IV SA 5271/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Teresa Kobylecka Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska Asesor WSA Wanda Zielińska-Baran (spr.) Protokolant Joanna Dziedzic po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2004 r. sprawy ze skargi T. A., M. S., B. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2003 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, czy zespół pałacowo-parkowy odlega działaniu dekretu o reformie rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej M. S. kwotę 300 zł (trzysta), na rzecz skarżącej T. A. i B. S. po 10 zł (dziesięć) na każdą z nich tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] grudnia 2003r., po rozpatrzeniu odwołania T. A., M. S. i B. S., utrzymał w mocy na podstawie art. 138§ 1 pkt 1 kpa decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2002r. stwierdzającą, że nieruchomość położona w obrębie P. gm. K. o pow. [...] ha, stanowiąca zespół parkowo-pałacowy, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13). W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przytoczył treść przepisu art. 2 ust.l lit. e powołanego dekretu i wskazał, że na dzień jego wejścia w życie w skład nieruchomości ziemskiej, stanowiącej współwłasność czterech osób: Z., J., J. i W. S., wchodziło: [...] ha użytków rolnych, [...] ha lasów i [...] ha nieużytków. Zespół pałacowo- parkowy o pow. [...] ha znajdował się w północno -zachodniej części majątku, w którego skład wchodziły: zabudowania, grunty rolne, pastwiska, park i nieużytki. Współwłaściciele majątku wraz z rodzinami zamieszkiwali we dworze do 1944r i wszystkie czynności związane z administrowaniem wykonywali osobiście. Majątek nie był nikomu wydzierżawiany, nie zatrudniano najemnych pracowników zarządzających. W ocenie organu wskazane okoliczności, potwierdzone przez spadkobierczynie byłych właścicieli majątku, stanowią o tym, że zespól pałacowo- parkowy nie stanowił wyłącznie rezydencji mieszkalnej lecz był integralną częścią majątku ziemskiego P. i podlegał przejęciu na cele reformy rolnej. Organ powołał się na wykładnię Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którą nieruchomości zabudowane dworami lub pałacami nie podlegały przejęciu na Skarb Państwa, o ile nie stanowiły części majątku ziemskiego, z uwagi na nie istnienie związku między tymi nieruchomościami a majątkiem ziemskim podlegającym przepisom o przeprowadzeniu reformy rolnej. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego T. A., M. S. i B. S. wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji, zasądzenie kosztów postępowania oraz dokonanie z urzędu oceny zgodności prawem zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że organ odwoławczy, jak też organ pierwszej instancji, nie wyjaśniły w toku postępowania ani stanu prawnego, ani stanu faktycznego przedmiotowej nieruchomości. Zebrany w sprawie materiał dowodowy jest bardzo znikomy, a z uwagi na przedmiot sprawy powinien być szczegółowy we wszystkich jej aspektach. Organ nie wziął pod uwagę, że zabudowania pałacowe stanowiące część przedmiotowej nieruchomości nie były związane bezpośrednio z produkcją rolną, ani nie stanowiły podwórza folwarcznego, lecz były integralną częścią otaczającego parku. Ponadto podniesiono, że w zaskarżonej decyzji nie wykazano, że przedmiotowa nieruchomość została przejęta na cele reformy rolnej określone w dekrecie PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Pominięto okoliczność, iż w zabudowaniach pałacowych po przejęciu nieruchomości urządzono szkołę gminną, a cały zespół pałacowy - parkowy nie jest wykorzystywany do prowadzenia działalności wytwórczej ani do podniesienia kultury rolnej. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 kpa. Organy orzekające obu instancji nie poczyniły bowiem ustaleń mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przede wszystkim nie wyjaśniono czy przedmiotowy zespół pałacowo- parkowy był funkcjonalnie powiązany z pozostałą nieruchomością ziemską. Nie ustalono jakie działki wchodziły w skład zespołu pałacowo - parkowego, stanowiącego część majątku ziemskiego P., ani jaki był charakter poszczególnych działek. Argumenty zawarte w motywach decyzji obu instancji wskazują, iż podstawą ich oceny, że omawiany zespół pałacowo-parkowy, podlegał pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, było tylko oświadczenie skarżących złożone w piśmie z dnia [...] grudnia 200lr., z którego jedynie wynika, że podczas okupacji niemieckiej majątek znajdował się pod zarządem własnym członków rodziny mieszkających w majątku i to tylko co do prowadzenia buchalterii. Z tego oświadczenia nie można wyprowadzić jednoznacznego wniosku, jak to uczyniły organy obu instancji, że zespół pałacowo-parkowy był funkcjonalnie powiązany z resztą majątku ziemskiego. Ocena taka nie jest uzasadniona, ponieważ dekret nie dał podstaw do konfiskowania całego mienia ruchomego majątku właścicieli ziemskich, lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i tylko takie nieruchomości przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego odszkodowania, w całości na własność Skarbu Państwa na cele określone