IV SA/Wa 120/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Szymańska, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Czerwiński, Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec (spr.), Protokolant Joanna Kurek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 marca 2008 r. sprawy ze skargi A. M. na postanowienie Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie przekazania odwołania według właściwości 1. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2007 roku o nr [...] oraz postanowienie Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] września 2007 roku o nr [...]; 2. orzeka, iż zaskarżone postanowienie nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącej A. M. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżonym do Sądu Administracyjnego postanowieniem z dnia (...).12.2007 r. Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy postanowienie własne z dnia (...).11.2007 r., stwierdzające brak właściwości rzeczowej do rozpatrzenia wniosku A. M. dotyczącego zwrotu przejętego przez Państwo gospodarstwa rolnego o pow. 16.0244 ha, położonego w miejscowości T. nr (...), gmina P., powiat K. i przekazujące na podstawie art. 65 § 1 Kpa jej pismo z dnia (...).10.2007 r. Ministrowi Sprawiedliwości. W dniu (...).09.2007 r. A. M. zwróciła się w tej sprawie do Wojewody W. podnosząc, iż bezprawnie gospodarstwo to zabrane zostało orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia (...).01.1951 r. w trybie dekretu z dnia 13.09.1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej (Dz. U. R.P. nr 55, poz. 310 ze zm.). Stwierdziła, iż zarówno jej matka A. P. jak i ona będąca jej spadkobierczynią nie należały do narodowości niemieckiej, stąd pozbawienie ich obywatelstwa polskiego oraz przejęcie tego gospodarstwa przez Państwo było bezprawne. Wojewoda uznał, iż w niniejszej sprawie odnośnie przejętego majątku właściwy jest sąd powszechny, a kwestię pozbawienia obywatelstwa winna wyjaśnić w Urzędzie Wojewódzkim. A. M. zaskarżyła to rozstrzygnięcie do Ministra Skarbu Państwa w piśmie z dnia (...).10.2007 r. wskazując, iż otrzymane pismo traktuje jako decyzję, od której wnosi odwołanie. Minister uznał się za organ niewłaściwy do rozpoznania tego środka zaskarżenia i pismo to przekazał w trybie art. 65 Kpa Ministrowi Sprawiedliwości jako właściwemu. Na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy swe rozstrzygnięcie. We wniesionej skardze A. M. wniosła o uchylenie rozstrzygnięć Ministra Skarbu Państwa o przekazaniu stwierdzając, iż w jej przekonaniu to Minister Skarbu był właściwy do wydania rozstrzygnięcia merytorycznego w tej sprawie, a nie Minister Sprawiedliwości. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł ojej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie jakkolwiek nie z powodów w niej podniesionych. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25.07.2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz.1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a. sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Przy czym w myśl art. 134 P.p.s.a. Sąd rozstrzygając w granicach danej sprawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd, badając legalność zaskarżonego postanowienia w oparciu o powołane przepisy i w granicach sprawy doszedł do przekonania, że skarga jest zasadna, bowiem zaskarżone postanowienie Ministra Skarbu Państwa naruszyło przepisy prawa materialnego w sposób, który miał istotny wpływ na wynik sprawy. Na wstępie należy zauważyć, iż skarżąca A. M. w postępowaniu administracyjnym upoważniona została przez swe rodzeństwo, będące również spadkobiercami A. P. byłej właścicielki przedmiotowego gospodarstwa, do reprezentowania ich w tej sprawie. Jakkolwiek skargę złożyła w imieniu własnym to przed Sądem Administracyjnym na mocy udzielonych jej pełnomocnictw reprezentowała także pozostałe rodzeństwo, będące uczestnikami tego postępowania. Na rozprawie przed Sądem Administracyjnym oświadczyła, iż zmierza do podważenia orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia (...).01.1951 r. wydanego w trybie dekretu z dnia 13.09.1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej. Dekret ten z 13.09.1946 r. pozbawiał obywatelstwa Państwa Polskiego osoby, które po ukończeniu 18 roku życia. Swym zachowaniem wykazały niemiecką odrębność narodową. Jednocześnie w dekrecie stwierdzono, iż zgłoszenie w czasie wojny przynależności do narodowości niemieckiej lub pochodzenia niemieckiego samo przez się nie stanowi dowodu niemieckiej odrębności narodowej. Skutkiem orzeczenia o pozbawieniu obywatelstwa polskiego w trybie tego dekretu był przepadek majątku tych osób, który przechodził na własność Skarbu Państwa. Nadto art. 5 ust. 1 zd. 2 stanowił, iż osoby te tracą zdolność do dziedziczenia i przyjmowania darowizn. Pewne odstępstwa od tej zasady przewidywał wyjątkowo ust. 3 art. 5. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że przejęcie majątku (tutaj przedmiotowego gospodarstwa rolnego) było rezultatem orzeczenia o pozbawieniu obywatelstwa Państwa Polskiego. Kwestia zatem utraty obywatelstwa ma zasadnicze znaczenie w niniejszej sprawie. Wojewoda winien był więc ustalić organ właściwy do stwierdzenia nieważności tego orzeczenia, zgodnie z żądaniem skarżącej, wyraźnie sformułowanym we wniesionej skardze poprzez powołanie się na art. 157 Kpa . Wydał natomiast pismo, które należy uznane za postanowienie w trybie art. 66 § 3 Kpa dokonujące zwrotu podania, z uwagi na wskazanie właściwości sądów powszechnych. Na postanowienie to służyło stronie zażalenie, o czym nie została powiadomiona. Środek zaskarżenia skierowała do Ministra Skarbu Państwa uznając, iż jest on właściwym organem wyższego stopnia w rozumieniu art. 17 Kpa. Ten natomiast przekazał ten środek zaskarżenia Ministrowi Sprawiedliwości wg właściwości. Wszystkie wskazane rozstrzygnięcia naruszają prawo procesowe w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, błędnie bowiem zinterpretowano przepisy prawa materialnego, znajdującego zastosowanie w niniejszej sprawie. Wracając do rozważań dotyczących utraty obywatelstwa polskiego przez byłą właścicielkę tego gospodarstwa rolnego A. P. stwierdzić należy co następuje. W ramach przeprowadzonej w 1990 r. reformy państwa zniesiono terenowe organy administracji państwowej i przywrócono samorząd terytorialny tworząc dwa piony administracji : rządowej oraz samorządowej. Nie jest możliwe utożsamianie terenowych organów jednolitej władzy państwowej działających przed 1990 r., którymi były rady narodowe różnych szczebli z terenowymi organami administracji rządowej i samorządowej utworzonymi w wyniku reformy administracji z 1990 r. Takie stanowisko przyjęto w szczególności w uchwale 7 sędziów NSA z dnia 5.06.2000 r., OPS 7/00/ONSA 2004 Nr 4 poz. 139. Należy zatem uznać za uchwałą, że po wprowadzeniu owej reformy z 1990 r., przy ustalaniu organu właściwego w sprawie decydujące znaczenie ma charakter sprawy będącej przedmiotem orzekania oraz przyjęty wówczas i później modyfikowany podział zadań między administrację rządową i samorządową. Za właściwy do rozpoznania wniosku należy zatem uznać organ, który na podstawie przepisów aktualnie obowiązujących posiada kompetencję do załatwienia tej sprawy. Nieistniejąca w tym kształcie w obecnym stanie prawnym instytucja pozbawienia obywatelstwa polskiego - w trybie owego dekretu z 1946 r. -stanowiła form utraty obywatelstwa polegającą na jednostronnym zerwaniu przez Państwo węzła prawnego łączącego jednostkę z tym państwem i odebraniu jej, wbrew jej woli obywatelstwa mocą aktu administracyjnego właściwej władzy publicznej (J. Jagielski, Obywatelstwo polskie, warszawa 1998, s.129). Jednocześnie art. 16 dekretu stanowił, iż co do zasady tracił on moc obowiązującą z dniem 31.12.1950 r. Zatem w okresie jego mocy prawnej obowiązywała ustawa z dnia 20.01.1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. nr 7, poz. 44 ze zm.), która nie przewidywała możliwości pozbawienia obywatelstwa polskiego. Stąd regulacje takie zawierano w odrębnych aktach prawnych, jak przedmiotowy dekret. Kolejna ustawa z dnia 8.01.1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. nr 4 poz. 25) regulowała już kompleksowo przesłanki pozbawienia obywatelstwa (art. 12) i ustalała organy właściwe do orzekania w tym przedmiocie. Sprawy z zakresu obywatelstwa należały po reformie administracji z 1990 r. do właściwości rejonowych organów rządowej administracji ogólnej (art. 5 ustawy z 17.05.1990 r. o podziale zadań i kompetencji .../Dz. U.nr 34, poz. 198 ze zm./). Kolejna ustawa o obywatelstwie z 1962 r. recypowała rozwiązanie przyjęte przez ustawę z 1951 r. Dopiero z dniem 1.01.1999 r. instytucja pozbawienia obywatelstwa (w przeciwieństwie do jego utraty) została ostatecznie wyeliminowana z ustawodawstwa polskiego (art. 19 pkt 4 ustawy z dnia 24.07.1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje .../Dz. U. nr 106, poz. 668 ze zm./). Sprawy obywatelstwa polskiego należą obecnie do zakresu działania administracji rządowej oraz kompetencji Prezydenta. Na gruncie obowiązujących przepisów istnieje wyłącznie możliwość stwierdzenia posiadania i utraty obywatelstwa, a organem właściwym do wydania orzeczenia w tym przedmiocie jest wojewoda (art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie z 1962 r.). Organem wyższego stopnia właściwym do stwierdzenia nieważności kwestionowanego orzeczenia do niedawna był Prezes Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców na mocy art. 141 ustawy z dnia 13.06.2003r. o cudzoziemcach (Dz. U. nr 128, poz. 1175 ze zm.). Jednakże na skutek wejścia w życie ustawy z dnia 24.05.2007 r. o zmianie ustawy o cudzoziemcach oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 120, poz.818) na mocy art. 2 stał się minister właściwy do spraw wewnętrznych, a więc obecnie - Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji. Jemu zatem przy ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewoda zobowiązany będzie przekazać podanie skarżącej wg właściwości. Na marginesie należy zaznaczyć, że w kwestii właściwości organów zobowiązanych do rozpatrzenia podobnej sprawy, związanej z orzeczeniem wydanym na podstawie dekretu z dnia 13.09.1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej wypowiadał się już NSA rozstrzygając powstały spór kompetencyjny postanowieniem z dnia 12.10.2006 r., sygn. akt II OW22/06 i w rozstrzygnięciu tym zaprezentował zbliżone stanowisko. Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz 152 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270) - orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.