IV SA 4989/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Tadeusz Cysek (spr.), Sędziowie sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska, asesor WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Dominik Niewirowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 września 2004 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2003 r. Nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę Zaskarżoną do sądu administracyjnego decyzją z dnia [...] listopada 2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w wyniku rozpoznania odwołania T. K. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2003 r. odmawiającej stwierdzenia, że zespół "pałacowo-parkowy" położony w majątku "D." gm. M., stanowiący obecnie działkę nr [...] o powierzchni 4,2153 ha ujęty w dniu przejęcia w księdze wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) - zwany dalej dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej - utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podkreślono, że pojęcie nieruchomości ziemskiej "znacjonalizowanej" jest znacznie szersze od nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników. Obejmowało ono także np. tereny przeznaczone dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków podnoszenia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego. Dla tych celów przejmowane były także zabudowania, w tym pałace i dwory - z reguły położone w parkach i stanowiące ośrodek majątku, będący siedzibą właściciela. Za podaną interpretacją przemawia art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidujący obejmowanie w zarząd państwowych nieruchomości ziemskich wraz ze znajdującymi się na tych nieruchomościach budynkami.... Ponadto § 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) - zwany dalej rozporządzeniem wykonawczym, stanowił, że podziałowi między beneficjentów reformy rolnej nie podlegały parki, zabytki architektoniczne oraz zabudowania dworskie lub przemysłowe. Oznacza to, iż przejęciu w ramach reformy rolnej podlegały także te składniki mienia i tylko nie podlegały podziałowi. Nie ma w przepisach dekretu i rozporządzenia wykonawczego normy wyłączającej zespoły pałacowo-parkowe spod ich działania. Nie wymienia ich zwłaszcza § 11 wskazanego już rozporządzenia. Przejęciu podlegały zatem także pałace i dwory. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podkreślił również brak możliwości zamieszkiwania "wywłaszczonych" właścicieli (także przebywania) na terenie "znacjonalizowanej" nieruchomości. Przydzielenie zaś im gospodarstwa rolnego na ogólnych zasadach reformy rolnej nastąpić mogło w innym powiecie. Organ odwoławczy zwrócił uwagę dalej na brak wyodrębnienia prawnego konkretnego zespołu pałacowo-parkowego, a to uznać należy za warunek wyłączenia tej części mienia spod działania reformy rolnej. Zgodzić się też należy z poglądem zaakcentowanym już przez Wojewodę [...] o powiązaniu przedmiotowego zespołu z całym majątkiem ziemskim. W tym zakresie zaskarżona decyzja wskazała na kryteria określone przez literaturę prawniczą. W niniejszej sprawie zachodziły zwłaszcza powiązania podmiotowe, terytorialne i organizacyjne. W złożonej skardze T. K. (córka byłego właściciela wskazanego majątku) wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Według skarżącej obecny stan przedmiotowego zespołu dworsko-parkowego niezbicie dowodzi, iż tego typu zespoły mogłyby podlegać celom reformy rolnej, gdyby tymi celami było doprowadzenie majątków ziemskich do bankructwa, a ich obiektów do ruiny i dewastacji, a nie jak najlepsze zaspakajanie potrzeb społeczeństwa. Zdaniem skarżącej najbardziej nawet radykalna reforma rolna w warunkach demokratycznego państwa prawa nie pozbawiałaby właścicieli ziemskich ich rodzinnych siedzib i areałów ziemi niezbędnych do ich utrzymania. Rozstrzygające organy reprezentują interesy lewicowego rządu, nie wykazującego chęci do jakiegokolwiek zadośćuczynienia ofiarom "reformy rolnej" z lat 1944 - 1945. Skarżąca podkreśliła też, iż podtrzymuje zarzuty zawarte w odwołaniu od decyzji Wojewody [...]