IV SA/Wa 1976/14

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2014 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. A. M. w piśmie z dnia 11 września 2014 r., uzupełnionym pismem z dnia 27 września 2014 r., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2014 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Przewodniczący zarządzeniem z dnia 3 października 2014 r. wezwał skarżącego do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł. Wnioskiem z dnia 17 października 2014 r. A. M. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W złożonym na urzędowym formularzu oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jako źródła utrzymania wskazał emeryturę w wysokości 2.700 zł miesięcznie oraz dochód uzyskiwany z roznoszenia dorywczo ulotek, którego wysokość określił na 150 zł miesięcznie. Skarżący wskazał, że jest osobą deportowaną. Obecnie, jak zresztą całe życie, ciężko choruje. Na lekarstwa przeznacza 300-400 zł miesięcznie. Podał, że spłaca kredyt na leczenie – 1.600 zł (ogółem 37.000 zł). Koszty ogrzewania i ciepłej wody określił na 50 zł. Czynsz wynosi wedle jego oświadczenia 560 zł, opłaty za telefon 90 zł, a opłaty za energię elektryczną 150 zł. A. M. stwierdził, że nie stać go na jedzenie – kupuje tylko przeterminowane produkty. Skarżący przekreślił rubrykę nr 7 formularza wniosku (Majątek). Ponieważ oświadczenie z dnia 17 października 2014 r. było niewystarczające do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego oraz budziło wątpliwości, pismem z dnia 24 października 2014 r. wezwano go nadesłania w terminie 14 dni dokumentów źródłowych potwierdzających jego stan majątkowy i dochodowy, to jest: 1. dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanej przez niego emerytury; 2. wyciągów z wszelkich posiadanych przez niego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3. kopii umowy (lub umów) kredytu wraz z harmonogramem (harmonogramami) spłat, który (lub które) obecnie spłaca oraz udokumentowania, że kredyt (lub kredyty) ten został przeznaczony na leczenie; 4. dokumentów (np. rachunków, dowodów wpłat lub ich kopii) wskazujących wysokość, ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy kalendarzowych, stałych miesięcznych opłat związanych z eksploatacją mieszkania, w szczególności czynszu, opłat za energię elektryczną, gaz (ze wskazaniem, czy opłata obejmuje rozliczenie miesięczne, dwumiesięczne). W dniu 31 października 2014 r. skarżący złożył do akt sprawy zestawienie miesięczne przychodów i wydatków. Do przychodów zaliczył emeryturę (2.760 zł) i zlecenie (210 zł), natomiast do wydatków: spłatę kredytu w [...] (1.560 zł), spłatę kredytu w banku [...] (370 zł), spłatę kredytu w [...] (420 zł), czynsz w TBS (543 zł), fundusz remontowy (120 zł), telefon, TV, internet (120 zł). A. M. wskazał, że powyższe wyliczenie nie obejmuje żywności (300 zł) i lekarstw (250 zł). W odpowiedzi na opisane wezwanie z dnia 24 października 2014 r., w dniu 12 listopada 2014 r. skarżący złożył do akt sprawy: 1. wyciąg ze zlecań płatniczych na rachunku w [...] za okres od 1 sierpnia do 6 listopada 2014 r., 2. aktualny na 7 sierpnia 2014 r. harmonogram spłaty pożyczki zaciągniętej w [...], z którego wynika, że miesięczna rata pożyczki wynosi 1.558,12 zł, a kwota pożyczki wypłaconej 7 sierpnia 2014 r. wyniosła 36.000 zł; 3. kopię decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r., z której wynika, że kwota świadczenia emerytalnego skarżącego do wypłaty wynosi 2.760,35 zł; 4. kopię wypisu z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2003 r. o uznaniu skarżącego za trwale, całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji. Wraz z wymienionymi dokumentami źródłowymi skarżący złożył do akt sprawy dodatkowe oświadczenie z dnia 10 listopada 2014 r. Wskazał w nim, że zobowiązanie wobec [...] w wysokości 36.000 zł stanowi kredyt konsolidacyjny, ciągnący się kilka lat. Podał, że rozliczenia (przychody i rozchody) dokonywane są na rachunku w [...], z którego wyciąg nadesłał. Oświadczył, że ma konta w bankach [...] i [...] ale są one nieczynne i nie ma na niż żadnych przychodów, że ma konta w [...] i [...] ale na niech ma kredyty w wysokości odpowiednio 4.000 zł i 7.000 zł, które wykorzystał w całości i spłaca co miesiąc 300 do 400 zł, ale natychmiast wypłacone pieniądza pobiera na opłaty i życie. Jak podał, na wskazanych kontach nie ma żadnych przychodów. Skarżący stwierdził też, że nie może złożyć zaświadczeń z banków, ponieważ każde kosztuje 50 zł, a on nie ma pieniędzy. Przystępując do oceny przedmiotowego wniosku, w pierwszej kolejności należy wskazać, że generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stąd też każda osoba wszczynająca postępowanie przed sądem administracyjnym powinna liczyć się z wydatkami na ten cel. Zgodnie z art. 246 § 1 