IV SA 4953/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat - Rembelska (spr.) Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska Asesor WSA Jakub Linkowski Protokolant Andrzej Malinowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 października 2004 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2003 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości ziemskiej I. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymana nią w mocy decyzję organu I instancji; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. S. kwotę 10 zł (dziesięć) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2003 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2000 r. odmawiającą stwierdzenia, iż nieruchomości położone w R. zapisane w księgach wieczystych: R. tom [...] k. [...] i R. tom [...] k. [...] nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jednolity Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy podniósł, że poprzedni właściciel nieruchomości K. S. był w dniu 1 września 1939 r., zgodnie z wpisem w księgach wieczystych Sądu Rejonowego w W., właścicielem nieruchomości oznaczonej numerem KW R. T. [...], k. [...] o powierzchni o,46 ha i KW R. T. [...], k. [...] o powierzchni 123,7014 ha. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości spełniające warunki określone w powołanym przepisie przechodziły na własność Państwa w całości i bez odszkodowania z mocy samego prawa z dniem wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, to jest 13 września 1944 r. Stosownie do art. 6 dekretu Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi wymienionymi w art. 2 dekretu wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Tytułem wpisania prawa własności nieruchomości ziemskich w księdze wieczystej było zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzające, że nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W konkluzji organ odwoławczy uznał, iż "Z uwagi na fakt, że zaświadczenie nie jest decyzją administracyjną, Wojewoda [...] zaskarżoną decyzją słusznie odmówił stwierdzenia, że nieruchomości ziemskie położone w R. o łącznym rozmiarze 124,1614 ha przekraczające maksymalny obszar 100 ha ustalony w dekrecie i stanowiące własność tego samego właściciela nie podlegały działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu." Skargę na powyższą decyzję wniósł następca prawny byłego właściciela nieruchomości - J. S. Skarżący ogólnie zarzucił naruszenie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przez uznanie, że przejęciu podlegała nieruchomość nie związane bezpośrednio z produkcją rolną. Wskazując na powyższe uchybienie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Sąd administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania - art. 7, art. 77§1 i art. 107§3 k.p.a. Organy orzekające w sprawie nie poczyniły bowiem ustaleń mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Argumenty zawarte w motywach decyzji obu instancji wskazują, iż oceniały one, czy działaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej podlegały nieruchomości należące do K. S., traktując wszystkie działki jako nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące funkcjonalną i gospodarczą całość bez wyjaśnienia faktycznego charakteru tych działek. Jest to okoliczność o tyle istotna, że ze skromnego, jak dotychczas, materiału dowodowego wynika, że przejęte nieruchomości położone były w mieście (R.) a zatem kwestia ich ziemskiego charakteru wymaga dokładnego wyjaśnienia. Organy obu instancji ustaliły, że łączna powierzchnia gruntów, należących do K. S. przekraczała wielkości określone w art. 2 ust. 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i w związku z tym uznały, iż majątek ten w całości i bez wyłączeń przeszedł z mocy prawa na własność Państwa. Ocena taka nie jest uzasadniona, ponieważ dekret nie dawał podstaw do konfiskowania całego nieruchomego majątku właścicieli ziemskich, lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i tylko takie nieruchomości przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego odszkodowania, w całości na własność Skarbu Państwa na cele określone w art. 1 dekretu Istota problemu sprowadza się zatem do wyjaśnienia, czy przejęta nieruchomość w całości miała charakter nieruchomości ziemskiej, czego organy w stosunku do nieruchomości objętej wnioskiem następców prawnych K. S. nie uczyniły. Podnieść należy , że stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R.P. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.. Według art. 2 ust. 1 - zdanie ostatnie - dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nieruchomości przeznaczone na cele reformy rolnej z mocy prawa stały się własnością Państwa. Jednakże właściciele tych nieruchomości mogli ubiegać się, w trybie określonym w §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), ustalenia czy dana nieruchomość podlega działaniu przepisów art. 2 ust. 1 lit. e. Zgodnie z §6 powołanego rozporządzenia strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e, winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. Przytoczone unormowanie wskazuje, że w każdym postępowaniu prowadzonym w trybie §5 rozporządzenia istniała konieczność zgromadzenia dowodów na okoliczność ustalenia dokładnego obszaru nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. W rozpoznawanej sprawie, jak to zostało już wyżej wskazane, dowodów takich nie przeprowadzono. Tak więc prowadzone ponownie postępowanie administracyjne powinno przede wszystkim zmierzać do wyjaśnienia czy przejęte nieruchomości miały charakter nieruchomości ziemskiej. Dekret z dnia 6 września 1944 r. nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". Warto w związku z tym przypomnieć stanowisko wyrażone przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 (OTK 1990/1/26) , iż przy definiowaniu pojęcia "nieruchomości ziemskiej", użytego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należy przyjąć, że prawodawca używając określenia "ziemskie", miał na względzie te nieruchomości, które mają charakter rolniczy. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Wprawdzie powołana uchwała Trybunału Konstytucyjnego odnosiła się do nieruchomości, które przed dniem 1 września 1939 r. zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane po uprzednim zatwierdzeniu parcelacji przez właściwy organ administracji państwowej, jednak przyjęta w niej wykładnia określenia "nieruchomość ziemska" jest pomocna także w innych sprawach, gdzie istota sprawy sprowadza się do określenia charakteru nieruchomości przejętej na podstawie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w powołanej uchwale. Wprawdzie z dniem wejścia w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. utraciły moc powszechnie obowiązującą uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia wykładni ustaw to nie sposób odmówić im waloru wykładni według reguł przyjętych w teorii prawa, polegających na ustaleniu rzeczywistego sensu normatywnego przepisów prawnych. Zdaniem Sądu odwołanie się do wykładni dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. jest tym bardziej uzasadnione, że , że już po dniu wejścia w życie Konstytucji RP z 1997 r., poglądy wyrażone w tej uchwale zyskały powszechną aprobatę w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. W ocenie Sądu szczególnie istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest zawarte w uchwale z dnia 19 września 1990 r. stwierdzenie, że na cele reformy rolnej dekret przeznaczał nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji ograniczyły wyjaśnienie jej okoliczności, do podania powierzchni przejętej nieruchomości i stwierdzenia, że przekraczała ona normy określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W związku z tym nie można uznać, że przeprowadzone postępowanie wyjaśniło wszystkie okoliczności istotne z punktu widzenia oceny, czy nieruchomość, której właścicielem był K. S. podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy winny wyjaśnić w pierwszej kolejności, czy, przy uwzględnieniu położenia nieruchomości K. S., miały one w całości lub w części charakter nieruchomości ziemskiej. Dopiero rozstrzygnięcie tej zasadniczej kwestii da podstawę do rozważenia, czy nieruchomości K. S. podlegały działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145§1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w związku z art. 97 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), orzekł jak w sentencji.