IV SA 796/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Rzążewska, Sędziowie WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Asesor WSA Tomasz Wykowski (spr.), Protokolant Sebastian Kubań, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 maja 2004 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2003 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości rolnej na cele reformy rolnej uchyla decyzję zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] grudnia 2002r. Wyrokiem z dnia [...] maja 2001 r. sygn. akt IV SA 576/99 Naczelny Sad Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] marca 1999 r., Nr.[...], oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] listopada 1996 r., Nr [...], odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] września 1948 r., Nr [...]. Orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych utrzymywało w mocy orzeczenie Urzędu Wojewódzkiego z dnia [...] listopada 1947 r., Nr [...], stwierdzające, iż nieruchomość ziemska we wsi L. gm. B., pow. [...] i we wsi N. gm. C. o obszarze [...], 7372 ha podpada pod działanie art.2 ust.l pkt e dekretu P.K.W.N. z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd stwierdził, iż wbrew art.7, 8, 77 i 107§3 k.p.a. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej nie wyjaśnił wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, czy w dniu wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 4, poz.17 z póżn.zm.) majątek ziemski L. i N. stanowił jedną całość o powierzchni ponad 100 ha czy też przed dniem 1 września 1939 r. był prawnie i faktycznie podzielony na dwie nieruchomości ziemskie. Sąd podkreślił, iż materiał dowodowy jaki zgromadzono w sprawie jest na tyie obszerny, iż pozwala na rozstrzygnięcie sprawy. Wskazał przy tym na wartość dowodową kserokopii wypisów aktów notarialnych z lat 1919, 1923 i 1926, dokumentujących czynności cywilnoprawne dotyczące bezpośrednio lub pośrednio nieruchomości, która po wojnie została przejęta na własność Państwa. W ocenie Sądu pomimo tego, iż dokumenty te nie są ani oryginałami aktów notarialnych ani nawet oryginalnymi wypisami tych aktów, to mogą być potraktowane przez organ jako dokumenty o zbliżonej mocy dowodowej. Jest to tym zasadniejsze, iż zniszczenie istotnych dokumentów w trakcie działań wojennych wymusza na organie orzekającym w sprawie sięgnięcie do wszelkich dostępnych środków dowodowych, pozwalających na jej pełne wyświetlenie. Powziąwszy wątpliwości co do wartości dowodowej złożonych dokumentów organ winien przesłuchać wnioskodawcę na rozprawie administracyjnej a przede wszystkim wyjaśnić, czy posiada on oryginały wypisów, których kserokopie przedstawił oraz zażądać ich przedstawienia bądź złożenia uwierzytelnionych kopii. Wskazując ponadto, iż materiał dowodowy nie ogranicza się wyłącznie do kserokopii odpisów aktów notarialnych Sąd stwierdził ponadto, iż organ nie dopełnił obowiązku wnikliwej oceny każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów i powiązania wynikających stąd wniosków w logiczną całość. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] grudnia 2002 r., znak [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] września 1948 r., Nr [...]. Decyzję tę organ utrzymał w mocy zaskarżoną obecnie decyzją dnia [...] lutego 2003 r., znak [...]. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z dnia [...] lutego 2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, iż orzeczenia o przejęciu nieruchomości ziemskiej na własność Państwa nie są wadliwe. Z protokołu przejęcia gospodarstwa na cele reformy rolnej, sporządzonego w dniu 29 listopada 1948 r. wynika, iż łączny obszar tych nieruchomości wynosił 102, 7 ha i w tej dacie nieruchomość ta stanowiła własność spadkobierców H. i M. K. Przesłuchania świadków przeprowadzone w postępowaniu sądowym wykazują, iż przejęte nieruchomości stanowiły współwłasność C. i H. K. a jedynie fizycznie stanowiły odrębne gospodarstwa rolne. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje żadnych podstaw do ustalenia, że majątek ziemski "[...] i L. – N." został w sposób formalny, to jest przez zniesienie współwłasności podzielony przed dniem 1 września 1939 r. Ewentualny podział fizyczny tej nieruchomości nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia. Z kolei w decyzji z dnia [...] grudnia 2002 r. organ ponownie zakwestionował moc dowodową znajdujących się w aktach sprawy kserokopii aktów notarialnych. W skardze na decyzję z dnia [...] lutego 2003 r. skarżący podniósł, iż organ nie wykonał zaleceń Naczelnego Sądu Administracyjnego, zawartych w wyroku z dnia 18 maja 2001 r., w tym nie przeprowadził rozprawy administracyjnej w celu wyjaśnienia okoliczności budzących wątpliwości. W ocenie skarżącego organ dokonał nieprawidłowych ustaleń oraz ponownie bezzasadnie i wbrew jasnym wytycznym Sądu zakwestionował wartość dowodową znajdujących się w aktach sprawy kserokopii przedwojennych aktów notarialnych. Z treści tych kserokopii wynika ponad wszelką wątpliwość, iż bracia C. i H. K. byli właścicielami odrębnych gospodarstw rolnych, wyodrębnionych prawnie i fizycznie, nie podpadających pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z treścią tą korespondują zeznania świadków złożone w postępowaniach sądowych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz decyzją ją poprzedzająca podlegają uchyleniu albowiem oba te akty te wydano z naruszeniem art.30 ustawy z 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 z późn. zm.), obowiązującej w dacie orzekania przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Organ nie zastosował się do oceny prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2001 r., w rezultacie czego ponownie - wbrew art.7, 8, 77 i 107§3 k.p.a. - zaniechał wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W wyroku z dnia 18 maja 2001 r. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż dla ustalenia, czy przed dniem 1 września 1939 r. gospodarstwo rolne należące do spadkobierców H. i M. K. uległo formalnemu podziałowi czy też nie, niezbędnym jest dokonanie przez organ wnikliwszej oceny wystarczająco obszernego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Z orzeczenia wynika, iż przede wszystkim organ winien szczegółowo zanalizować następujące dokumenty przedłożone przez skarżącego jedynie w kserokopiach: 1) odpis (z dnia 22 listopada 1921 r.) aktu notarialnego sporządzonego w dniu 7 kwietnia 1919 r. w P. przed notariuszem L. P. za numerem Repertorium [...], na podstawie którego W. (syn H. i M. K.) i K. H. małżonkowie K. sprzedali dobra ziemskie o powierzchni pięćdziesiąt siedem morgów dwieście siedemdziesiąt pięć prętów gruntu, otrzymane przez W. K. od swojego ojca H. K. na podstawie aktu notarialnego z dnia 14 maja 1912 r. nr [...]: W. i S. małżonkom R., H. K. i C. K., w tym dwaj ostatni nabyli w równych częściach dwadzieścia morgów sześćdziesiąt trzy pręty gruntu 2} odpis aktu notarialnego (bez wskazania numeru repertorium oraz pieczęci notariusza), sporządzonego w dniu 10 września 1923 r. przed notariuszem K., na podstawie którego H. i M. małżonkowie K. sprzedali H. i C. K. majątek ziemski o powierzchni 165 morgów i 57 prętów położony we wsi L. powiatu C., 3) odpis (z dnia 7 marca 1939 r.) aktu notarialnego Nr Repertorium [...] sporządzonego w dniu 16 kwietnia 1926 r. w C. przed notariuszem W. S., na mocy którego C. K. i H. M. zawarli przedmałżeńską umowę majątkową, w której to C. K. oświadczył (w §4), iż majątek jego składa się z położonych we wsi L. powiatu [...] osiemdziesięciu pięciu morgów ziemi nabytych przez niego od ojca H. K. na mocy zeznanego przed notariuszem w P. K. w dniu 10 września 1923 r. i z czternastu morgów nabytych przez niego od brata W. K. na mocy aktu zeznanego w roku 1919 przed notariuszem w P. P. (odpis niniejszy wydany został w dniu 7 marca 1939 r. C. K. przez Pisarza Hipotecznego przy Sądzie Grodzkim w C.). Sąd zastrzegł przy tym, iż w pierwszej kolejności organ winien był ustalić, czy możliwe jest uzyskanie oryginalnych wypisów z aktów notarialnych. Rozwijając tę myśl Sądu należy bowiem przyjąć za oczywiste, iż znajdujące się w aktach sprawy kserokopie wypisów (odpisów) aktów notarialnych musiały zostać sporządzone po zakończeniu II wojny światowej. Kopiowane wypisy nie mogły zatem zaginąć w trakcie działań wojennych. Względy