IV SA/Wa 1116/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec (spr.), Sędziowie sędzia WSA Krystyna Napiórkowska,, asesor WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27.10.2005 r. sprawy ze skargi P. Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2005 r. nr [...] w przedmiocie podlegania pod działanie dekretu o reformie rolnej zespołu pałacowo-parkowego Oddala skargę Zaskarżoną do Sądu Administracyjnego decyzją z dnia [...].03.2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...].12.2002 r. - uznającą, że zespół pałacowo-parkowy w G. ze stajnią cugową, wozownią oraz garażem, stanowiący dawniej własność R. Z, podlega pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - oraz umorzył postępowanie I instancji. W uzasadnieniu swej decyzji Wojewoda zaznaczył, ze przedmiotowa nieruchomość nie miała charakteru miejskiego tylko rolny, co wynika z protokołu przejęcia oraz karty ewidencyjnej założenia folwarcznego w G.. Nadto podkreślił, że zespół ten bezpośrednio przylegał do budynków gospodarczych, a na tyłach pałacu usytuowana była gorzelnia. Stanowił on miejsce zarządzania majątkiem pozostające w związku funkcjonalnym z pozostałymi nieruchomościami rolnymi, przejętymi na cele reformy rolnej od byłego właściciela, stąd podlegał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. W odwołaniu P. Z. w imieniu własnym i swych sióstr M. G. i T. J. - spadkobierców byłej właścicielki majątku zakwestionował ustalenia poczynione przez Wojewodę, iż ów zespół pałacowo-parkowy był związany z częścią produkcyjną majątku ziemskiego. Stwierdził, iż na jego terenie zamieszkiwali tylko oni wraz z rodzicami oraz personel związany z zespołem. Nadto zaznaczył, że od 1946 r. mieścił się w nim Dom [...], a zatem z punktu widzenia produkcji rolnej był zbędny, stąd winien być wyłączony spod przejęcia. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi przyjął jednakże, iż doszło do uchybienia terminowi przewidzianemu na wniesienie odwołania, wynikającemu z § 5 pkt 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a więc siedmiodniowemu. Postanowienie to spadkobiercy R. Z. zaskarżyli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który w wyroku z dnia 7.12.2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 696/04 uchylił zaskarżone postanowienie i stwierdził, iż pouczenie o 7 dniowym terminie do wniesienia odwołania było błędne, zastosowanie miał tu bowiem 14 dniowy termin, przewidziany w art. 129 § 2 Kpa w obecnym brzmieniu. Z tego względu Sąd uznał, że skarżący zachował wymagany 14 dniowy termin do wniesienia odwołania. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ponownie rozpoznając to odwołanie w zaskarżonej decyzji z dnia [...].03.2005 r. uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...].12.2002 r. oraz umorzył postępowanie I instancji. Wydając rozstrzygnięcie tej treści miał na uwadze wadliwą wykładnię dokonaną przez Wojewodę § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stwierdził bowiem, że przejęcie nieruchomości na mocy art 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej następowało z mocy prawa z dniem 13.09.1944 r., bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia oraz w całości, o ile jej rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli jej rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych. Aby nieruchomość ta przeszła na rzecz Skarbu Państwa nie potrzebna była decyzja administracyjna, a na podstawie zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego dokonywano jedynie wpisu Skarbu Państwa w księdze wieczystej. Nadto Minister podkreślił, że wojewódzki urząd ziemski orzekał o całej nieruchomości, nie zaś o jej części, a kwestionować takie rozstrzygnięcie można było jedynie poprzez udowodnienie, że nieruchomość ta nie spełniała wynikających z dekretu norm obszarowych, pozwalających na przejęcie jej w tym trybie na własność Skarbu Państwa. Minister powołując § 6 tego rozporządzenia wskazał, że wynika z niego, iż tylko w razie kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości, można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej, a z żadnego przepisu tego dekretu nie wynika możliwość wyłączenia części przejętego majątku na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z tego względu uznał, że decyzję Wojewody, jako orzekającą w przedmiocie części przejętego majątku należy uchylić, a postępowanie dotyczące jedynie niepodlegania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej zespołu pałacowo-parkowego w G. ze stajnią cugową, wozownią oraz garażem umorzyć przed organem I instancji, jako że w przepisach administracyjnego prawa materialnego brak jest normy kompetencyjnej, upoważniającej organ do podjęcia takiego rozstrzygnięcia. Skargę na to rozstrzygnięcie wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego P. Z. zaznaczając, iż nie zgadza się z rozstrzygnięciem Ministra, bowiem uważa, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy nie jest nieruchomością ziemską, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przy czym powołał się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19.09.1990 r., sygn. akt W 3/89, z której wynika, że za nieruchomość ziemską należy uznać obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Nie zgodził się także z tezą, iż przejęciu w tym trybie podlegał cały majątek i w postępowaniu administracyjnym nie ma możliwości orzekania o niepodpadaniu jego części. Dodatkowo powołał się na dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, które dopuszczało orzekanie o podpadaniu pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej także części przejętej nieruchomości i wyraził pogląd, iż w sprawach tych nie powinny zatem rozstrzygać sądy powszechne. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko"wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie może zostać uwzględniona. W oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele tej reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te bezzwłocznie przechodziły na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r., jak słusznie zaznaczył Minister w zaskarżonej decyzji. Ustawodawca zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach wykonawczych nie wprowadził uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Nie zawarł również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, odnośnie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust. 1 lit. e, wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex legę. Zaistnienie tych skutków rzeczowych nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. nr 39, poz. 233 ze zm.). Przepisy wykonawcze tego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. - w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało jednakże skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani do dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wywoływało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został uprzednio wpisany. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, który statuo wał przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia posługuje się zwrotem orzekania "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust,l lit. e" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten stanowi podstawę do rozstrzygnięcia również o tym, czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno - gospodarcze przeznaczenie. Jednakże zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona łącznie obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być jedynie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska jako całość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt lit. e dekretu, z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 podobnie jak i § 5 rozporządzenia posługuje się określeniem "dana nieruchomość", a zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu, z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje, odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art.2 ust.l lit. e dekretu z uwagi na łączną wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Z tego względu Sąd uważa rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi za odpowiadające prawu, uwzględniając fakt, iż spadkobiercy byłej właścicielki majątku w swym żądaniu domagali się orzeczenia o niepodpadaniu nie całego przejętego majątku, a jedynie jego niewielkiej części, obejmującej park z pałacem i oficyną oraz stajnię cugową z wozownią i garażem. Mając na uwadze przedstawioną argumentację, w ocenie Sądu nie było podstaw do orzekaniu w oparciu o § 5 w zw. z § 6 rozporządzenia o niepodpadaniu pod działanie dekretu jedynie części przejętego w tym trybie majątku. W ocenie składu orzekającego złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu, jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 Kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. Raz jeszcze należy podkreślić, że w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych do nieruchomość ziemskich (własności), w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, z uwagi na łączną wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość, z racji swego charakteru, nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że wyłączone jest dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym na art. 2 ust. 1 lit, e zostały faktycznie przejęte przez Państwo. Wszak ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowania przed sądem powszechnym w drodze powództwa o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy też w powództwie windykacyjnym lub w powództwie o ustalenie prawa. Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie przywołana w wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/93, gdyż kwestia ta wobec przyjęcia, że żądanie skarżącego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Ze wskazanych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji.