IV SA/Wa 1831/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. M. i A. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi T. M. i A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] czerwca 2013 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. T. M. i A. M. zwrócili się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części oraz ustanowienie adwokata. W złożonym na urzędowym formularzu wniosku z dnia 12 grudnia 2013 r. skarżący podali, że prowadzą dwuosobowe gospodarstwo domowe. Jako jedyne źródło dochodu wskazali działalność gospodarczą prowadzoną przez T. M., która przynosić ma dochód w wysokości 5.000 zł brutto miesięcznie. Zaznaczyli, że dane o dochodzie dotyczą roku 2012. W latach 2010 i 2011 skarżąca miała ponieść stratę, a środki uzyskane z działalności gospodarczej w 2012 r. zostały przeznaczone na spłatę wcześniej zaciągniętych zobowiązań kredytowych i opłat. Skarżąca oświadczyła, że w 2013 r. do dnia złożenia przedmiotowego wniosku nie uzyskała przychodu. Wedle oświadczenia z dnia 12 grudnia 2013 r. A. M. jest osobą bezrobotną i przewlekle chorą, przy czym schorzenie, na które cierpi wymaga stałej opieki lekarskiej i sprawia trudności w poruszeniu się. Skarżący podali, że nie posiadają jakiegokolwiek majątku nieruchomego. W złożonym do akt sprawy piśmie z dnia 12 listopada 2013 r. wskazali, że mieszkają na terenie budowy położonej na skraju wsi, przy lesie, w małym drewnianym domu. Jako majątek ruchomy wskazali samochód osobowy [...] z 1998 r. Ponieważ oświadczenie z dnia 12 grudnia 2013 r. było niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego, rodzinnego i możliwości płatniczych skarżących oraz budziło wątpliwości, pismem z dnia 19 grudnia 2013 r. wezwano ich do złożenia w terminie 14 dni dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, dotyczących stanu rodzinnego, majątku i dochodów. Skarżących zobowiązano do nadesłania: a) wyciągów z wszelkich posiadanych przez T. M. i A. M. rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; b) odpisów zeznań podatkowych T. M. i A. M. za 2012 rok; c) dokumentów potwierdzających okoliczność uzyskania przez T. M. przychodu z działalności gospodarczej w 2012 r. oraz wskazujących jego wysokość, a także potwierdzających, że w bieżącym roku skarżąca nie uzyskała dochodu z działalności gospodarczej; d) zaświadczenia z właściwego urzędu pracy potwierdzającego, że A. M. jest osobą bezrobotną i wskazującego, czy otrzymuje on zasiłek dla bezrobotnych; e) zaświadczenia o sytuacji rodzinnej skarżących wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy; f) kopii umowy (lub umów) kredytu (lub kredytów) wraz z harmonogramem spłat, którego (lub których) raty – wedle uzasadnienia wniosku z dnia 12 grudnia 2013 r. – zostały zapłacone m.in. z dochodu uzyskanego w 2012 roku; g) oświadczenia wyjaśniającego, do kogo należy nieruchomość, na której - wedle pisma skarżących z dnia 12 listopada 2013 r. - prowadzona jest budowa oraz do kogo należy drewniany dom, w którym obecnie mieszkają, a także do kogo należy nieruchomość pod adresem: ul. [...] w W., pod którym - zgodnie z informacją podaną w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej RP – T. M. prowadzi działalność gospodarczą pod nazwą [...]; h) kopii decyzji ustalającej wysokość zobowiązania skarżących z tytułu podatku od nieruchomości za 2013 r. rok; i) oświadczenia wyjaśniającego, jaka budowa realizowana jest na nieruchomości, którą zamieszkują, czy są oni inwestorami, a jeżeli tak, to w jaki sposób pokrywają koszty prowadzenia robót budowlanych; j) kopii dokumentów wskazujących wysokość stałych, niezbędnych wydatków w gospodarstwie domowym za miesiące: październik, listopad i grudzień 2013 r., ewentualnie - w razie braku możliwości udokumentowania wysokości wszystkich stałych, niezbędnych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym - do złożenia oświadczenia o wysokości nieudokumentowanych, stałych, niezbędnych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym wnioskodawców w okresie ostatnich trzech miesięcy, ze wskazaniem źródeł tych wydatków oraz ich miesięcznej wysokości. W odpowiedzi na opisane wezwanie skarżący złożyli do akt sprawy: a) kopię podatkowej księgi przychodów i rozchodów za okres od października 2012 r. do grudnia 2013 r. dla firmy [...]; b) kopie dokumentacji lekarskiej dotyczącej A. M.; c) kopie faktur VAT za energię elektryczną wystawionych na D. M. (adres: ul. [...], S., [...]) na kwoty 569,95 zł i 1.034,06 zł - obie za okres miesięczny; d) kopię zeznania podatkowego T. M. za 2012 r., zgodnie z którym przychód osiągnięty z pozarolniczej działalności gospodarczej w 2012 roku wyniósł 191.357,00 zł, a dochód 89.839,00 zł; e) kopię ugody z dnia 3 sierpnia 2011 r. pomiędzy T. M. a [...]a, zgodnie z którą skarżąca zobowiązała się do spłaty zadłużenia wobec wierzyciela w 29 miesięcznych ratach po 1.400 zł, poczynając od sierpnia 2011 r. Wedle harmonogramu ostatnia rata przypadła na 30 grudnia 2013 r.; f) kopię umowy pożyczki z dnia 7 listopada 2008 r. zaciągniętej przez T. M. w Banku Pekao S.A. na kwotę 17.758,23 zł do dnia 30 października 2013 r. Wedle § 3 umowy pożyczka przeznaczona była na cele konsumpcyjne w kwocie 15.000 zł, a zgodnie z § 5 jej wypłata miała nastąpić na podany w treści umowy rachunek bankowy (EUROKONTO/rachunek bieżący); g) kopię zawiadomienia Banku Pekao S.A. z dnia 23 września 2013 r. o najbliższej spłacie kredytu na kwotę 425,91 zł; h) kopię umowy kredytu na finansowanie bieżącej działalności gospodarczej, zaciągniętego przez T. M. w Banku Zachodnim WBK S.A. na kwotę 40.000 zł. Rata spłaty kredytu wedle § 3.07. umowy wynosi 660 zł miesięcznie; i) wydruki zawierające informacje o stanie środków na rachunkach bankowych w Banku Zachodnim WBK. Wedle tych informacji, na 14 stycznia 2014 r. saldo rachunku bieżącego wyniosło: 316,31 zł, saldo rachunku kredytu dla podmiotów gospodarczych: -35.380,00 zł, saldo Konta24 Prestiż: 987,44 zł, a saldo rachunku karty kredytowej: -5.145,66 (dostępne środki 854,34 zł); j) wydruki zawierające zestawienie operacji na dwóch rachunkach bankowych za okresy od 9 października 2013 r. do 10 stycznia 2014 r. (rachunek bieżący) i od 13 września 2013 r. do 11 stycznia 2014 r. (Konto24 Prestiż). Wraz z opisanymi dokumentami źródłowymi skarżący złożyli do akt sprawy pismo z dnia 18 stycznia 2014 r., w którym oświadczyli, że: a) A. M. nie ma rachunków bankowych, nie uzyskał w 2012 r. jakiegokolwiek dochodu, a ponieważ gmina nie wyraziła zgody na zameldowanie, nie może on otrzymać zaświadczenia z urzędu pracy; b) ponieważ nie mogli uzyskać z Centralnego Szpitala Klinicznego wymaganego zaświadczenia o stanie zdrowia A. M., składają kopie książeczki zdrowia oraz skierowań na badania; c) z kredytu na działalność gospodarczą w Banku Zachodnim WBK został spłacony kredyt gotówkowy zaciągnięty w tym samym banku w kwocie 10.472,06 zł; d) właścicielami działki i budowanego obecnie domu są A. i D. M. Drewniany dom, w którym mieszkają skarżący jest własnością inwestorów i został postawiony tymczasowo; e) opłaty miesięczne wynoszą: – rata kredytu w Pekao S.A.: 436,00 zł, – rata kredytu Kasa Stelczyka: 1.385,00 zł, – rata kredytu WBK: 1.000 zł, – karta kredytowa WBK: 100 – 300 zł w zależności od ilości wykorzystywanych środków, – utrzymanie miesięczne i leki: około 4.000 zł; f) ponieważ inwestorzy zgodzili się na zamieszkanie skarżących na terenie budowy, skarżący płacą rachunki za energię elektryczną. Ogrzewanie jest elektryczne, ponieważ nie ma gazu. Przystępując do oceny przedmiotowego wniosku, w pierwszej kolejności należy wskazać, że generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stąd też każda osoba wszczynająca postępowanie przed sądem administracyjnym powinna liczyć się z wydatkami na ten cel. Zgodnie z art. 246 § 1 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący domagają się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części oraz ustanowienie adwokata, co obliguje ich do wykazania, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Treść powołanego przepisu wskazuje, że instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym ma wyjątkowy charakter, a pomoc ta stosowana jest wobec osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Powołany przepis nie pozostawia również wątpliwości co do tego, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. T. i A. M. nie wykazali, że znajdują się w sytuacji, która obligowałaby do przyznania im prawa pomocy. Złożone przez nich oświadczenia w konfrontacji z nadesłanymi na wezwanie dokumentami źródłowymi nie mogą być uznane za wiarygodne. Jako jedyne źródło utrzymania skarżący deklarują działalność gospodarczą prowadzoną przez T. M. Jednocześnie wskazują, że działalność ta przyniosła dochód tylko w 2012 roku i został on przeznaczony na spłatę zaciągniętych wcześniej długów, rat kredytowych i opłaty. W 2013 r. - do dnia podpisania wniosku (12 grudnia 2013 r.) - skarżąca miała nie osiągnąć z działalności gospodarczej żadnego przychodu (nie zdobyła żadnego zlecenia). Z drugiej strony skarżący wykazują znaczne wydatki w budżecie domowym. Duża ich część obejmuje spłatę zobowiązań kredytowych. Wedle pisma z dnia 18 stycznia 2014 r. tylko miesięczne obciążenia z tytułu spłaty kredytów wynoszą pomiędzy 2.921 zł a 3.121 zł. Państwo M. wykazują też wydatki na opłaty za energię elektryczną w wysokości 600 - 1000 zł miesięcznie. Ponadto podają szacunkową kwotę 4.000 zł wydatków na utrzymanie miesięczne i leki. Gdy skarżący deklarują wysokość miesięcznych wydatków gospodarstwa domowego na poziomie około 8.000 zł, nie sposób uznać za wiarygodne ich oświadczeń w zakresie, w jakim wykazują brak przychodu z jedynego źródła utrzymania dwuosobowej rodziny. Albo zatem wnioskujący o przyznanie prawa pomocy nie ujawniają całości źródeł swojego utrzymania i nie podają rzeczywistej wielkości wpływów do budżetu domowego albo podają nieprawdziwe dane dotyczące wielkości wydatków. Analiza złożonych na wezwanie dokumentów źródłowych, po pierwsze podaje w wątpliwość oświadczenia Państwa M. dotyczące źródeł ich utrzymania oraz ich wielkości. Saldo na bieżącym rachunku bieżącym T. M. na 10 stycznia 2014 r. wyniosło 316,37 zł, a na rachunku bankowym Konto24 Prestiż 987,44 zł. W okresie objętym nadesłanymi zestawieniami na rachunkach odnotowano spłaty należności kredytowych, przelewy należności za energię elektryczną (12, 28 listopada 2013 r.), opłaty za odpady komunalne (12, 28 listopada 2013 r.), składkę za polisę ubezpieczeniową (13, 28 listopada 2013 r.), opłaty abonamentów (26 listopada 2013 r.), a także przelewy pod tytułami "zasilenie konta" (16 września, 12 listopada, 29 listopada 2013 r.), "przekazanie środków" (28 października 2013 r.), czy "przelew środków" (27 listopada 2013 r.). Jeśli zatem nawet dać wiarę oświadczeniu skarżących o wielkości wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym, to na koniec okresu ujętego nadesłanymi zestawieniami salda rachunku bieżącego i rachunku Konto24 Prestiż pozostawały dodatnie i wyniosły łącznie ponad 1.300 zł. Ponadto saldo środków dostępnych na rachunku karty kredytowej wyniosło na 14 stycznia 2014 r. 854,34 zł. Do tej więc kwoty skarżący mogli dokonywać operacji nie znajdujących pokrycia w posiadanych środkach. Dokonując dalszej analizy