IV SA/Wa 1235/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Sędziowie Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, Sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran (spr.), Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2007 roku sprawy ze skargi J. C. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) kwietnia 2007 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego W. K. z Kancelarii Radcy Prawnego w W. ulica (...) kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych stanowiącą 22% podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia (...) kwietnia 2007 r, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 104 Kpa utrzymał w mocy decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia (...) grudnia 2005 r. stwierdzającą, że nieruchomość rolna o pow. (...) ha, położona w W., gmina Z., zapisana w Księdze Wieczystej W. karta 2 i karta 4, stanowiąca własność S. i H. J., podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał na następujące ustalenia faktyczne i prawne: J. C. wniosła do Wojewody Pomorskiego o stwierdzenie, że nieruchomość ziemska o pow. (...) ha, położona w W. gm. Z., stanowiąca uprzednio własność jej rodziców S. i H. J. nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Wojewoda Pomorski decyzją z dnia (...) grudnia 2005 r. orzekł, że nieruchomość objęta wnioskiem, podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, wskazując, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem nieruchomości przekraczające 100 ha powierzchni ogólnej, a położone na terenie województwa pomorskiego, przechodziły z mocy samego prawa na własność Państwa na cele reformy rolnej Odwołanie od decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniosła J. C. żądając uchylenia zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenia o zwrocie przypadającej jej części majątku. Rozpatrując sprawę organ odwoławczy nie znalazł podstaw do uwzględnienia argumentów odwołującej się i uchylenia decyzji z dnia (...) grudnia 2005 r. Organ wskazał, iż w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na własność Państwa przechodziły nieruchomości ziemskie stanowiące własność i współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łącznie przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości spełniające wyżej wymienione kryteria, stosownie do przepisów art. 6 wymienionego dekretu, przechodziły na własność Państwa w całości z dniem 13 września 1944 r., z mocy samego prawa i bez żadnego wynagrodzenia. Skoro więc objęta wnioskiem J. C. nieruchomość ziemska w W. posiadała (...) ha powierzchni ogólnej to, w ocenie organu, zgodnie z prawem podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) kwietnia 2007 r. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J.C. domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz nakazania zwrotu skarżącej (...) ha ziemi położonej w W., gm. Z. - zapisanej w KW W. karta 2 i 4 - a w szczególności działek o nr (...) i (...). W uzasadnieniu skargi podniosła, iż gospodarstwo rolne będące własnością jej rodziców zostało w roku 1945 przejęte na cele reformy rolnej. Sporne jest jednak zdaniem skarżącej, czy istotnie przepisy dotyczące reformy rolnej winny być zastosowane w przypadku przedmiotowej nieruchomości. Podniosła, że organ jako jedyne kryterium prawidłowości zastosowania przepisów dekretu przyjmuje wielkość przejętego gospodarstwa rolnego z 1939 roku nie uwzględniając zarzutów podnoszonych przez skarżącą, tj.: sprzeczności tzw. "reformy rolnej" z obowiązującą wówczas Konstytucją Marcową; naruszenia zasady prawa polskiego, iż nie można wydawać ustaw sprzecznych z ustawą zasadniczą; niemożności przeprowadzenia postępowania spadkowego i uaktualnienia księgi wieczystej w czasie okupacji w związku ze śmiercią matki skarżącej i wstąpienia jej czworga dzieci jako współwłaścicieli tejże nieruchomości; naruszenia zasady "prawo nie działa wstecz"; znaczenia Manifestu PKWN w literaturze prawniczej; naruszenia art. 10 ust. 1 dekretu, który przyznaje pierwszeństwo do przydzielenia ziemi (w tym wypadku nie odbierania ziemi) osobom, które walczyły o wolność Ojczyzny. Skarżąca wskazała również na przewlekłość prowadzonego postępowania administracyjnego (17 lat). Podkreśliła, że ubiega się o fizyczny zwrot ziemi znajdującej się we władaniu Państwa tylko w takiej części, jaką dziedziczy po swoich rodzicach oraz, że nie ma żadnych przeszkód, aby nastąpił zwrot tej ziemi na jej rzecz. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 18 października 2007 r. pełnomocnik skarżącej, precyzując żądanie skarżącej, podała, że dotyczyło ono zwrotu części nieruchomości oraz stwierdzenia, że część nieruchomości należąca do skarżącej nie podpadała pod działanie dekretu bowiem nie spełniała norm obszarowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone m.in. przepisami art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, przy czym stosownie do art. 134 § 1 tej ustawy sąd rozpoznający sprawę nie jest związany zarzutami i granicami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Podkreślić należy, że legalność decyzji administracyjnej wymaga jej zgodności nie tylko z prawem materialnym, lecz także z przepisami postępowania administracyjnego. Mając na względzie powyższe unormowanie Sąd uznał, że zaskarżona decyzja a także decyzję ją poprzedzającą z dnia (...) grudnia 2005 r. wydane zostały z naruszeniem przepisów o charakterze proceduralnym. Wskazać należy, że integralną częścią przepisów regulujących procedurę administracyjną są zasady ogólne postępowania administracyjnego wyrażone w art. 6 - 16 k.p.a. Ogólne zasady prawa to normy systemu prawa, które zostają ocenione jako zasadnicze, to znaczy szczególnie ważne dla systemu prawa lub jego części (J. Wróblewski, W. Lang, S. Zawadzki, Teoria państwa i prawa, Warszawa 1986, s. 399). Zasady ogólne postępowania administracyjnego obowiązują we wszystkich fazach postępowania administracyjnego i we wszystkich jego instancjach. Zgodnie ze stanowiskiem orzecznictwa niezastosowanie lub nieprawidłowe zastosowanie przez organ administracji zasad ogólnych postępowania, w stopniu powodującym istotne ograniczenie uprawnień strony w postępowaniu stanowi rażące ich naruszenie i skutkuje wadliwością decyzji administracyjnej. Artykuł 10 k.p.a. ustanawia zasadę ogólną czynnego udziału stron w postępowaniu, w myśl której organ administracji obowiązany jest zapewnić stronom czynny udział w każdym studium postępowania. Zasada czynnego udziału strony w postępowaniu obliguje zatem organ prowadzący postępowanie do stworzenia stronie prawnych możliwości podejmowania czynności procesowych w obronie swoich interesów. Obowiązkiem organu jest zawiadomienie strony postępowania o wszczęciu postępowania oraz wezwanie do udziału w czynnościach postępowania wyjaśniającego a następnie - po zakończeniu postępowania -doręczenie rozstrzygnięcia w sprawie. Podkreślić należy, że to nie strona winna wykazać dostateczną aktywność, aby zapewnić dla siebie czynny udział w postępowaniu, lecz taki obowiązek spoczywa na organach administracji publicznej. Zatem organ administracji, przed merytorycznym rozpoznaniem sprawy, winien w sposób prawidłowy ustalić wszystkie podmioty, którym przysługuje przymiot strony w postępowaniu prowadzonym przed tym organem. Podkreślić również należy, że naruszenie zasady wynikającej z art. 10 k.p.a. odnosi ten skutek, że - stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. - w sprawie zakończonej ostateczną decyzją wznawia się postępowanie. Odnosząc powyższe rozważania do rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że ze znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy zaświadczeń Sądu Rejonowego w S. Wydziału Ksiąg Wieczystych z dnia (...) stycznia 1994 r. wynika z całą pewnością, iż właścicielami spornej nieruchomości - w części dotyczącej obszaru (...) ha od roku 22 czerwca 1921 r. do 4 października 1946 r. zaś w części dotyczącej obszaru (...) ha od 31 marca 1922 r. do 4 października 1946 r. - byli rodzice skarżącej S. i H. J. Postanowienia Sądu Rejonowego w S. I Wydziału Cywilnego : z dnia (...) października 1993 r. - sygn. akt : (...) i z dnia (...) lutego 1994 r. - sygn. akt : (...) wskazują natomiast następców prawnymi byłych właścicieli przejętej na rzecz Państwa nieruchomości : J. C., K. J. i C. J. Nadto skarżąca we wniosku inicjującym postępowanie z dnia 27 listopada 1990 r. i we wniosku kierowanym do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 4 listopada 2004 r. podaje informacje dotyczące spadkobierców byłych właścicieli spornej nieruchomości wymieniając następców prawnych H. i S. J. oraz następców prawnych swych zmarłych braci K. J. i C. J. Wyżej wymienione postanowienia i zawarte we wnioskach oświadczenia skarżącej mogą, w ocenie Sądu, stanowić podstawę do twierdzenia, iż nie tylko J. C., jako spadkobierczyni byłych właścicieli przedmiotowej nieruchomości, miała przymiot strony w postępowaniu administracyjnym prowadzonym przez Wojewodę Pomorskiego a następnie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Tymczasem organy obu instancji ustalając krąg stron postępowania w sprawie przejęcie na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskiej o pow. (...) ha, położonej w W. gm. Z. nie wzięły pod uwagę ewentualnych praw pozostałych spadkobierców S. i H. J. do występowania w charakterze stron postępowania i w żaden sposób nie wyjaśniły powodów, dla jakich osoby te zostały pozbawione przymiotu strony. W tym stanie rzeczy Sąd stanął na stanowisku, iż zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia (...) grudnia 2005 r. zostały wydane z naruszeniem art. 10 k.p.a. To oznacza, że w sprawie zaistniała przesłanka do wznowienia postępowania z art. 145 § 1 pkt. 4 k.p.a. co z kolei obligowało Sąd do uchylenia decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 25 kwietnia 2007 r. i decyzji wydanej w pierwszej instancji przez Wojewodę Pomorskiego w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Rozpoznając sprawę ponownie organ winien ustalić jakim podmiotom przysługuje prawo uczestnictwa w postępowaniu w charakterze strony a następnie powiadomić je o wszczęciu postępowania i wszelkich prowadzonych czynnościach, zgodnie z zasadą czynnego udziału stron w postępowaniu. Z tych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O wynagrodzeniu za udzielenie z urzędu nieodpłatnej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy.