IV SA/Wa 1398/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący - sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 marca 2017 r. sprzeciwu G. w K. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 stycznia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. w K. na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z 23 stycznia 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia wskazano, co następuje. Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez "obniżenie wpisu o 50%". Ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku z [...] lipca 2016 r., statutu Stowarzyszenia, nadesłanej na wezwanie uchwały walnego zebrania Stowarzyszenia z [...] czerwca 2014 r. określającej wysokość składek członkowskich i dodatkowego oświadczenia z [...] stycznia 2017 r. wynika, że Skarżący jest tzw. stowarzyszeniem "rejestrowym", posiadającym osobowość prawną. Jego celem jest prowadzenie działalności w zakresie ekologii, ochrony środowiska, dziedzictwa przyrodniczego i edukacji (§ 7 statutu). W myśl § 8 statutu swoje cele Stowarzyszenie realizuje poprzez: 1. prowadzenie działań na rzecz ochrony przyrody, 2. prowadzenia badań przyrodniczych, 3. popularyzację wiedzy dotyczącej przyrody, ekologii i środowiska, 4. organizację i uczestnictwo w spotkaniach, konferencjach, seminariach, kursach, szkoleniach, warsztatach, prelekcjach, wykładach, wystawach i wycieczkach przestawiających aktualny stan oraz wiedzę dotyczącą środowiska naturalnego, 5. integrację środowisk ekologiczno-przyrodniczych, 6. wspieranie procesu edukacyjnego studentów z różnych środowisk w zakresie ekologii, ochrony środowiska i przyrody, 7. występowanie z wnioskami do organów państwowych i samorządowych, 8. występowanie na prawach strony reprezentującej interes społeczny oraz interes prawny uzasadniony celami statutowymi w postępowaniach administracyjnych, procedurach związanych z planami zagospodarowania przestrzennego oraz procesach sądowych związanych z ochroną środowiska, w procesach inwestycyjnych oraz procedurach planistycznych, 9. opiniowanie planów, projektów, decyzji i uchwał organów administracji państwowej i samorządowej, 10. przeprowadzanie i przedstawianie niezależnych opracowań, studiów, badań, analiz, ekspertyz, ocen, raportów i opinii wraz ze składaniem wniosków i postulatów w sprawach z zakresu działalności statutowej, 11. prowadzenie działalności wydawniczej, 12. współpracę z instytucjami naukowymi, stowarzyszeniami, fundacjami, przedsiębiorstwami, środkami masowego przekazu, administracją państwową i samorządową, 13. podejmowanie wszelkich innych dozwolonych prawem działań służących realizacji celów statutowych. Wedle powołanej uchwały wysokość podstawowej składki opłacanej w cyku miesięcznym wynosi [...] zł, składki ulgowe wynoszą [...] zł dla studentów i uczniów lub [...] zł dla emerytów, rencistów, osób bezrobotnych i osób pozostających w trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w cyklu rocznym podstawowa składka wynosi [...] zł, składki ulgowe odpowiednio [...] zł lub [...] zł. Uchwała przewiduje także składkę rodzinną, płatną wyłącznie w cyklu rocznym w wysokości [...] zł. Wedle informacji przedstawionej w piśmie z [...] stycznia 2017 r. [...] osób uiszcza składkę w wysokości [...] zł, 1 osoba składkę ulgową w wysokości [...] zł, a 2 osoby składkę rodzinną w wysokości [...] zł. Dwóch członków wspiera Stowarzyszenie finansowo, a dwóch świadczy na jego rzecz specjalistyczną pomoc. Roczny budżet Stowarzyszenia, pochodzący ze składek, wynosi [...] zł, zaś dzięki członkom wspierającym przychody w 2016 r. wyniosły [...] zł. Jak podał Skarżący, "ściągalność" składek członkowskich wynosi około 90%. Wnioskodawca wywiódł w uzasadnieniu wniosku, że działalność Stowarzyszenia z założenia opiera się na nieodpłatnej pracy społecznej o charakterze eksperckim. Jej koszty rzutują na zobowiązania, czego przejawem są straty finansowe. Składki członkowskie, będące jedynym źródłem dochodów, nie pokrywają kosztów funkcjonowania Stowarzyszenia. Kwota uzyskana ze składek w skali roku starcza na pokrycie kosztów korespondencji i materiałów biurowych. Skarżący nie zatrudnia pracowników, nie prowadzi działalności gospodarczej, podejmuje jednak kroki zmierzające do pozyskiwania darowizn. Towarzystwo eliminuje koszty zatrudniania ekspertów zewnętrznych. Produktem jego pracy są ekspertyzy. Ich rynkowa wartość przekracza ponoszone koszty funkcjonowania. Nie przynoszą one jednak realnego przychodu. Jak podał Skarżący, w 2015 r. wpływy Stowarzyszenia wyniosły [...] zł, a wydatki [...] zł. Według stanu na [...] grudnia 2015 r. strata finansowa od początku działalności wyniosła [...] zł. Zobowiązania Stowarzyszenia przekraczają aktualnie dwudziestoletni budżet, który w ciągu roku wynosi około [...] zł. Wnioskodawca wskazał, że ze względu na ideowy charakter jego działań nie może prowadzić działalności gospodarczej. W przedmiotowej sprawie poniósł już koszty weryfikacji raportu o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko. Stowarzyszenia zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie, powinni przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa. Zgodnie z § 8 pkt 8 statutu Skarżącego jedną z wielu szeroko zakreślonych form realizacji jego celów jest występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Chcąc realizować działalność statutową musi się ono więc liczyć między innymi z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można by mu przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a.) lub, gdy wykazałoby, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.), można by mu przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym. Prawo pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa, stąd powinno się sprowadzać do przypadków, w których uzyskanie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo podjęcia wszelkich niezbędnych kroków, aby je zdobyć. Stosownie do art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r., poz. 210), zwanej dalej "Prawem o stowarzyszeniach", majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej (art. 33 ust. 2 Prawa o stowarzyszeniach). Może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków (art. 34 Prawa o stowarzyszeniach). Jak wynika z oświadczeń Strony oraz złożonych przez nią do akt sprawy dokumentów źródłowych zasadnicza składka członkowska, uiszczana przez [...] członków Stowarzyszenia wynosi [...] zł rocznie. Jedna osoba uiszcza składkę ulgową [...] zł rocznie, a dwie rodzinną - [...] zł rocznie. Gdy członkami Stowarzyszenia są osoby nie będące w stanie wygospodarować środków finansowych niezbędnych do realizacji jego celów lub nie wyrażają woli finansowania szeroko określonej w statucie działalności Stowarzyszenia, a jednocześnie Stowarzyszenie nie podejmuje przewidzianej przepisami powszechnie obowiązującego prawa działalności mogącej przynieść dochód niezbędny do sfinansowania działalności statutowej, przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych stanowiłoby nieuprawnione finansowanie działalności Stowarzyszenia z funduszy publicznych. Zasadą jest natomiast, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Założyciele Stowarzyszenia określili formy jego działalności w postaci występowania na prawach strony w postępowaniach sądowych, prowadzenia badań przyrodniczych, organizowania spotkań, konferencji i seminariów oraz prowadzenia działalności wydawniczej. Jego członkowie realizują określone w statucie formy aktywności, np. wszczynając postępowania przed sądami administracyjnymi. W tej sytuacji określenie stawki rocznej składki członkowskiej na [...] zł (a stawek [...] zł i [...] zł dla studentów i uczniów oraz emerytów, rencistów, bezrobotnych i innych osób w trudnej sytuacji życiowej), zaś stawki miesięcznej na kwotę [...] zł (a stawek [...] zł i [...] zł dla studentów i uczniów oraz emerytów, rencistów, bezrobotnych i osób w trudnej sytuacji życiowej) wyklucza uwzględnienie przedmiotowego wniosku. Władze Stowarzyszenia określiły wysokość składki na poziomie nieadekwatnym do szeroko zakreślonych w statucie form działalności, nie zabezpieczając na nią środków przy wykorzystaniu innych, dozwolonych prawem form pomnażania majątku. Może oczywiście zdarzyć się, że w określonym momencie Stowarzyszeniu zabraknie środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stowarzyszenie musi jednak liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m. in. w stowarzyszenia, ale nie gwarantuje wszystkim tego rodzaju podmiotom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy nie wykorzystuje ona wszelkich przewidzianych ustawą możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazał m. in., że: - w 2015 r. bezskutecznie próbował pozyskać sponsorów, na dowód czego załączono trzy negatywne odpowiedzi na wnioski o dofinansowanie, a [...] zł to dla niego znaczny wydatek, biorąc pod uwagę straty, jakie przynosi działalność Stowarzyszenia w ostatnich kilku latach; - nie występuje w obronie własnych interesów, lecz w interesie przyszłych pokoleń (ochrona przyrody), stąd głównym celem Stowarzyszenia nie powinno być zdobywanie środków na jego działanie; - konieczność uiszczenia wpisu, którego wysokość przekracza możliwości finansowe skarżącego, będzie stało w sprzeczności z Konwencją sporządzoną w Aarhus dnia 25 czerwca 1998 r. o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 706), zwanej dalej "Konwencją z Aarhus". Sąd zważył, co następuje. Rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Sąd w całości podziela stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu. W związku z jego szczegółowym przytoczeniem powtarzanie jego byłoby zbędne. Odnosząc się do argumentów zawartych w sprzeciwie należy wskazać, że: - Wnioskodawca, będący stowarzyszeniem rejestrowym, może uzyskiwać środki finansowe nie tylko ze składek członkowskich, lecz również z innych źródeł - darowizn, spadków i zapisów - oraz korzystać z ofiarności publicznej (art. 33 ust. 2 Prawa o stowarzyszeniach); jeżeli członkowie Stowarzyszenia nie mają wystarczających środków na realizowanie działalności statutowej, powinni albo szukać ich z innych niż składki członkowskie źródeł (wskazanych wyżej) albo postarać się o zwiększenie liczby członków mogących takie środki zapewnić; niepodejmowanie wystarczających działań zmierzających do uzyskania środków z tych źródeł powoduje, że zakres działalności musi podlegać ograniczeniom, zważywszy że stowarzyszenia działające w interesie publicznym nie są generalnie zwolnione z obowiązku ponoszenia kosztów w postępowaniu sądowoadministracyjnym; - jeżeli Wnioskodawca rzeczywiście, jak twierdzi, jest organizacją działającą na rzecz ogółu obywateli, nie powinien mieć problemów z uzyskaniem ich poparcia, przejawiającego się także poprzez przewidziane w wyżej wskazanych przepisach formy wsparcia finansowego; - nie jest zasadny zarzut naruszenia Konwencji z Aarhus, ponieważ nie przewiduje ona generalnego obowiązku zwolnienia od kosztów sądowych w sprawach dotyczących ochrony środowiska, a jedynie zobowiązuje strony do rozważenia stworzenia odpowiedniego mechanizmu udzielania pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. W świetle powyższego Sąd postanowił, jak w sentencji na podstawie art. 260 § 1 i 3 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.