IV SA/Wa 199/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska (spr.) Sędzia NSA Otylia Wierzbicka Asesor WSA Tomasz Wykowski Protokolant Anna Nader po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 maja 2005 r. sprawy ze skargi M. Z. i K. Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2005 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości w trybie reformy rolnej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz M. Z. i K. Z. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2005 r. utrzymał w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2000 r. odmawiającą uznania, że część majątku "M." gm. Z. o pow. [...] ha stanowiąca teren zabudowany wraz z otaczającym parkiem nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr poz. 13). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ administracji ustalił, że nieruchomość ziemska "M." wraz z zabudowaniami obejmowała obszar [...] ha i stanowiła własność J. Z.. Nie ma więc wątpliwości, że przejęty majątek ziemski przekraczał normy obszarowe wynikające z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ podkreślił, że przedmiotowa nieruchomość zabudowana, która jest przedmiotem roszczeń następców prawnych b. właściciela majątku ziemskiego, stanowiła część składową tego majątku. W ocenie organu nie ma podstaw do badania, czy związek funkcjonalny pomiędzy gospodarstwem rolnym, a zespołem dworsko-parkowym rzeczywiście istniał, czy też nie, gdyż konieczność badania istnienia takiego związku nie wynika ani z aktualnie obowiązujących przepisów prawa, ani też z przepisów obowiązujących w dacie przejęcia nieruchomości "M." na własność Skarbu Państwa, co nastąpiło z chwilą wejścia w życie dekretu. Zdaniem organu, jeżeli zespoły dworsko-parkowe wchodziły w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym o powierzchni powyżej 100 ha lub 50 ha użytków rolnych i stanowiły własność tego samego podmiotu, co przejmowany majątek ziemski, to również podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Unormowania ww. dekretu ograniczyły kognicję organów administracji publicznej wyłącznie do orzekania o zaistnieniu przesłanej z art. 2 ust. 1 lit. e tego dekretu, a więc w kwestii, czy z uwagi na obszar majątku ziemskiego podlegał on czy też nie podlegał działaniu dekretu. Skargę na tę decyzję wniósł pełnomocnik M. Z. i K. Z.. Zaskarżonej decyzji zarzucono - naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a w szczególności: art. 2 ust. 1 lit e i art. 2 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędną jego wykładnię, a polegającą na braku jakichkolwiek ustaleń w zakresie okoliczności, czy zabudowana dworem nieruchomość o pow. zaledwie 6,05 ha położona na wydzielonej faktycznie części nieruchomości stanowiła część nieruchomości ziemskiej w rozumieniu tego przepisu i to "funkcjonalnie związaną" z pozostałą częścią majątku. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W oparciu o art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z dnia 56 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele tej reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te bezzwłocznie przechodziły na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r. Ustawodawca zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach wykonawczych nie wprowadził uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienianych w art. 2 ust. 1 lit e) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Dekret z datą jego wejścia w życie tj. z dniem 13 września 1944 r. odnośnie nieruchomości ziemskich wymienianych w art. 2 ust. 1 lit b, c, d, e wywoływał skutki rzeczowe polegające na bezzwłocznym ich przejściu bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa. Przepisy wykonawcze do wyżej cytowanego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51) w jego § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit e) dekretu. Rozstrzygnięcie w sprawach, w których wniosek taki został złożony zapadało w myśl § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało stronom prawo odwołania do organu wyższego stopnia. Jednakże złożenie wniosku w trybie § 6 ww. rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Państwa nieruchomości. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit e) powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dopuszcza również rozstrzyganie o nie podpadaniu pod działanie dekretu części majątku ziemskiego, to jednak zestawienia treści tego uregulowania z brzmieniem § 6 rozporządzenia przemawia za słusznością poglądu, że decyzja przewidziana w § 5 może rozstrzygać wyłącznie o podpadaniu pod działanie dekretu całej nieruchomości ziemskiej. W myśl § 6 ww. rozporządzenia strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e), winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w razie braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na własny koszt. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, iż tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru nieruchomości ziemskiej organ orzekający jest uprawniony do wydania decyzji rozstrzygającej, czy nieruchomość ta nie podpada pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Oznacza to, że zarówno decyzja organu I, jak i II instancji zapadła bez podstawy prawnej, a zatem dotknięta jest wadą nieważności, przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. W ocenie składu orzekającego złożony w rozpoznawanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość (zespół dworsko-parkowy) nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego przejęciu na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu, jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie zaś z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. W § 5 cytowanego rozporządzenia, o czym była mowa wyżej, przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomości ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania w innych sprawach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalenia, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi części składowej majątku ziemskiego. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym, art. 2 ust. 1 lit. e) zostały faktycznie przejęte przez Państwo. Należy podkreślić, że ani dekret, ani wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowaniu przed sądem powszechnym, czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym, czy też w powództwie o ustalenie prawa. Ze wskazanych przyczyn na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) stwierdzono nieważność decyzji obu instancji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 tej ustawy.