IV SA/Wa 1398/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] z siedzibą w [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] z siedzibą w [...] na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] stycznia 2016 r. znak: [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. [...] z siedzibą w [...] zwróciło się o przyznanie prawa pomocy poprzez "obniżenie wpisu o 50 %". Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 11 lipca 2016 r., statutu Stowarzyszenia oraz nadesłanych na wezwanie uchwały walnego zebrania z dnia [...] czerwca 2014 r., określającej wysokość składek członkowskich i dodatkowego oświadczenia z dnia 9 stycznia 2017 r. wynika, że skarżący jest tzw. stowarzyszeniem "rejestrowym", które posiada osobowość prawną. Jego celem jest prowadzenie działalności w zakresie ekologii, ochrony środowiska, dziedzictwa przyrodniczego i edukacji (§ 7 statutu). W myśl § 8 statutu swoje cele Stowarzyszenie realizuje poprzez: 1. prowadzenie działań na rzecz ochrony przyrody, 2. prowadzenia badań przyrodniczych, 3. popularyzację wiedzy dotyczącej przyrody, ekologii i środowiska, 4. organizację i uczestnictwo w spotkaniach, konferencjach, seminariach, kursach, szkoleniach, warsztatach, prelekcjach, wykładach, wystawach i wycieczkach przestawiających aktualny stan oraz wiedzę dotyczącą środowiska naturalnego, 5. integrację środowisk ekologiczno-przyrodniczych, 6. wspieranie procesu edukacyjnego studentów z różnych środowisk w zakresie ekologii, ochrony środowiska i przyrody, 7. występowanie z wnioskami do organów państwowych i samorządowych, 8. występowanie na prawach strony reprezentującej interes społeczny oraz interes prawny uzasadniony celami statutowymi w postępowaniach administracyjnych, procedurach związanych z planami zagospodarowania przestrzennego oraz procesach sądowych związanych z ochroną środowiska, w procesach inwestycyjnych oraz procedurach planistycznych, 9. opiniowanie planów, projektów, decyzji i uchwał organów administracji państwowej i samorządowej, 10. przeprowadzanie i przedstawianie niezależnych opracowań, studiów, badań, analiz, ekspertyz, ocen, raportów i opinii wraz ze składaniem wniosków i postulatów w sprawach z zakresu działalności statutowej, 11. prowadzenie działalności wydawniczej, 12. współpracę z instytucjami naukowymi, stowarzyszeniami, fundacjami, przedsiębiorstwami, środkami masowego przekazu, administracją państwową i samorządową, 13. podejmowanie wszelkich innych dozwolonych prawem działań służących realizacji celów statutowych. Wedle powołanej uchwały wysokość podstawowej składki opłacanej w cyku miesięcznym wynosi 5 zł, natomiast składki ulgowe wynoszą 3 zł dla studentów i uczniów lub 1,50 zł dla emerytów, rencistów, osób bezrobotnych, a także innych osób pozostających w trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w cyklu rocznym podstawowa składka wynosi 50 zł, natomiast składki ulgowe odpowiednio 25 zł lub 12 zł. Uchwała przewiduje także składkę rodzinną, płatną wyłącznie w cyklu rocznym w wysokości 80 zł. Wedle informacji przedstawionej w piśmie z dnia 9 stycznia 2017 r. dwadzieścia jeden osób uiszcza składkę w wysokości 50 zł, jedna osoba składkę ulgową w wysokości 25 zł, a dwie osoby składkę rodzinną w wysokości 80 zł. Dwóch członków wspiera Stowarzyszenie finansowo, a dwóch świadczy na jego rzecz specjalistyczną pomoc. Roczny budżet Stowarzyszenia, pochodzący ze składek, wynosi 1.200 zł, zaś dzięki członkom wspierającym przychody w 2016 r. wyniosły 1.752 zł. Jak podał skarżący, "ściągalność" składek członkowskich wynosi około 90 %. Wnioskodawca wywiódł w uzasadnieniu wniosku, że działalność Stowarzyszenia z założenia opiera się na pracy społecznej – jest to praca o charakterze eksperckim, wykonywana bez wynagrodzenia. Jej koszty rzutują na zobowiązania, czego przejawem są straty finansowe. Składki członkowskie, będące jedynym źródłem dochodów, nie pokrywają kosztów funkcjonowania Stowarzyszenia. Kwota uzyskana ze składek w skali roku starcza na pokrycie kosztów korespondencji i materiałów biurowych. Skarżący nie zatrudnia pracowników, nie prowadzi działalności gospodarczej, podejmuje jednak kroki zmierzające do pozyskiwania darowizn. Towarzystwo eliminuje koszty zatrudniania ekspertów zewnętrznych. Produktem jego pracy są ekspertyzy. Ich rynkowa wartość przekracza ponoszone koszty funkcjonowania. Nie przynoszą one jednak realnego przychodu. Jak podał skarżący, w 2015 r. wpływy Stowarzyszenia wyniosły 1.465 zł, a wydatki 7.081,56 zł. Według stanu na 31 grudnia 2015 r. strata finansowa od początku działalności wyniosła 30.808,93 zł. Zobowiązania Stowarzyszenia przekraczają aktualnie dwudziestoletni budżet, który w ciągu roku wynosi około 1.500 zł. Jak również wskazał wnioskodawca, ze względu na ideowy charakter jego działań, nie jest w stanie prowadzić działalności gospodarczej. W przedmiotowej sprawie poniósł już natomiast koszty weryfikacji raportu o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa. Jak wskazano powyżej, zgodnie z § 8 pkt 8 statutu [...] z siedzibą w [...] jedną z wielu szeroko zakreślonych form realizacji jego celów jest występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Chcąc realizować działalność statutową musi się ono więc liczyć między innymi z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można by mu przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można by mu przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednak przy tym podkreślić, że prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Stosownie do art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2015 r., poz. 1393 ze zm.) majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej (art. 33 ust. 2). Może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków (art. 34). Jak wynika z oświadczeń strony oraz złożonych przez nią do akt sprawy dokumentów źródłowych zasadnicza składka członkowska, uiszczana przez dwudziestu jeden członków Stowarzyszenia, wynosi 50 zł rocznie. Jedna osoba uiszcza składkę ulgową – 25 zł rocznie, a dwie rodzinną - 80 zł rocznie. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że w sytuacji, gdy członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie są w stanie wygospodarować środków finansowych, niezbędnych do realizacji jego celów lub nie wyrażają woli finansowania szeroko określonej w statucie działalności Stowarzyszenia, a jednocześnie Stowarzyszenie to nie podejmuje przewidzianej przepisami powszechnie obowiązującego prawa działalności, która mogłaby przynieść dochód niezbędny do sfinansowania działalności statutowej, to przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych stanowiłoby nieuprawnione finansowanie działalności Stowarzyszenia z funduszy państwowych. Przeniesienie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo rodzi zaś ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych. To natomiast prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Założyciele Stowarzyszenia określili formy jego działalności, zakładając m.in., że będzie ono występować na prawach strony w procesach sądowych, prowadzić badania przyrodnicze, organizować spotkania, konferencje, czy seminaria, a także prowadzić działalność wydawniczą. Jego członkowie realizują założone w statucie formy aktywności, np. wszczynając postępowania przed sądami administracyjnym. W tej sytuacji określenie stawki rocznej składki członkowskiej na kwotę 50 zł (a stawek 25 zł i 12 zł dla studentów i uczniów oraz emerytów, rencistów, bezrobotnych i innych osób w trudnej sytuacji życiowej), zaś stawki miesięcznej na kwotę 5 zł (a stawek 3 zł i 1,50 zł dla studentów i uczniów oraz emerytów, rencistów, bezrobotnych i innych osób w trudnej sytuacji życiowej) wyklucza uwzględnienie przedmiotowego wniosku. Władze Stowarzyszenia określiły bowiem wysokość składki członkowskiej na poziomie nieadekwatnym do szeroko zakreślonych w statucie form jego działalności, nie zabezpieczając jednocześnie środków na tę działalność przy wykorzystaniu innych, dozwolonych prawem form pomnażania majątku. Przy czym, w sytuacji, gdy założyciele Stowarzyszenia zdecydowali się określić formy jego działalności, obejmując nimi m.in. występowanie na prawach strony w procesach sądowych, czy prowadzenie działalności wydawniczej, nie ma żadnych podstaw, aby niepodejmowanie działań zmierzających do pozyskania środków na realizację działalności, usprawiedliwiać ideowym charakterem Stowarzyszenia. Może oczywiście zdarzyć się, że w określonym momencie Stowarzyszeniu zabraknie środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stowarzyszenie musi jednak liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy nie wykorzystuje ona wszelkich przewidzianych ustawą możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.