nadesłanych zestawień operacji na rachunkach bankowych, należy jednak zauważyć, że część przelewów dokonywanych na rachunkach bankowych pod tytułami "zasilenie konta" dokonywana była przez skarżącą pomiędzy rachunkiem bieżącym i rachunkiem Konto24 Prestiż. Obciążenie jednego z rachunków stanowiło zatem jednocześnie zasilenie drugiego z nich. Na podstawie nadesłanych zestawień można stwierdzić, że w dniach 12 listopada (1.000 zł) i 29 listopada 2013 r. (2.000 zł) T. M. przekazała środki z rachunku Konto24 Prestiż na rachunek bieżący. Nie wiadomo natomiast skąd na Konto24 Prestiż wpłynęły środki: w dniu 15 października 2013 r. pod tytułem "przelew środków" (1.000 zł), w dniu 28 października 2013 r. pod tytułem "przekazanie środków" (3.000 zł), w dniu 12 listopada 2013 r. pod tytułem "zasilenie konta" (4.000 zł) i w dniu 27 listopada 2013 r. pod tytułem "przelew środków" (4.000 zł). Powyższe ustalenia nasuwają wątpliwości, co do wiarygodności oświadczenia skarżących z dnia 12 listopada 2013 r. w zakresie źródeł utrzymania dwuosobowej rodziny i ich wysokości. Ponadto wskazują one, że pomimo znacznych wydatków budżetu domowego, których dużą część stanowią obciążenia związane ze spłatą zobowiązań kredytowych, do dyspozycji Państwa M. pozostają wolne środki (na koniec okresu ujętego w nadesłanych zestawieniach ponad 1.300 zł), które mogą zostać przeznaczone np. na pokrycie kosztów postępowania przed sądem. Należy również w tym miejscu przypomnieć, że z umowy pożyczki z dnia 7 listopada 2008 r. zaciągniętej przez T. M. w Banku Pekao S.A. wynika, że środki z pożyczki miały zostać przekazane na rachunek skarżącej wskazany w umowie i za pomocą tego rachunku (EUROKONTA/rachunku bieżącego) miały być rozliczne należności z tytułu udzielonej do 30 października 2013 r. pożyczki. Skarżąca nie złożyła do akt sprawy wyciągów z tego rachunku, ani nie poinformowała o rezygnacji z niego i zawarciu w związku z tym aneksu do umowy pożyczki. Po drugie, także wysokość deklarowanych, miesięcznych obciążeń budżetu domowego Państwa M. budzi wątpliwości uniemożliwiające uwzględnienie przedmiotowego wniosku. Mając na uwadze, że wedle oświadczenia z dnia 18 stycznia 2014 r. miesięczne wydatki skarżących związane ze spłatą kredytów wynosić mają od 2.921 zł do 3121 zł, w pierwszej kolejności należy podkreślić, że koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Wydatki ponoszone na spłatę zaciągniętych kredytów i pożyczek zasadniczo nie mają więc pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 17 lipca 2008 r. sygn. akt II OZ 761/08. Niepublikowane. Dostępne: LEX nr 486700 oraz http://orzeczenia.nsa.gov.pl, z dnia 15 czerwca 2010 r. sygn. akt I OZ 427/10, z dnia 7 października 2010 r. sygn. akt I OZ 749/10 i z dnia 16 lipca 2010 r. sygn. akt I OZ 535/10. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z pewnością brak jest jakichkolwiek podstaw, aby przy określeniu wielkości niezbędnych kosztów utrzymania dwuosobowej rodziny uwzględniać koszty spłaty kredytu zaciągniętego na finansowanie bieżącej działalności gospodarczej. Koszty te stanowią wszakże koszty prowadzonej przez T. M. działalności gospodarczej, a nie koszty koniecznego utrzymania skarżących. Kolejne zaś wykazywane w piśmie z dnia 18 stycznia 2014 r. koszty spłaty zobowiązań kredytowych dotyczą należności wobec [...]. Jak tymczasem powyżej wskazano, z ugody z dnia zawartej 3 sierpnia 2011 r. pomiędzy skarżącą, a wierzycielem wynika, że ostatnia rata należności przypadła na grudzień ubiegłego roku, zatem aktualnie koszty spłaty tej wierzytelności nie obciążają budżetu Państwa M. Podobnie rzecz się ma w sytuacji pożyczki w Banku Pekao S.A., która wedle umowy została udzielona na cele konsumpcyjne do 30 października 2013 r. Jeżeli zaś chodzi o wykazywane przez wnioskujących obciążenia związane ze spłatą karty kredytowej, to nie mogą być one wzięte pod uwagę, ponieważ fakt korzystania z karty kredytowej umożliwia skarżącym dokonywanie operacji nie mających pokrycia w środkach posiadanych w momencie dokonywania płatności. Chociaż więc T. M. comiesięcznie pokrywa koszty spłaty karty kredytowej, to najpierw, korzystając z przyznanego limitu, może nią kredytować wydatki gospodarstwa domowego, jak chociażby koszty wyżywienia, czy leków. Także szacunkowe określenie kosztów miesięcznego utrzymania i leków na kwotę około 4.000 zł, po pierwsze nie stanowi prawidłowego wykonania wezwania z dnia 19 grudnia 2013 r., w którym zobowiązano do udokumentowania źródeł wydatków i ich wysokości, a w razie braku możliwości udokumentowania wszystkich wydatków - do wskazania źródeł wydatków i ich miesięcznej wysokości, po drugie natomiast pośrednio wskazuje na to, że wnioskujący nie są osobami zdolnymi do zaspokojenia jedynie podstawowych kosztów utrzymania. Deklarowany przez skarżących stan ubóstwa powinien wszakże wiązać się z konicznością skrupulatnego planowania wydatków gospodarstwa domowego, która to wiedza powinna znaleźć odzwierciedlenie w złożonym do akt sprawy, dokładnym oświadczeniu o ponoszonych wydatkach. Na podstawie ogólnego wskazania przybliżonej kwoty, nie sposób natomiast ustalić, jakie wydatki na utrzymanie ponoszą skarżący i które z nich mają niezbędny charakter, a także jaka część z deklarowanej kwoty przeznaczana jest na wydatki o takim charakterze. Ponadto skarżący nie wykonali wezwania z dnia 19 grudnia 2013 r. w zakresie obejmującym nadesłanie zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Brak jest tymczasem podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji rodzinnej wnioskodawców, jeżeli oni sami uchylają się od złożenia niezbędnego do oceny tej sytuacji dokumentu. Należy przy tym zaznaczyć, że stron nie wezwano – jak wskazują to w treści pisma z dnia 18 stycznia 2014 r. (lit. f) – do nadesłania zaświadczenia o stanie zdrowia A. M., a do nadesłania zaświadczenia o sytuacji rodzinnej, które pozwoliłoby w szczególności zweryfikować oświadczenie z dnia 12 grudnia 2013 r. w zakresie obejmującym stan rodzinny. Nie znajduje też uzasadnienia w przepisach powszechnie obowiązującego prawa argumentacja mająca wyjaśniać nieprzedstawienie zaświadczenia potwierdzającego, że A. M. jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Należy wskazać, że zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 listopada 2012 r. w sprawie rejestracji bezrobotnych i poszukujących pracy (Dz. U. z 2012 r., poz. 1299) w celu dokonania rejestracji osoba ubiegająca się o zarejestrowanie jako bezrobotny zgłasza się do powiatowego urzędu pracy, właściwego ze względu na miejsce zameldowania stałego lub czasowego, a jeżeli nie jest zameldowana - do powiatowego urzędu pracy, na którego obszarze działania przebywa. Mając powyżej przedstawione ustalenia na uwadze, należy wskazać, że ponoszenie kosztów postępowania sądowego zawsze powoduje określony uszczerbek utrzymania skarżącego. Nie uzasadnia to jednak jeszcze przyznania prawa pomocy, chyba że strona wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania albo, że poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek w jej koniecznym utrzymaniu. Jak wywiedziono powyżej, T. M. i A. M. nie wykazali, że w ich przypadku zachodzi taka sytuacja. Złożone przez skarżących oświadczenia i dokumenty źródłowe w żadnym razie nie dają podstaw do stwierdzenia, że są oni osobami znajdującymi się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. W tym stanie rzeczy nie znaleziono podstaw do uwzględniania przedmiotowego wniosku i na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w postanowieniu.