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Treść powołanego przepisu wskazuje, że dopiero gdy posiadane przez stronę środki okażą się niewystarczające może ona wystąpić o przyznanie prawa pomocy, a pomoc ta stosowana jest wobec osób, które znajdują się w sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Jedynym kryterium, od jakiego ustawodawca uzależnił przyznanie prawa pomocy ma charakter materialny. Jest nim brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź też brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu. Stąd też takie kryteria, jak np. wiek, czy stan zdrowia, mogą mieć znaczenie dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy tylko w takim zakresie, w jakim wnioskodawca wykaże, że wpływają one na jego możliwości płatnicze. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Oznacza to, że zobligowany jest do wykazania, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Należy bowiem podkreślić, że treść art. 246 § 1 ppsa jednoznacznie wskazuje na to, iż ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Złożone przez A. M. oświadczenia i dokumenty źródłowe nie pozwalają na stwierdzenie, że wykazał on, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący uzyskuje stały dochód ze świadczenia emerytalnego w wysokości 2.760,35 zł netto miesięcznie. Deklaruje też dodatkowe wpływy z tytułu prac dorywczych, których kwotę określa na 150 – 210 zł miesięcznie. Przy tak kształtującym się dochodzie jednoosobowego gospodarstwa domowego, dla ustalenia, czy strona spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie konieczne jest ustalenie relacji wielkości tego dochodu do kwoty niezbędnych wydatków skarżącego, tylko takie bowiem mogą być miarodajne dla oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Z nadesłanego przez skarżącego zestawiania z dnia 27 października 2014 r. wynika, że gros miesięcznych obciążeń samodzielnie prowadzonego przezeń gospodarstwa domowego stanowią koszy spłaty zaciągniętych kredytów i pożyczek. Wedle wzmiankowanego zestawienia łączna kwota miesięcznych zobowiązań z tego tytułu wynosi 2.350 zł. Mając to na uwadze, należy wskazać, że koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie gospodarstwa domowego, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Wydatki ponoszone na spłatę zaciągniętych kredytów i pożyczek zasadniczo nie mają więc pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 17 lipca 2008 r. sygn. akt II OZ 761/08. Niepublikowane. Dostępne: LEX nr 486700 oraz http://orzeczenia.nsa.gov.pl, z dnia 15 czerwca 2010 r. sygn. akt I OZ 427/10, z dnia 7 października 2010 r. sygn. akt I OZ 749/10 i z dnia 16 lipca 2010 r. sygn. akt I OZ 535/10. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Obciążenia tego typu możne by zaliczyć do kosztów koniecznego utrzymania, jeżeli strona w wiarygodny sposób wykazałaby, że zaciągnięte przez nią kredyty, czy pożyczki w całości zostały przeznaczone na pokrycie wydatków o niezbędnym charakterze, jak np. wydatki na leczenie, czy zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych. Skarżący wskazał wprawdzie w oświadczeniu z dnia 17 października 2014 r., że spłaca kredyt na leczenie – 1.600 zł (ogółem 37.000 zł), jednakże - pomimo wezwania - nie uprawdopodobnił, że środki z kredytu zostały przeznaczone na ten cel. W oświadczeniu z dnia 10 listopada 2014 r. wskazał z kolei, że kredyt w wysokości 36.000 zł, którego miesięczna rata wynosi 1.558,12 zł to kredyt konsolidacyjny. Na nadesłanym przez skarżącego wyciągu ze zleceń płatniczych nie zaksięgowano obciążeń związanych ze spłatą tego kredytu, jednakże już po jego wypłacie i dacie pierwszej spłaty (26 sierpnia 2014 r.) odnotowano spłaty rat w innych bankach (np. 26 września 2014 r. – 69,33 zł tytułem raty za tv na rzecz [...], 30 października 2014 r. – 338,01 zł tytułem raty na rzecz [...], czy tego samego dnia – 69,33 zł tytułem raty na rzecz [...]). Na rachunku księgowano także obciążenia pod tytułami "rata karty" (np. 27 września 2014 r. – 282,37 zł na rzecz [...], czy 30 września 2014 r. – 377,34 zł na rzecz [...]). Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, że nadesłane przez skarżącego dokumenty źródłowe w konfrontacji ze składanymi przez niego oświadczeniami nie pozwalają jednoznacznie ustalić, czy, a jeżeli tak, to w jakiej części, zaciągnięte przez niego kredyty lub pożyczki przeznaczone zostały na pokrycie koniecznych kosztów utrzymania. Przeciwko przyjęciu założenia, że całość posiadanych środków pieniężnych - czy to pochodzących z emerytury, czy z zaciągniętych kredytów - skarżący przeznacza wyłącznie na koszty koniecznego utrzymania, przemawiają także odnotowane na nadesłanym zestawieniu tytuły niektórych zleceń płatniczych. Przykładowo można tu wskazać, że skarżący comiesięcznie przekazuje kwotę prawie albo ponad 60 zł na rzecz operatora telewizji kablowej. Nie kwestionując w żaden sposób konieczności regularnego wywiązywania ze zobowiązań prywatnoprawnych, jak należności wobec operatora telewizji kablowej, należy ponownie podkreślić, że koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie gospodarstwa domowego, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, jak koszty mieszkania, wyżywienia, czy leczenia. Dlatego nie może być mowy o tym, aby koszty opłat za telewizję kablową uwzględnić jako wydatki o niezbędnym charakterze. Z nadesłanego zestawienia wynika także, że skarżący w dniu 1 października 2014 r. wpłacił kwotę 150 zł na rzecz liceum w S. pod tytułem "jubileusz", z kolei 26 września 2014 r. dokonał spłaty raty za telewizor w wysokości 69,33 zł, comiesięcznie dokonuje też opłaty za garaż w wysokości 125,94 zł, której nie uwzględnił w żadnym ze złożonych oświadczeń. Nie kwestionując w żadnym razie potrzeby, czy też celowości wydatków dokonywanych przez skarżącego, należy stwierdzić, że odzwierciedlona w dokonywanych na rachunku w [...] operacjach płatniczych struktura ponoszonych przez niego wydatków, nie pozawala przyjąć, że jest on osobą ubogą, żyjąca w niedostatku. Możliwość ponoszenia opisanych wyżej wydatków podaje w wątpliwość twierdzenie strony, że nie wystarcza jej środków na jedzenie, w związku z czym zmuszona jest kupować przeterminowane produkty. Godzi się też zauważyć, że pożyczkę w kwocie 36.000 zł A. M. zaciągnął na początku sierpnia bieżącego roku, zatem niespełna cztery miesiące temu. Udzielenie pożyczki we wskazanej wysokości (z miesięczną ratą w wysokości prawie 1.560 zł) wiązało się z oceną zdolności kredytowej skarżącego przez profesjonalną instytucję finansową, a brak jest podstaw do przyjęcia, że od czasu udzielenia rzeczonej pożyczki dochód wnioskującego uległ obniżeniu. Powyższe może stanowić dodatkowy argument przemawiający za tym, że A. M. jest w stanie zaoszczędzić część osiąganego dochodu z przeznaczeniem na inne cele niż koszty niezbędnego utrzymania. Należy przypomnieć, że obowiązkiem osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie, iż nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Pomoc Państwa w tym zakresie przewidziana jest dla osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności; dla osób, których sytuacja materialna pozwala na zaspokojenie wyłącznie koniecznych kosztów utrzymania. Tymczasem, nie kwestionując w żaden sposób trudnej sytuacji życiowej skarżącego, która wiąże się z jego stanem zdrowia, na podstawie dokumentów i oświadczeń złożonych do akt sprawy, nie sposób stwierdzić, że wnioskujący jest osobą ubogą, zdolną do zabezpieczenia jedynie kosztów podstawowych potrzeb życiowych. Miesięczny dochód skarżącego wynosi prawie 3.000 zł netto. Przeważającą cześć ponoszonych przez niego wydatków stanowią koszty spłaty zaciągniętych kredytów i pożyczek. Nadesłane przez stronę dokumenty źródłowe i złożone oświadczenia nie pozwalają tymczasem z wystarczającą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, ze zaciągnięte zobowiązania w całości służyły pokryciu wydatków o koniecznym charakterze. Co więcej odzwierciedlona w nadesłanym zestawieniu zleceń płatniczych struktura wydatków poniesionych przez skarżącego w okresie od początku sierpnia do początku listopada bieżącego roku wskazuje, że jest on w stanie wygospodarować dodatkowe środki z przeznaczeniem na inne wydatki niż związane z zapewnieniem koniecznego utrzymania. Wobec powyższego, przy wysokości wpisu sądowego, który w przedmiotowej sprawie wynosi 200 zł, nie ma podstaw by uznać, że A. M. nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów utrzymania. W tym stanie rzeczy nie znaleziono podstaw do uwzględniania przedmiotowego wniosku i na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w postanowieniu. Na marginesie należy wskazać, że możliwości płatnicze skarżącego były już przedmiotem analizy Naczelnego Sądu Administracyjnego w postanowieniach z dnia 13 grudnia 2013 r. sygn. akt II GZ 667/13 i z dnia 9 lipca 2014 r. sygn. akt II GZ 336/14 wydanych w po rozpoznaniu zażaleń od postanowień Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w przedmiocie prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 9 lipca 2014 r. Sąd drugiej instancji oddalił zażalenie na postanowienie odmawiające wzruszenia postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu orzeczenia Naczelny Sąd Administracyjny, zauważając, że wskazane przez skarżącego miesięczne koszty utrzymania, obejmują w głównej mierze spłatę zobowiązań wynikających z zaciągniętych kredytów, stwierdził, że obowiązek spłacania obciążających skarżącego kredytów nie może przesądzać o zwolnieniu z obowiązku poniesienia kosztów sądowych. Zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć bowiem pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi.