IV SA/Wa 1749/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, Sędziowie sędzia WSA Izabella Janson, sędzia WSA Jakub Linkowski (spr.), Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2006 roku sprawy ze skargi M. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji; 2. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej M.B. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2006 r. nr [...] odmawiającą stwierdzenia, że zespół pałacowo-parkowy położony w majątku C. w gminie K., stanowiący parcele nr [...], [...] i [...] (obecnie działki nr [...], [...] i [...]), nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz. 13 ze zm.), zwanego dalej "dekretem". Stan sprawy jest następujący. M. B. złożyła do Wojewody [...] wniosek o wydanie w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51 ze zm.), zwanego dalej "rozporządzeniem", decyzji stwierdzającej, że przejęcie na własność Skarbu Państwa części majątku C. nastąpiło z naruszeniem przepisów dekretu, ponieważ majątek ten częściowo nie podpadał pod jego przepisy. M. B. wniosła o wydanie decyzji o zwrocie przejętego bezprawnie majątku z uwagi na nieprzeznaczenie go na cele reformy rolnej wymienione w dekrecie. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] maja 2006 r. nr [...] odmówił stwierdzenia, że zespół pałacowo-parkowy położony w majątku C. w gminie K., stanowiący parcele nr [...], [...] i [...] (obecnie działki nr [...], [...] i [...]), nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji wniosła M. B. wnosząc o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i stwierdzenie, że zespół pałacowo-parkowy położony w majątku C. nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ponieważ nie jest nieruchomością ziemską w rozumieniu w / w przepisu. W ocenie odwołującej się organ w żaden sposób nie wykazał, aby zespół pałacowo-parkowy położony w majątku C. wchodził w skład nieruchomości ziemskiej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji w całości. W uzasadnieniu organ podniósł, że zespół pałacowo-parkowy C. został przejęty na własność Skarbu Państwa z dniem [...] września 1944 r., tj. z chwilą wejścia w życie IV SA/Wa 1749/06 dekretu, z uwagi na to, że ogólna powierzchnia majątku C. wynosiła ok. [...] ha, przekraczając tym samym normę obszarową określoną w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowiącym, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi przejmowana na cele reformy rolnej nieruchomość ziemska nie oznaczała tylko i wyłącznie nieruchomości rolnej, przeznaczonej na powiększenie istniejących gospodarstw rolnych lub tworzenie nowych,, ponieważ cele te, określone w art. 1 ust. 2 dekretu, wskazują, iż ustawodawca za "nieruchomość ziemską" uznawał nie tylko użytki rolne, ale - jak wynika z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu - także inne użytki, a więc również tereny z zabudowaniami nie tylko gospodarczymi, wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym. Dla tworzenia wymienionych w art. 1 dekret ośrodków przejmowane były także zabudowania, w tym pałace położone w parkach. Organ drugiej instancji wskazał, że z dokumentów zebranych w sprawie, a zwłaszcza ze znajdujących się w aktach sprawy zeznań, złożonych podczas przesłuchania świadków F. L. i K. F. bezspornie wynika iż zespół pałacowo-parkowy położony w majątku C. był powiązany funkcjonalnie z pozostałą częścią tego majątku. Zaznaczono, że w skład wspomnianego zespołu pałacowo-parkowego wchodziły m. in. pałac, oficyna, obora, stajnia i stodoła, a wzajemne rozmieszczenie obok siebie pałacu z parkiem, oficyny, piwnicy, kurnika, stajni, obory, kuźni, stelmachami oraz innych budynków gospodarczych wynika również ze znajdującej się w aktach sprawy Karty Ewidencyjnej Zabytków Architektury i Budownictwa, opisującej rozmieszczenie zabudowań w majątku C.. Organ stwierdził, iż zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład majątku C. stanowił typowe siedlisko, które pełniło funkcję mieszkalno-gospodarczą oraz objęty był tą samą księga wieczystą, co pozostała część majątku. W skardze na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi M.B. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucając jej: 1) naruszenie art. 1 ust. 2 dekretu przez błędną jego interpretację i zastosowanie w niniejszym stanie faktycznym, w szczególności poprzez uznanie, iż realizacja celu "tworzenia wymienionych w art. 1 ośrodków" mogła nastąpić poprzez przejęcie pałacu, skoro przepis zezwalał jedynie na zarezerwowanie odpowiednich terenów, IV SA/Wa 1749/06 2) naruszenie art. 6 dekretu poprzez przyjęcie, że dopełnia on normatywną treść art. 2 ust. 1 lit. e dekretu definiując nieruchomość ziemską, podczas gdy jest on przepisem o charakterze techniczno-prawnym, nie mogącym rozstrzygać o zakresie rzeczowym nacjonalizacji, 3) naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez błędną jego interpretację i zastosowanie w sprawie niniejszej, w szczególności poprzez przyjęcie, że zespół pałacowo-parkowy jest ex legę nieruchomością ziemską, 4) błędną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, że pałac oraz park w C. były niezbędne dla realizacji celów określonych dekretem. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał argumenty zawarte w swojej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co nasteruje. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja narusza prawo. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Orzekając w trybie § 5 rozporządzenia organy administracji badając, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu obowiązane są ustalić, czy zostały spełnione dwie przesłanki wynikające z treści tego przepisu. Przede wszystkim czy nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a następnie czy przekroczone zostały zawarte we wskazanym przepisie normy obszarowe. Dopiero bowiem łączne zaistnienie tych przesłanek pozwala na uznanie, że dana nieruchomość podlega przepisom dekretu. W sprawie niniejszej bezsporne jest, że ogólna powierzchnia majątku C. przekraczała [...] ha. Tym samym spełniona została przesłanka przejęcia na własność Skarbu Państwa określająca obszar przejmowanych nieruchomości, wynikająca z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. IV SA/Wa 1749/06 W skład majątku C. wchodził jednak także zespół pałacowo-parkowy. W zakresie podpadania pod działanie dekretu zespołów pałacowo-parkowych Naczelny Sąd ' Administracyjny wskazuje w licznych orzeczeniach na konieczność badania, czy tego typu zespoły pozostawały w funkcjonalnym związku (stanowiły gospodarczą całość) z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, czy też były wyodrębnione i przeznaczone na inny cel. Taki związek funkcjonalny, gospodarczy i finansowy winien być wykazany w postępowaniu wyjaśniającym i przedstawiony w uzasadnieniu decyzji z przywołaniem, na podstawie których dowodów dokonano tych ustaleń. Zaskarżona decyzja nie wyjaśnia, czy zespół pałacowo-parkowy C. pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku. Organ stwierdził bowiem, że na ów związek wskazują zeznania przesłuchanych w sprawie świadków F. L. i K. F.. Tymczasem z ich zeznań wynika wniosek zgoła przeciwny. Oboje zeznali bowiem, że działka, na której znajdował się zespół pałacowo-parkowy była wyodrębniona z pozostałej części nieruchomości (odpowiedź na pytanie nr 21), w obrębie w / w zespołu nie były urządzone mieszkania dla pracowników rolnych (odpowiedź na pytanie nr 19), którzy mieszkali we wsi C. i C. (odpowiedź na pytanie nr 15). Następnie organ podniósł, iż wzajemne rozmieszczenie obok siebie pałacu z parkiem, oficyny, piwnicy, kurnika, stajni, obory, kuźni, stelmachami oraz innych budynków gospodarczych wynika również ze znajdującej się w aktach sprawy Karty Ewidencyjnej Zabytków Architektury i Budownictwa, opisującej rozmieszczenie zabudowań w majątku C.. Analiza wspomnianej Karty wskazuje natomiast nie tylko rozmieszczenie budynków, lecz również zdaje się sugerować, że między zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią majątku istniało ogrodzenie (czarna linia na Karcie), co może wskazywać na faktyczne wyodrębnienie w / w zespołu z pozostałej części majątku. Organ nie odniósł się w żaden sposób do wspomnianej wyżej linii i nie wyjaśnił, co ona oznacza. Ponadto Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, iż zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład majątku C. stanowił typowe siedlisko, które pełniło funkcję mieszkalno-gospodarczą oraz objęty był tą samą księga wieczystą, co pozostała część majątku. Z wyjątkiem fragmentu zeznań świadka F. L. twierdzącego, iż w skład zespołu pałacowo-parkowego wchodziły - oprócz pałacu - również oficyna, obora, stajnia, stodoła i chlewnia (odpowiedź na pytanie nr 18), brak jest w zebranym materiale dowodów na funkcję gospodarczą zespołu pałacowo-parkowego, a objęcie całej powierzchni ry SA/Wal 749/06 majątku C. jedną księga wieczystą także nie stanowi o istnieniu związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią majątku. Tym samym organy obu instancji nie ustaliły, czy nieruchomość będąca przedmiotem postępowania była nieruchomością ziemską w rozumieniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, tzn. czy w chwili wejścia w życie dekretu była lub mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej. Dekret nie zawierał definicji pojęcia "nieruchomość rolna". Pojęcie to zostało zdefiniowane w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (W. 3/89, OTK 1990/1/26). Wprawdzie z dniem wejścia w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwały Trybunału Konstytucyjnego utraciły moc powszechnie obowiązującą, to jednak nie pozbawia tych uchwał zupełnie waloru wykładni, jeżeli są one zgodne z regułami interpretacyjnymi przyjętymi w teorii prawa. Analiza przepisów dekretu oraz rozporządzenia prowadzi do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej. Taka wykładnia została zaakceptowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (m.in. wyrok z dnia 8 czerwca 2001 r., sygn. akt IV SA 2724/98, LEX nr 75563, wyrok z dnia 6 listopada 2000 c, sygn. akt IV SA 801/99, LEX nr 53402). Ponadto, zgodnie z art. 79 § 1 k. p. a., strona powinna być zawiadomiona o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków przynajmniej na siedem dni przed terminem. Z kolei § 2 art. 79 k. p. a. stanowi, że strona ma prawo brać udział w przeprowadzeniu dowodu, może zadawać pytania świadkom oraz składać wyjaśnienia. Organ prowadzący postępowanie naruszył wspomniane wyżej przepisy, ponieważ brak jest w aktach sprawy dowodu zawiadomienia skarżącej o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków. Nie można uznać za takowe zawiadomienie doręczenie pełnomocnikowi skarżącej pisma Wojewody [...] datowanego na dzień [...] grudnia 2004 r. zawierającego spis pytań przewidzianych do zadania świadkom, choć i tak brak w aktach dowodu doręczenia tego pisma pełnomocnikowi skarżącej. W ten sposób pozbawiono skarżącą prawa do brania udziału w przeprowadzeniu dowodu, zadawaniu pytań świadkom oraz składania wyjaśnień. Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji ustali, czy zespół pałacowo-parkowy był funkcjonalnie związany z pozostałą częścią majątku C. zapewniając stronom możliwość udziału w przeprowadzanych czynnościach. Dopiero ustalenie powyższej okoliczności pozwoli na wydanie prawidłowej decyzji. Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia IV SA/Wa 1749/06 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), Sąd orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 w / w ustawy.