. W szczególności zaś fakt wyodrębnienia dworu (nie pałacu jak to ujmowały rozstrzygające organy) z części gospodarczej majątku. Zespół dworsko-parkowy miał dwie bramy i nie było jego powiązania funkcjonalnego z majątkiem. Faktem jest, iż jej ojciec posiadał wykształcenie rolnicze i chciał (potrafił) zarządzać samodzielnie swoim majątkiem (pomagał mu tylko urzędnik dworski). Jednak centrum decyzyjne nie znajdowało się w dworze, lecz "w głowie" właściciela majątku. Ponadto na terenie zespołu dworsko-parkowego znajdował się budynek oficyny (jego ściana odgradzała zespół dworsko-parkowy od budynków mieszkalnych robotników rolnych). Wystarczające byłoby zatem przejęcie co najwyżej budynku oficyny, a nie całego zespołu dworsko-parkowego. Warte podkreślenia jest także, że konkretny zespół nie znajdował się wcale w części centralnej majątku. Odpowiadając na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowaną argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest niezasadna i jako taka podlega oddaleniu. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja odpowiada bowiem ostatecznie prawu, mimo że nie wszystkie zaprezentowane w niej poglądy należało podzielić. W świetle art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) płaszczyzną kontroli decyzji administracyjnej dokonywanej przez sąd administracyjny zgodnie z art. 3 i 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) mającej zastosowanie w niniejszej sprawie z mocy art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) jest wyłącznie zgodność aktu administracyjnego z prawem i tylko istotne naruszenia prawa mogą powodować konieczność wyeliminowania kontrolowanego aktu z obrotu prawnego. Zdaniem Sądu zaskarżona decyzja tego typu wadami nie jest obarczona. Poza zakresem kognicji Sądu jest natomiast (w nawiązaniu do wywodów skargi) dokonywanie ocen o charakterze politycznym, czy też wypowiadanie się co do zasadności i słuszności rozwiązań przyjętych w wiążących przepisach prawnych. Nie należy do Sądu zajmowanie się również kwestiami mogącymi być uregulowaniami w ustawie reprywatyzacyjnej. Odnosząc się do rozważań skarżącej warto także zauważyć, iż przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie nie zostały wcale ustanowione w czasie obowiązywania konstrukcji "demokratycznego państwa prawa" przewidzianej w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483). Akcentowanie przez skarżącą standardów demokratycznego państwa prawa nie mogło być zatem podstawą kwestionowania rozwiązań dopuszczalnych w świetle brzmienia dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz rozporządzenia wykonawczego i z tego względu domagania się, aby zaskarżona decyzja została wyeliminowana z obrotu prawnego. Oczywiście nie ulega wątpliwości, że przepisów wprowadzających rewolucyjne ograniczenia prawa własności (lub pozbawianie prawa własności) nie można interpretować rozszerzająco (por. wyrok SN z dnia 8 maja 1992 r. III ARN 23/92 OSP 1993/3/47). Podkreślenia jednak wymaga, iż poszukiwań właściwej interpretacji wiążących w sprawie przepisów prawnych (np. w zakresie potrzeby badania istnienia związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej zaakcentowanej w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po uwzględnieniu treści uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt nr 3/89 OTK z 1990 Nr 3 poz. 26) nie można identyfikować z dążeniem do pomijania znaczenia uregulowań wynikających wprost z dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz z rozporządzenia wykonawczego - i poprzez to do doprowadzania do wykładni contra legem. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę zgodzić się należy z Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, iż analiza przepisów regulujących przeprowadzenie reformy rolnej w okresie powojennym ( w szczególności art. 6 dekretu oraz § 11 i 44 pkt 2 i 3 rozporządzenia wykonawczego) prowadzi jednoznacznie do wniosku iż ustawodawca wcale nie wyłączył zespołów dworsko-parkowych z możliwości przeznaczania ich na cele reformy rolnej, choć nie podlegały one parcelacji. W zakresie określenia celów reformy rolnej istotnie bowiem nie można pomijać brzmienia art. 1 ust. 2 pkt d. dekretu. Bez znaczenia w sprawie jest natomiast wskazywanie przez skarżącą na aktualny stan nieruchomości należącej dawniej do jej ojca i