logicznego rozumowania nakazywały zatem wyjaśnienie kwestii, kto i kiedy sporządził kserokopie tych dokumentów i przede wszystkim, w czyim posiadaniu dokumenty te się znajdują. Z wyroku Sądu z dnia 18 maja 2001 r. płynęła ponadto wyraźna wskazówka, iż w razie nieuzyskania przez organ oryginałów wypisów organ może i powinien przyjąć posiadane kserokopie za wiarygodne źródło dowodowe, które należy poddać gruntownej analizie. Wnioski z tej analizy należało skonfrontować z innymi zgromadzonymi w sprawie dokumentami a ewentualne wątpliwości wyjaśnić np. w drodze przesłuchania skarżącego na rozprawie administracyjnej. Zastosowanie się przy ponownym rozpatrywaniu sprawy do wytycznych Sądu winno było umożliwić organowi wyjaśnienie, czy czynności cywilnoprawne dokonane w latach 1919 i 1923 (akt z roku 1926 r. można traktować jako potwierdzenie dokonania dwóch poprzednich) doprowadziły do podziału nieruchomości rolnej skutecznego zarówno w świetle uregulowań o charakterze cywilnoprawnym i administracyjnoprawnym. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi związany był powyższymi wytycznymi stosownie do art.30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym. Po zapadnięciu orzeczenia Sądu nie zaszła bowiem jakakolwiek okoliczność znosząca działanie przywołanego przepisu, tj nie doszło w sprawie do istotnej zmiany stanu faktycznego, zmiany przepisów prawa albo też wzruszenia wyroku w drodze rewizji nadzwyczajnej. Jednocześnie oceny sformułowane przez Naczelny Sąd Administracyjny wiążą także Wojewódzki Sąd Administracyjny na zasadzie art.99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawą - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.Nr 153, poz. 1271). W świetle rezultatów ponownego rozpatrzenia sprawy przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie sposób uznać, iż w wykonaniu zaleceń Naczelnego Sądu Administracyjnego organ wnikliwie i obiektywnie ocenił materiał dowodowy, w tym precyzyjnie ustalił skutki prawne umów zawartych w latach 1919 i 1923. W żadnej z uchylonych decyzji nie przeprowadzono analizy przesłanek formalnych, których spełnienie warunkowało przed dniem 1 września 1939 r. dokonanie podziału nieruchomości rolnych. Nie wskazano przy tym ani wymogów przewidzianych w obowiązujących w tym czasie regulacjach administracyjnoprawnych, ani też nie wyjaśniono kwestii o tak fundamentalnym znaczeniu w niniejszej sprawie, jak to, w świetle jakiej kodyfikacji cywilnoprawnej należy oceniać skutki umów z lat 1919 i 1923, na podstawie których dokonywano rozporządzeń nieruchomościami. Już sam brak takich ustaleń podważa wartość pozostałych rozważań organu, które niezależnie od tego budzą poważne zastrzeżenia. Wbrew ocenie wyrażonej przez Sąd organ ponownie zakwestionował wiarygodność kserokopii przedwojennych wypisów aktów notarialnych, jak też nie wyjaśnił, czy oryginały tych wypisów jeszcze istnieją. Nie sposób ponadto nie odnieść się krytycznie do faktu, iż zaprezentowana w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] grudnia 2002 r. analiza ich treści przeprowadzona jest bardzo jednostronnie i powierzchownie. W szczególności za gołosłowne uznać należy kluczowe tezy organu, stosownie do których H. i C. bracia K. nabyli jedynie udziały we współwłasności części dóbr N. i dóbr we wsi L. nie własność odrębnych nieruchomości oraz że dokonany podział nieruchomości miał wyłącznie charakter fizyczny a nie prawny. Twierdzenia te oparto bowiem na bardzo ogólnikowym odwołaniu się do treści umów z lat 1919. 1923 i 1926 r., któremu nie towarzyszyła szczegółowa wykładnia konkretnych, często bardzo niejednoznacznych postanowień tych umów, odwołująca się do ówcześnie obowiązujących regulacji cywilnoprawnych. Dokonanie takiej wykładni jest tymczasem niezbędne zwłaszcza z uwagi na fakt, iż niektóre zapisy przywołanych umów (np.§4 umowy z dnia 16 kwietnia 1926 r.) sugerują wprost, iż do prawnego podziału nieruchomości jednak doszło. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art.145 par.l pkt 1 łit.a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270) w związku z art.97 ust.l ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi