IV SA 628/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA del. do WSA B. Gorczycka - Muszyńska (spr.) Sędzia WSA W. Mazur asesor WSA A. Szymańska Protokolant P. Bednarz po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2004 r. sprawy ze skargi J. K. i Polskiego Towarzystwa [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2003 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. K. kwotę 800 zł (osiemset zł) tytułem zwrotu kosztów postępowania, III. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Wnioskiem z dnia 21 października 1995 r. J. K. i K. K. wystąpili do Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej o ustalenie, że nieruchomość "Z." położona w gminie P., objęta KW z [...], stanowiąca byłą własność ich siostry Z. K. ( której są spadkobiercami) nie podlegała działaniu art. 2 ust 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ponieważ nie obejmowała 50 ha użytków rolnych. Łączna powierzchnia tej nieruchomości wynosiła bowiem 58,30 ha, z czego 10 ha zajętych było pod cegielnię. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej przekazał wniosek ten - wg właściwości Wojewodzie [...]. Decyzja Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1996 r. o odmowie stwierdzenia, że omawiana nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej, wskutek odwołania J. K. uchylona została decyzją Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] kwietnia 1999 r. i sprawę przekazano organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W motywach tej decyzji wskazano na potrzebę uzupełnienia postępowania dowodowego w sprawie poprzez ustalenie, jaki stan faktyczny dotyczący przedmiotowej nieruchomości istniał w dniu 13 września 1944 r. tj. w dniu wejścia w życie powyższego dekretu. Zdaniem organu odwoławczego "okoliczność ta ma podstawowe znaczenie, gdyż ogólny obszar tej nieruchomości ziemskiej wynosił 59,7 ha ( poniżej 100 ha) i ile ta nieruchomość zawierała użytków rolnych ( poniżej czy powyżej 50 ha) stanowi podstawę zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e w/w dekretu. Należy dokonać pełnych ustaleń w tym zakresie". Wojewoda [...] po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] VIII. 2000 r. stwierdził, że omawiana nieruchomość podlega działaniu art. 2 ust. 1 lit e dekretu, bowiem powierzchnia użytków rolnych wchodzących w skład tej nieruchomości wynosiła wg stanu na dzień 13 września 1944 r. - 55,12 ha. Decyzja ta została również uchylona przez organ odwoławczy ( decyzja z dnia [...] sierpnia 2001 r.) i sprawa przekazana została do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu wskazano, że organ I instancji bezzasadnie zaliczył do użytków rolnych - "użytki kopalne" i teren zajęty pod cegielnię. Zwrócono także uwagę, że organ I instancji nie dokonał oceny rejestru pomiarowo - szacunkowego sporządzonego dla celów związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej, z którego wynika, że majątek Z. zawierał w dniu 13 września 1944 r. poniżej 50 ha użytków rolnych. Wojewoda [...] w kolejnej decyzji wydanej [...] listopada 2002 r. stwierdził ponownie, że omawiana nieruchomość podpada po działanie wskazanego przepisu dekretu. W uzasadnieniu podano, że wg rejestru pomiarowo - szacunkowego gruntów rozparcelowanych, majątek obejmował ogółem 58,30 ha, z czego 38,50 ha rozparcelowano na rzecz rolników indywidualnych, a pozostałe 19,80 - ha wyłączono spod parcelacji na zasadzie art. 15 dekretu z dnia 6 września 1944 r., z czego 10 ha przeznaczono pod cegielnię, 8,50 ha jako las i do zalesienia i 1,30 ha ( drogi i nieużytki) na rzecz Gminy. Wprawdzie cegielnia istniała przed 1 września 1939 r., ale jak wynika z pism pochodzących z 1947 i 1948 r. - cegielnia ta przekazana Samopomocy Chłopskiej była zdewastowana i przestarzała i jej uruchomienie wymagałoby znacznych nakładów i w ocenie organu - podlegała przejęciu na cele reformy rolnej wraz z całym majątkiem ziemskim Z. K. Powierzchnię zaś tego majątku ustalono w oparciu o dokumenty pochodzące sprzed 1 września 1939 r. w szczególności w oparciu o akt darowizny mocą którego, J. K. darował swojej córce Z. K. nieruchomość Z. podając w akcie notarialnym, że w skład darowanego majątku wchodziło 86 mórg, 220 prętów gruntów ornych ( tj. 48,56 ha) 4 morgi łąk ( tj. 2,24 ha) 6 mórg lasów ( tj. 3,36 ha) oraz 10 mórg pod cegielnię (tj. 5,60 ha. Przyjmując definicję użytków rolnych zawartą w § 4 po w. rozporządzenia ustalono, że powierzchnia użytków rolnych wynosiła 50,80 ha, przekraczała więc normę obszarową określoną w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a zatem podlegała w całości przejęciu na własność państwa z mocy prawa z dniem 13 września 1944 r. Odwołanie od tej decyzji wniesione zostało przez E. K. i Polskie Towarzystwo [...] (dopuszczone do udziału w sprawie w charakterze strony postanowieniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2001 r.) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2003 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu tej decyzji podano, że organ I instancji w oparciu o posiadane dokumenty sprzed 1 września 1939 r. prawidłowo ustalił, że na dzień 1 września 1939 r. powierzchnia ogólna majątku wynosiła 59,76 ha, natomiast powierzchnia użytków rolnych -50,80 ha. Powoływany przez skarżących rejestr pomiarowo - szacunkowy nie jest miarodajny dla ustalenia powierzchni ogólnej majątku oraz powierzchni jego użytków rolnych w dniu 13 września 1944 r. ponieważ określa jedynie klasyfikacje i powierzchnię części gruntów rozparcelowanych na rzecz rolników oraz powierzchnie pozostałej części majątku, przeznaczonego na inne cele. Cegielnia w okresie przejęcia nie funkcjonowała, była obiektem zdewastowanym i niedokończonym o urządzeniach do produkcji cegły systemem przestarzałym, o czym świadczyć mogą protokoły z dnia 5 grudnia 1947 r. i 22 listopada 1948 r. Cegielnia ta utraciła więc charakter obiektu przemysłowego i podlegała przejęciu wraz z całym majątkiem Z. K. Skarga na tę decyzję wniesiona została przez J. K. i Polskie Towarzystwo [...]. J. K. zarzuca, że zaskarżona decyzja wydana została z istotnym naruszeniem prawa materialnego - przez niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię przepisów art. 1 i art. 2 ust 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przepisów postępowania administracyjnego mogącycm mieć wpływ na wynik sprawy, a to art. 6, 7,8,76 § 1, 77 i 107 § 2 kpa - przez nierozpatrzenie całości materiału dowodowego i dowolność jego oceny, w szczególności - dotyczącą dowodu z rejestru pomiarowo - szacunkowego, z zeznań przesłuchanych świadków oraz z przesłuchania wnioskodawcy. Zdaniem skarżącego rejestr pomiarowo - szacunkowy, jako dokument urzędowy korzysta z mocy dowodowej określonej w art. 76§ 1 kpa. Podana w tym rejestrze powierzchnia i rodzaje poszczególnych użytków wskazują na zasadność żądania wnioskodawcy. Oparcie ustaleń w tej kwestii na akcie notarialnym z 1937 r. i oświadczeniu właściciela z 1936 r. nie jest zasadne, jest błędne. Są to bowiem dowody które z uwagi na znaczny upływ czasu od ich powstania do istotnej w sprawie daty 13 września 1944 r. i zaistniałe w tym okresie zmiany w sposobie użytkowania znacznej części nieruchomości , powiększenie obszaru wyrobiska w związku z funkcjonowaniem cegielni, co wykazano stosownymi dokumentami - nie są miarodajne dla ustalenia powierzchni użytków każdego rodzaju wg stanu istniejącego na dzień wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. Błędne jest także zaliczenie obszaru zajętego pod cegielnię i terenów, z których wydobywano glinę klinkierową i plastyczną do użytków rolnych. Cegielnia bowiem jako nieruchomość o charakterze przemysłowym nie mogła być przejęta w trybie powyższego dekretu, zaś stwierdzenia organu, że cegielnia nie funkcjonowała i utraciła charakter obiektu przemysłowego pozostaje w sprzeczności z materiałem dowodowym . Polskie Towarzystwo [...] natomiast, poza zarzutami tożsamymi zarzutami podnoszonymi przez J. K. dodatkowo wskazuje, że organ orzekający nie wyjaśnił, dlaczego pominął lub odmówił mocy dowodowej i wiarygodności szeregowi dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Dotyczy to w szczególności rejestru pomiarowo- szacunkowego z 1945 r. i szkicu gruntów rozparcelowanych w 1945 r. ( w obu tych dokumentach podano obszar zajęty pod cegielnię - 10 ha), informacji z dnia 5 września 1946 r. w której podano, że obszar zajęty pod cegielnię wynosi 9,80 ha, pismo Starosty Powiatowego z dnia 4 listopada 1948 r., w którym określono powierzchnię cegielni na 11 ha. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przede wszystkim Sąd stwierdza z urzędu, że postępowanie w sprawie niniejszej toczyło się z istotnym naruszeniem przepisów kodeksu postępowania administracyjnego - art. 61 ust. 4 i art. 10 kpa. Zgodnie z art. 61 ust. 4 kpa - o wszczęciu postępowania z urzędu lub na żądanie stron - organ administracyjny obowiązany jest zawiadomić wszystkie osoby, będące stronami w sprawie. Natomiast w myśl art. 28 kpa stroną jest nie tylko ten, kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny, lecz także każdy, czyjego interesu prawnego dotyczy postępowanie. W sprawie niniejszej osobami takimi byli wszyscy spadkobiercy Z. K. Z dołączonego do akt sprawy postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] czerwca 1994 r. Sygn. akt [...] w sprawie stwierdzenia nabycia spadku wynika, że spadkobiercami Z. K. są B. K., J. K. i K. K. Organy obu instancji przeoczyły ten dokument i mimo, iż K. K. łącznie z J. K. była wnioskodawcą w sprawie - nie powiadamiał jej o podejmowanych czynnościach, nie doręczał wydanych orzeczeń ani nawet nie wskazywał w orzeczeniach, że jest ona -łącznie z J. K. - wnioskodawcą w sprawie. Nie wyjaśnił też, kto jest spadkobiercą B. K., a w wydawanych orzeczeniach wskazywał - jako jedynego wnioskodawcę – J. K. Tak prowadzone postępowanie stanowi istotne naruszenie jednej z podstawowych zasad postępowania administracyjnego, wyrażonej art. 10 kpa tej zasady czynnego udziału stron w postępowaniu. W myśl art. 145 § 1 pkt 4 kpa okoliczność, że strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu jest przesłanką do wznowienia postępowania. Zgodnie zaś z art. 145 § 1 lit. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270) sąd administracyjny uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Już więc tylko ta okoliczność ma znaczenie przesądzające o uchyleniu zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I Instancji. Niezależnie od powyższego istotnego uchybienia Sąd stwierdził, że szereg faktów przytoczonych w uzasadnieniach decyzji obu instancji nie znajduje oparcia w materiale dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy, bądź jest z nim sprzeczny. Przede wszystkim organy obu instancji przeoczyły, że w umowie darowizny zawartej w formie aktu notarialnego w dniu [...] lutego 1936 r. podano, że przedmiotem darowizny są " całe dobra zawierające przestrzeń sto sześć morgów dwieście dwadzieścia prętów czyli pięćdziesiąt dziewięć hektarów siedem tysięcy pięćset sześćdziesiąt dziewięć metrów(...) ze znajdującą się we wnętrzu ziemi gliną plastyczną i klinkierową i znajdującymi się w dobrach tych zakładami ceramicznymi służącymi do eksploatacji i przeróbki powyższego glinu (...)." Z aktu tego wynika więc tylko łączna powierzchnia nieruchomości darowanej Z. K. (59,7569 ha). Z oświadczenia właściciela majątku złożonego w 1936 r. w Starostwie powiatowym wynika , że 10 mórg pod cegielnię - to był teren pod obiektem cegielni, a nie teren obejmujący także teren wyrobiska. Z zeznań świadków wynika, że cegielnia była czynna w okresie okupacji, a nawet rozbudowywana ( wyposażono ją w nowy piec Hoffmana; istnienie tego pieca w 1946 r. potwierdza treść pisma zarządu gminy K. z dnia 25 lipca 1946 r. adresowanego do Państwowego Urzędu Ziemskiego). Produkcja prowadzona w cegielni polegająca na przerabianiu wydobywanej gliny powodować musiała sukcesywne przekształcenie gruntów ornych w wyrobiska. O zachodzeniu takich zmian świadczyć może dodatkowo fakt, iż we wrześniu 1944 r. powierzchnia zajmowana przez obiekt cegielni wraz z zabudowaniami oraz grunty kopalniane (wyrobiska) wynosiła łącznie 10 ha, w marcu 1948 r. -11 ha ( pismo Zarządu Gminy K. z dnia 21 marca 1947 r.), zaś w listopadzie 1948 r. grunty kopalniane ( wyrobiska) bez zabudowań cegielni obejmowały już powierzchnię 11 ha ( vide - pismo Starosty Powiatu M. z 4 listopada 1948 r. do Urzędu Wojewódzkiego w K.). Zestawienie treści tych dokumentów dowodzi, że 10 mórg (5,60 ha), o których mowa w oświadczeniu właściciela z 1936 r. - to tylko teren zajęty pod obiekt cegielni wraz z zabudowaniami - bez terenu użytkowanego jako wyrobiska. W rejestrze pomiarowo - szacunkowym sporządzonym dla celów związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej zatwierdzonym przez Komisarza Ziemskiego mającym - jak trafnie podniesiono w skardze - charakter dokumentu urzędowego - stwierdzono, że cegielnia obejmuje teren o pow. 10 ha. Powierzchnia ta więc obejmowała zarówno teren pod obiektami cegielni jak i wyrobiska. Trafnie więc w skardze Polskiego Towarzystwa [...] wskazano, że obszar użytków rolnych wg stanu na dzień 13 września 1944 r. nie mógł przekraczać 50 ha, bowiem tereny cegielni ( wyrobiska i zabudowania) nie mogły być zakwalifikowane jako użytki rolne. Błędne i sprzeczne z materiałem dowodowym są stwierdzenia organów obu instancji, że cegielnia nie funkcjonowała w dacie wejścia w życie dekretu, była zdewastowana i nie wyposażona w urządzenia, utraciła więc charakter obiektu przemysłowego. Przeczy temu treść dołączonego do akt zestawienia zakładów przemysłu rolnego który wymienia cegielnię w Z. jako zakład czynny i pismo Związku Samopomocy Chłopskiej Zarządu Powiatowego w M. z dnia 7 września 1946 r. Powołane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji protokoły, mające rzekomo potwierdzać fakt, że cegielnia była nieczynna w dacie wejścia w życie dekretu sporządzone zostały po upływie 3 i 4 lat od daty przekazania cegielni w użytkowanie Samopomocy Chłopskiej - nie mogą więc stanowić dowodu na to, jaki był stan faktyczny we wrześniu 1944 r. , a ponadto -jak wynika z treści tych protokołów sporządzone zostały nie w celu ustalenia stanu cegielni w dacie wejścia w życie dekretu, lecz w celu wynegocjowania korzystniejszych dla dzierżawcy warunków dzierżawy tej cegielni. Skoro zatem, stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e dekretu - nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskie nie przekraczające 100 ha, w których powierzchnia użytków rolnych nie przekraczała 50 ha, a zgodnie § 4 powyższego rozporządzenia " za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe", to majątek ziemski Z. K. o łącznej powierzchni 59.7569 ha, w skład którego wchodziła cegielnia i wyrobiska o powierzchni 10 ha, a więc grunty nie mające charakteru użytków rolnych - nie mógł podlegać przejęciu w trybie powyższego dekretu. Biorąc powyższe pod uwagę orzeczono jak w sentencji.