.), jak i inne przepisy prawa powszechnie obowiązującego nie określają do właściwości jakich organów należy obecnie omawiana kategoria spraw. Tym samym w obecnym stanie prawnym właściwymi do orzekania w sprawach określonych w art. 39 ust. 6 cytowanej ustawy z dn. 26.03.1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych byłyby również jednostki samorządu terytorialnego, dla których organem wyższego stopnia są stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy z dn. 12.10.1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. nr 122, poz. 593 ze zm.) samorządowe kolegia odwoławcze, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Jednocześnie ustawą z dn. 29.12. 1998 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrożeniem reformy ustrojowej państwa (Dz. U. Nr 162, poz. 1126) zmieniono treść art. 17 pkt 1-3 kpa i samorządowe kolegia odwoławcze są organami wyższego stopnia w stosunku do jednostek samorządu terytorialnego, chyba, że ustawy szczególne stanowią inaczej. Wojewoda natomiast zgodnie z art. 7 pkt 4 ustawy z dn. 05.06.1998 r. o administracji rządowej w województwie (Dz. U. nr 22, poz. 268 ze zm.) jest organem wyższego stopnia w rozumieniu kpa tylko wtedy, jeżeli ustawy szczególne tak stanowią. Wobec przyjęcia przez obowiązujące przepisy, z wyjątkiem wyraźnej odmiennej regulacji, właściwości samorządowych kolegiów odwoławczych jako organów wyższego stopnia od decyzji wydawanych przez jednostki samorządu terytorialnego przy jednoczesnej kompetencji wojewody w tym zakresie tylko w wypadku wyraźnej podstawy ustawowej, należy stwierdzić, iż wobec braku przepisu wskazującego na wojewodę, organem właściwym do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności w niniejszej sprawie będzie samorządowe kolegium odwoławcze, nie zaś minister. Obydwie zatem decyzje wydane przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z naruszeniem przepisów o właściwości dotknięte są wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 1) kpa. Mając powyższe na względzie należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 135 cyt. ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), stwierdzić nieważność obydwu decyzji wydanych przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. O kosztach nie orzeczono ze względu na brak stosownego wniosku skarżącej w tym przedmiocie.