obecny sposób jej wykorzystania. Zdaniem Sądu zagadnieniem kluczowym zaś w zakresie badania, czy określony zespół dworsko-parkowy podlegał, czy nie podlegał wyłącznifit/spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej było 6 istnienie związku funkcjonalnego tego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Sąd wprawdzie nie podziela wypowiedzi zawartej w zaskarżonej decyzji, iż warunkiem koniecznym w tej kwestii było istnienie wyodrębnienia prawnego zespołu dworsko-parkowego, jak i zwraca uwagę na pewną niespójność motywów uzasadnienia tej decyzji (najpierw wypowiedziano bowiem pogląd, iż "jeżeli tylko zespoły pałacowo-parkowe wchodziły w skład majątku ziemskiego 0. charakterze rolnym o powierzchni powyżej 100 ha lub 50 ha użytków rolnych 1. stanowiły własność tego samego podmiotu co przejmowany majątek ziemski, to podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit e. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej", a dopiero później dokonano analizy w świetle szerszych kryteriów), ale zgodzić się należy z organami obu instancji, iż okoliczności konkretnej sprawy świadczą o istnieniu związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej należącej dawniej do M. P. Wniosku w omawianym zakresie zaprezentowanego przez organy obu instancji nie poważyła zaś skarżąca. Nie było tu zwłaszcza wystarczające podnoszenie, iż przedmiotowy zespół dworsko-parkowy: * był wyodrębniony fizycznie; . * na jego teren prowadziły dwie bramy; * znajdował się na nim obok dworu także budynek oficyny; * zespół nie znajdował się w centralnej części majątku; * centrum decyzyjne zarządzania majątkiem mieściło się nie w dworze, ale "w głowie" właściciela majątku. W zakresie omawianego zagadnienia rozstrzygające znaczenie ma bowiem odpowiedź na pytanie, czy zespół dworsko-parkowy stanowił gospodarczą, jednolitą całość z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej i był ośrodkiem zarządzania majątkiem służącego produkcji rolnej. W okolicznościach konkretnej sprawy, zarówno ze względów podmiotowych, jak i przedmiotowych należy udzielić odpowiedzi pozytywnej. Stan faktyczny w niniejszej sprawie świadczy, iż zachodził w niej wręcz klasyczny przypadek powiązania zespołu dworsko - parkowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Przyjęcie zatem tezy skarżącej oznaczałoby w istocie brak możliwości odniesienia uregulowania art. 2 ust. 1 lit e. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej do jakiegokolwiek zespołu dworsko-parkowego. To zaś oznaczałoby akceptację wykładni contra legem. Wbrew stanowisku skarżącej to, że w skład zespołu dworsko-parkowego wchodziła obok dworu także oficyna przemawia zdaniem Sądu właśnie za istnieniem, a nie brakiem powiązania zespołu z pozostałą częścią nieruchomości. Oficyny tej nie można bowiem traktować jako obiektu istniejącego w oderwaniu od dworu i pozostałej części nieruchomości. Zaspokajanie zaś potrzeb mieszkaniowych przez właściciela majątku i jego rodzinę w dworze też nie zmienia faktu, iż dwór był ośrodkiem zarządzania majątkiem, dokonywanego zresztą osobiście przez właściciela - mającego do tego odpowiednie przygotowanie. Niedopuszczalnym natomiast uproszczeniem zagadnienia jest wypowiedź skarżącej, iż "centrum decyzyjne" znajdowało się "w głowie" właściciela. Dla spełnienia przez dwór i jego otoczenie roli ośrodka zarządzania majątkiem nie miała znaczenia kwestia, czy znajdował się on dokładnie w centrum majątku. Również samo wyeksponowanie dworu wraz z otaczającym go parkiem (zrozumiałe wobec roli dworu w całym majątku) poprzez elementy wyodrębnienia fizycznego, nie może być traktowane jako oznaka braku powiązania funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Było to bowiem zjawisko typowe. Reasumując w niniejszej sprawie nie ujawniły się okoliczności pozwalające przyjąć, iż przedmiotowy zespół dworsko-parkowy nie był powiązany funkcjonalnie z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej i służył celom całkowicie oderwanym od roli tego rodzaju majątku (np. stanowił wyłącznie rezydencje). Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji z mocy art. 151 powoływanej już ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi