IV SA/Wa 179/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Otylia Wierzbicka, Sędziowie sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran (spr.), asesor WSA Aneta Opyrchał, Protokolant Andrzej Malinowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 października 2005 r. sprawy ze skargi P. H., B. H. i I. K. na decyzję Ministra Gospodarki i Pracy z dnia [...] grudnia 2004 r. nr [...] w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego i nacjonalizacji przemysłu 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2004 r.; 2) zasądza od Ministra Gospodarki i Pracy na rzecz skarżących P. H. kwotę 200 (dwieście) złotych i na rzecz skarżących B. H.i I. K. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Gospodarki i Pracy decyzją z dnia [...] grudnia 2004r., na podstawie : art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 kpa utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2004r. odmawiającą stwierdzenia nieważności: * zarządzenia Ministra Aprowizacji i Handlu z dnia [...] lutego 1946r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem: M.. w M. pow. P., * orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa : M. w M., ul. [...]. W uzasadnieniu decyzji podano, że młyn w M. po zakończeniu działań wojennych został objęty przymusowym zarządem zgodnie z przepisami dekretu z dnia 16 grudnia 1918r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego ( Dz. U. Pr. P. P. Nr 21, poz. 17 ze zm.). Z protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 12 maja 1949r. obejmującego stan faktyczny przedsiębiorstwa w dniu 26 lutego 1946r. jak też z innych dokumentów nie wynika, że współwłaściciele młyna lub ich pełnomocnicy byli w jego posiadaniu lub też czynili starania o jego odzyskanie. Zgodnie z przepisami ww. dekretu przymusowy zarząd można było ustanowić nad przedsiębiorstwami pozostającymi w bezruchu lub bez opieki właścicieli. Zdaniem organu naczelnego, w świetle zebranego materiału dowodowego ustanowienie przymusowego zarządu nad tym przedsiębiorstwem było w pełni uzasadnione. Podstawą przejęcia młyna w M. na własność Państwa stanowił art. 3 ust. 1 lit. A pkt 13 ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej ( Dz. U. Nr 3, poz. 17 z późn. zm.), w myśl którego przejęciu podlegały młyny zbożowe o zdolności przemiałowej powyżej 15 ton na dobę, obliczonej na podstawie długości walców lub powierzchni kamieni młyńskich. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że zdolność przemiałowa młyna w M. była wyższa od zdolności określonej w art. 3 cyt. wyżej ustawy. Organ wskazał, że mając na względzie wyrok z dnia 3 października 1991r. Naczelnego Sądu Administracyjnego ( sygn. IV SA 689/91), w którym Sąd przyjął pogląd, że przejęcie młyna możliwe było tylko wtedy, gdy jego rzeczywista, a nie teoretyczna zdolność przemiałowa w dniu wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej tj. 5 lutego 1946r. wyniosła powyżej 15 torbiboż-a na dobę, zleci! Zespołowi [...] w W. opracowanie ekspertyzy mającej ustalić jaką w dniu 5 lutego 1946r. posiadał zdolność przemiałowa M. w M.. Według ekspertyzy, wykonanej w sierpniu 2003r., zdolność przemiałowa tego młyna w dniu wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej przekraczała 15 ton na dobę. Z tych też względów, zdaniem Ministra, orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu o przejęciu młyna w M. na własność Państwa zostało podjęte zgodnie z prawem. Organ naczelny ustosunkowując się do kwestii podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, stwierdził, że nie mają one merytorycznego związku z oceną legalności orzeczenia o nacjonalizacji młyna w M., są jedynie opisem sytuacji i zdarzeń po przejęciu młyna na własność Państwa. Skarżący nie kwestionują ustalonej zdolności przemiałowej młyna, która bezpośrednio zdecydowała o jego nacjonalizacji. Dla oceny legalności aktu nacjonalizacyjnego nie mają też znaczenia wskazane fakty: dwukrotny pożar młyna, sprzedaż i wydzierżawienie nieruchomości młyńskich, stanowiących własność Skarbu Państwa. W konkluzji Minister stwierdził, że w tym stanie rzeczy i wobec bezzasadności zarzutów nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji. Skargę na powyższą decyzję złożył P. H. podnosząc, że kwestionuje ustaloną w ekspertyzie z sierpnia 2003r. zdolność przemiałowa przejętego młyna, według której przekraczała ona 15 ton ziarna na dobę. Skarżący wskazał, że w sprawie zignorowano opracowaną na zlecenie obecnego użytkowania młyna -[...] Zakładów Z. S.A. w Z. ekspertyzę techniczno-ekonomiczną opracowaną przez inż. mech. II stopnia E. P., zgodnie z którą zdolność przemiałowa młyna maksymalnie wynosiła ok. 9,5 tony na dobę na dzień 5 lutego 1946r. - tj. w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Zdaniem skarżącego młyn w M. nie spełniał ustawowych przesłanek do nacjonalizacji, nie spełnił też wymogów do objęcia przymusowym zarządem państwowym. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Odrębną skargę na powyższą decyzję złożyły B. H. i I. K., wnosząc o jej uchylenie zasądzenie kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że nie jest sporne, że w czasie okupacji przedsiębiorstwo: M. i C. zostały skonfiskowane przez okupanta, a tuż po wojnie zajęte przez Państwo. Starania o odzyskanie tego przedsiębiorstwa czyniła M. S. - żona zmarłego właściciela - K. S., wnosząc sprzeciw do Wojewódzkiej Komisji ds. Upaństwowienia Przedsiębiorstw w K.. Skarżące podniosły, że nie zgadzają się ze stanowiskiem organu, że ustanowienie przymusowego zarządu było uzasadnione, gdyż młyn nie był porzucony lecz zajęty bez podstawy prawnej przez Państwo, a ustanowienie zarządu nie było obligatoryjne. Przejęcie młyna w M. , w ocenie stron skarżących , nastąpiło z naruszeniem art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Organ całkowicie pominął, że według opinii z dnia 11 sierpnia 1948r. biegłego sądowego inż. H. P. przejęcie tego młyna ze względu na stan techniczny nie było racjonalne. W ocenie skarżących twierdzenia organu, że młyn miał zdolność przemiałową 15 ton na dobę nie są wiarygodne, z tego względu , że silniki zainstalowane w młynie o łącznej mocy 450 kW zasilały nie tylko młyn, ale również maszyny cegielni i to na dwóch kondygnacjach. Z przedstawionej organowi ekspertyzy techniczno- ekonomicznej inż. E. P. sporządzonej dla obecnego użytkownika młyna [...] Zakładów [...] S.A. w Z. wynika, że zdolność przemiałową młyna w dniu przejęcia wynosiła 9, 5 t/dobę, a więc nie spełniał warunków do przejęcia na własność Państwa. W ocenie skarżących orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i handlu z dnia [...] lutego 1948r. o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa nie znajduje uzasadnienia w tym stanie faktycznym, zostało zatem wydane z naruszeniem art. 3 ust. 1 lit. A pkt 3 ustawy nacjonalizacyjnej, a ówczesne postępowanie nacjonalizacyjne było prowadzone z rażącym naruszeniem prawa. Nadto skarżące podniosły, że organ prowadząc przez 14 lat postępowanie wyjaśniające nie przeprowadził rozprawy administracyjnej dla wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, mających wpływ na ustalenie faktycznej zdolności przemiałowej młyna w dniu przejęcia, czym naruszył art. 89 § 1 kpa. W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarski i Pracy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] lutego 2004 r. zostały wydane przez Ministra Gospodarki i Pracy w postępowaniu o stwierdzenie nieważności zarządzenia Ministra Aprowizacji i Handlu z dnia [...] lutego 1946r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem: M. w M. pow. P.. Materialnoprawną podstawą zarządzenia z dnia 25 lutego 1946r. był art. 1 ust. 3 i art. 2 dekretu z dnia 16 grudnia 1918r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego () Dz. Pr. P. P. Nr 21, poz. 67 ze zm.). Zgodnie z art. 1 ust. 3 cyt. dekretu zarządem państwowym mogły być objęte przedsiębiorstwa przemysłowe, których utrzymanie w ruchu lub puszczenie w ruch, oraz posiadłości ziemskie, których zabezpieczenie lub zagospodarowanie leżało w interesie państwa. W świetle tego przepisu zarządem państwowym mogły być objęte nie wszystkie przedsiębiorstwa, lecz tylko te, których uruchomienie bądź utrzymanie w ruchu leżało w interesie państwa. Obie przesłanki musiały przy tym wystąpić łącznie. Brak jednej z tych przesłanek, tj. pozostawanie przedsiębiorstwa w ruchu i niewystępowanie zagrożenia w jego funkcjonowaniu, albo też brak interesu państwa w pozostawaniu w ruchu przedsiębiorstwa powodował, że niedopuszczalnym było zastosowanie tego przepisu. W orzecznictwie wielokrotnie podkreślano, że cyt. przepis art. 1 ust. 3 dekretu mógł mieć zastosowanie tylko do tych przedsiębiorstw, których funkcjonowanie, działanie leżało w interesie państwa. Interes państwa był głównym wyznacznikiem, zawężającym kategorie podmiotów gospodarczych tylko do tych., które mogły mieć kluczowe ( strategiczne) znaczenie dla Państwa. Poza tym w świetle tego przepisu nie było obowiązku ustanowienia przymusowego zarządu państwowego, ani nie wynikał on z mocy prawa, lecz istniała prawna możliwość objęcia pewnych przedsiębiorstw tym zarządem ( por. wyrok NSA z dnia 1 grudnia 1999r., IV SA 1126/98, Lex nr 48638). Postępowanie wyjaśniające przeprowadzone w niniejszej sprawie ograniczało się w zasadzie do analizy protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia 12 maja 1949r.,, a więc protokołu sporządzonego po wydaniu kwestionowanego zarządzenia Analiza treści tego protokołu, jak też pozostałych dokumentów znajdujących się w aktach sprawy budzi zastrzeżenia co do prawidłowości ustaleń zawartych w zaskarżonej decyzji, stanowiących podstawę uznania przez organ orzekający, że ustanowienie zarządu państwowego nad M. było uzasadnione i zgodne z dekretem z dnia 16 grudnia 1918r. Organ nadzoru w ogóle nie zajął się wyjaśnieniem nie tylko kwestii czy ustanowienie przymusowego zarządu nad tym przedsiębiorstwem leżało w interesie Państwa, ale również nie przeprowadził żadnego postępowania co do ustalenia czy przedsiębiorstwo było czynne, czy było w bezruchu, czy też zagrożona była ciągłość produkcji. Poza tym podnieść należy, iż Minister Aprowizacji i Handlu w zarządzeniu z dnia [...] lutego 1946r. nie wy kazał, że ustanowienie przymusowego zarządu nad tym przedsiębiorstwem leżało w interesie Państwa. W rozpatrywanej sprawie kwestia ta w ogóle nie była przedmiotem rozważań organu. Wypada zatem przypomnieć, że kwestionowane zarządzenie Ministra Aprowizacji i Handlu wydane zostało w dniu [...] lutego 1946r.,w więc w okresie obowiązywania rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928r. o postępowaniu administracyjnym ( Dz. U. Nr 36, poz. 341 ze zm.). Zgodnie z art. 75 ust. 2 rozporządzenia decyzja odmowna w całości lub w części, powinna zawierać prawne i faktyczne uzasadnienie. W przypadku działania z urzędu, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, należało uzasadniać te decyzje, które tworzyły niekorzystną sytuację dla adresata, tj. nakłady obowiązki lub ograniczały prawa. Tymczasem w niniejszej sprawie decyzja z dnia [...] lutego 1946. nie zawiera żadnego uzasadnienia, mimo iż pozbawiała następców prawnych właściciela prawa do władania przedsiębiorstwem. Została zatem wydana z rażącym naruszeniem przepisów art. 44 i 75 ust. 2 ww. rozporządzenia. Powyższe przedstawione uwagi świadczą, że organ rozpatrujący sprawę uchybił przepisom art. 7 i art. 77 § 1 kpa, bowiem nie zebrał i nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co mogło mieć wpływ na wynik postępowania. Sąd w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę podziela zarzuty skarg, że : organ nadzoru dokonując oceny legalności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i s Handlu z dnia [...] lutego 1948r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa : M. w M. nie przeprowadził wnikliwej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, nie wykorzystał wszystkich środków dowodowych przewidzianych przepisami kodeksu postępowania administracyjnymi w celu dokładnego i wnikliwego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że organ naczelny dysponował dwoma ekspertyzami różniącymi się w ustaleniu, jaką zdolność przemiałową miał przedmiotowy młyn w dniu 5 lutego 1946r., tj, w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Skoro z ekspertyzy rzeczoznawcy Stowarzyszenia [...] w W. opracowanej w sierpniu 2003r. na zlecenie organu wynikało, że zdolność przemiałową tego młyna w dniu 5 lutego 1946r. przekraczała 15 ton na dobę, natomiast z drugiej ekspertyzy biegłego sądowego z O. w W. opracowanej w styczniu 2001 r. wynikało, że zdolność ta kształtowała się w granicach ok. 4,576 t/dobę przy przemiale wysokogatunkowej pszenicy i około 9,438 t/dobę, to w takim przypadku organ nie może zaniechać wyjaśnienia tych istotnych różnic w opinii biegłych, a wręcz przeciwnie będąc prawnie obowiązanym do wnikliwego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, powinien przy zastosowaniu środków prawnych skonfrontować te rozbieżne opinie, chociażby przez dopuszczenie dowodu z przesłuchania obu biegłych w drodze rozprawy administracyjnej Powyższe, w ocenie Sądu, wskazuje, że organ naczelny postępowanie wyjaśniające przeprowadził z naruszeniem przepisów postępowania, w tym art. 7, art. 77 § 1, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz.1270). O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 209 cyt ustawy.