IV SA/Wa 1880/17

Dnia 27 września 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: , Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, po rozpoznaniu w dniu 27 września 2017 roku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia [...] z siedzibą w [...] od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 sierpnia 2017r. sygn. akt IV SA/Wa 1880/17 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2017 roku, nr [...] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań dla realizacji przedsięwzięcia postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 16 sierpnia 2017r., sygn. akt IV SA/Wa 1880/17 (k. 42 – 47) referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, po rozpoznaniu wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych odmówił przyznania prawa pomocy. Uzasadniając rozstrzygnięcie referendarz sądowy wskazał, że strona skarżąca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku ani rachunku bankowego, a jej działalność opiera się na pracy społecznej członków (pkt 7 regulaminu stowarzyszenia), w okresie od stycznia do sierpnia 2017 roku zebrała składki członkowskie w łącznej kwocie 1.200 zł, jednak w tym samym czasie tylko na sprawy sądowe wydała 1.120 zł, zaś pozostałe środki zostały przeznaczone na zakup znaczków pocztowych. Skarżące stowarzyszenie zamierza złożyć kolejne skargi i jest w trakcie zmiany regulaminu, co ma pozwolić na zwiększenie dochodów, a w konsekwencji na większą aktywność stowarzyszenia. Referendarz sądowy zaznaczył, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Zgodnie z punktem 4.5 regulaminu Stowarzyszenia [...] działa ono m.in. poprzez występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Referendarz sądowy podkreślił, że chcąc realizować działalność stowarzyszenie musi się liczyć z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Jedynie w sytuacji, gdy stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym lub, gdy wykazałoby, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Referendarz sądowy stanął na stanowisku, że działania podejmowane przez stowarzyszenie w celu zabezpieczenia środków na działalność regulaminową są niewystarczające w odniesieniu do zakresu działalności określonej w regulaminie oraz skali faktycznie podejmowanych działań, jak również nieadekwatne do zmieniających się realiów funkcjonowania stowarzyszenia. Ze zwrotnego potwierdzenia odbioru (k. 51) znajdującego się w aktach sprawy wynika, że odpis postanowienia z dnia 16 sierpnia 2017r. został doręczony skarżącemu w dniu 13 września 2017r. W ustawowym terminie, w dniu 20 września 2017r., skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 sierpnia 2017r. wnosząc o rzetelną analizę argumentacji przedstawionej we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący podniósł, że minimalna liczba członków umożliwia zebranie wszystkich członków stowarzyszenia i szybkie podejmowanie uchwał. Przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy nie uszczupli budżetu państwa, do którego z tytułu opłat sądowych wpływa rocznie kwota 1 miliona złotych (sprzeciw k. 52). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w pełni podziela rozstrzygnięcie referendarza sądowego i argumenty powołane na jego uzasadnienie. Sprzeciw nie zawiera zarzutów, z których wynikałoby, iż zaskarżone rozstrzygnięcie obarczone jest błędem. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2017, poz. 1369 ze zm., dalej p.p.s.a.) osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Użyte w art. 246 sformułowanie "gdy osoba (prawna, jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej) wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do otrzymania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Powołany przepis nie pozostawia wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia wniosku, spoczywa na wnioskodawcy. Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi, że w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Jak słusznie podkreślił referendarz sądowy w postanowieniu z dnia 16 sierpnia 2017r. udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie swego udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób i instytucji toczących spory sądowe w związku z prowadzoną przez nie działalnością. Działalność ta wiąże się bowiem, ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – również sądowych. Również Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu np. z 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, a zwolnienia od ich uiszczenia stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Referendarz sądowy zasadnie wskazał, że skarżące stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. 2017, poz. 210), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 3, nie może prowadzić działalności gospodarczej, a środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Jeśli natomiast dopełniło już obowiązku określonego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 2015r. o zmianie ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2015 r., poz. 1923), może również uzyskiwać środki z darowizn, spadków i zapisów, a także otrzymywać dotacje na zasadach określonych w odrębnych przepisach (art. 42 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989r. Prawo o stowarzyszeniach w zw. z art. 10 ust. 2 a contrario ustawy z dnia 25 września 2015r.). Referendarz sądowy trafnie zaznaczył, że realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie stowarzyszenia powinni podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, podniesienie wysokości składki członkowskiej, a brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne, Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym przez stronę zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych - np. ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków - zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Od 20 maja 2016 roku skarżący ma także możliwość uzyskiwania środków na działalność z darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej, jak również z otrzymywanych dotacji. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie podlegające wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego, które w celu uzyskania środków na działalność statutową mogłoby prowadzić działalność gospodarczą. Aktualną liczbę członków stowarzyszenia (3 osoby) i miesięczna składka członkowska wynosi 50 zł są nieadekwatne do zakresu działalności prowadzonej przez stowarzyszenie. Stowarzyszenie, określając jako zakres swojego działania m. in. występowanie na drogę procesów sądowych, powinno przewidywać konieczność ponoszenia wydatków w postaci kosztów sądowych. Przyznanie prawa pomocy sprowadza się do finansowania działalności stowarzyszenia ze środków Skarbu Państwa. Stowarzyszenie chcąc zatem realizować swoje cele statutowe winno gromadzić odpowiednie środki na ponoszenie kosztów postępowań sądowych. Stowarzyszenie ma możliwość pozyskiwania środków finansowych z przewidzianych ustawą form finansowania i brak prowadzenia działalności gospodarczej czy brak majątku nie zwalnia od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Stowarzyszenie mając zapewnioną w ustawie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową nie może przerzucać kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasadzie, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków finansowych w przewidziany prawem sposób. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Stowarzyszenie powinno zapewnić odpowiednie środki na utrzymanie i bieżącą działalność przede wszystkim we własnym zakresie. Koszty sądowe, mają równorzędny charakter z innymi bieżącymi wydatkami ponoszonymi przez podmiot i powinny zostać pokryte z bieżących dochodów, tym bardziej, że do regulaminowej działalności stowarzyszenia należy też występowanie w postępowaniach sądowych, które z zasady wymagają uiszczenia wpisu sądowego. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że "Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział ze celowy i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe." (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 marca 2015 r., sygn. akt II GZ 116/15, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt II OZ 592/12). W sprawie niniejszej stowarzyszenie nie wykazało by podjęło wszelkie niezbędne kroki, mające na celu poprawę kondycji finansowej, a także zdobycie środków na prowadzenie działalności i w konsekwencji zapewnienie możliwości ponoszenia kosztów sądowych w inicjowanych postępowaniach. A zatem nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych na pokrycie przez wnioskodawcę kosztów postępowania sądowego. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie działając na podstawie art. 260 § 1 i § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.