w art. 1 dekretu. Istota problemu sprowadza się zatem do wyjaśnienia, czy nieruchomości gruntowe o pow. [...] ha stanowiące zespół pałacowo- parkowy, w tym zabudowane pałacem wraz z parkiem miały charakter nieruchomości ziemskiej. Organy orzekające w sprawie tej podstawowej kwestii nie wyjaśniły. Wypada zauważyć, że dekret o reformie rolnej nie zawierał definicji pojęcia " nieruchomości ziemskiej" Pojęcie to zostało zdefiniowane w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. TK W 3/89 - OTK 1990/1/26. W uchwale tej Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, iż przy definiowaniu pojęcia " nieruchomości ziemskiej " , użytego w art. 2 ust.l lit. e dekretu należy przyjąć, że normodawca używając określenia " ziemskie" miał na względzie te nieruchomości, które maja charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu ( " o przeprowadzeniu reformy rolnej"), jak też w treści niektórych przepisów dekretu oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r, w sprawie wykonywania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. Nr 10, poz. 51), np.: 1. art. 1 ust.2 lit. a i b dekretu stanowi, że przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje " upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców"; 2. art. 6 dekretu nakazuje Ministrowi Reform Rolnych objęcie zarządu nad przejętymi nieruchomościami ziemskimi " wraz z budynkami, całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego" zaś z art. 11 ust.l dekretu wynika, że " inwentarz żywy i martwy przejęty z gospodarstw rozparcelowanych zostanie rozdzielony między nowo utworzone gospodarstwa dla bezrolnych...". Intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym ,że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru (....), a więc nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 stycznia 1939 roku. Warto przy tym zaznaczyć, że Trybunał Konstytucyjny wskazał, że dla wyodrębnienia części nieruchomości, z przeznaczeniem na cel inny niż rolniczy, nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej ( hipotecznej, gruntowej), ponieważ ,, oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą one być uwidocznione w terenie. Wystarczy, gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też, gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone". Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podzielając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w powołanej uchwale uznał, że istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest ustalenie, czy przedmiotowa nieruchomość, tzw. zespół pałacowo-parkowy, stanowiący część majątku ziemskiego P. w dniu wejścia w życie reformy rolnej był wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej. Stwierdzenie to uzasadniania przyjęcie, że przy orzekaniu na podstawie przepisu § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945r. Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonywania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. Nr 10, poz. 51) powinna być oceniona możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust.l lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej tej części nieruchomości, która nie była powiązana funkcjonalnie z tą częścią majątku, który był wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej, a więc mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie. Wskazana ocena powinna być wynikiem wnikliwej analizy przeznaczenia konkretnych działek przy uwzględnieniu ich faktycznego wykorzystania. We wniosku wszczynającym postępowanie w sprawie, skarżące nie wskazały jakie działki wchodzą w skład nieruchomości o pow. [...] ha, stanowiącej zespól pałacowo-parkowy. Organy orzekające obu instancji nie podjęły próby ustalenia z jakich działek składał się przedmiotowy zespół pałacowy - parkowy, a co za tym idzie nie dokonały ustaleń i ocen co do charakteru, przeznaczenia i sposobu ich użytkowania. Stwierdzenie, że wskazana przez skarżące część majątku, była nieruchomością ziemską nie zostało poparte żadnymi konkretnymi argumentami, odnoszącymi się do stanu faktycznego sprawy. Natomiast argumentacja zawarta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że zespół pałacowo - parkowy był integralną częścią majtku ziemskiego P., ponieważ " w skład obszaru pałacowo-parkowego wchodziły grunty orne, pastwiska użytkowane rolniczo a także zabudowania, w których mieszkali właściciele wykonujący wszystkie czynności polegające na administrowaniu i zarządzaniu majątkiem" jest całkowicie dowolna i pomija wskazane powyżej przesłanki, istotne przy ocenie, czy określona nieruchomość podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1271) - orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 209 w związku z art. 210 ww. ustawy. W dalszym postępowaniu organ administracji przy dokonywaniu oceny, czy tzw. zespół pałacowo-parkowy o pow. [...] ha, pozostały z dawnego majątku P., podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej, winien ustalić, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolniczym, mając na względzie ocenę prawną zawartą w niniejszym wyroku ( art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi)