IV SA/Wa 2127/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. D. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. D. na decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. K. D. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] wymierzającą skarżącemu, prowadzącemu działalność gospodarczą pod nazwą [...], karę pieniężną w wysokości 30.000,-zł za dokonywanie poza stacją demontażu usunięcia z pojazdów wycofanych z eksploatacji elementów lub substancji niebezpiecznych, w tym płynów, wymontowania z pojazdów wycofanych z eksploatacji przedmiotów wyposażenia lub części nadających się do ponownego użycia, wymontowania z pojazdów wycofanych z eksploatacji elementów nadających się do odzysku lub recyklingu. W skardze zawarty został wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Na skutek zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 9 września 2013 r. przesłano skarżącemu urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy celem jego wypełnienia i odesłania do Sądu, zakreślając skarżącemu siedmiodniowy termin do dokonania czynności pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Wniosek powyższy zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 16 października 2013 r. pozostawiono bez rozpoznania wobec niezłożenia go na urzędowym formularzu. Od powyższego postanowienia skarżący, w piśmie z dnia 13 listopada 2013 r., wniósł sprzeciw, na skutek którego powyższe postanowienie referendarza sądowego utraciło moc i dlatego sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zarządzeniem z dnia 19 listopada 2013 r. wezwał skarżącego do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu, w terminie siedmiu dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. W dniu 13 grudnia 2013 r. wpłynął do akt sprawy wniosek skarżącego złożony na urzędowym formularzu, w którym skarżący wniósł o zwolnienie go od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca podał, że jest jedynym "żywicielem rodziny". Od 1 marca 2013 r. zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą na okres dwóch lat, tj. do dnia 28 lutego 2015 r. Skarżący i jego żona są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku. Skarżący ma na utrzymaniu dwoje małoletnich dzieci, którymi zajmuje się żona. Wnioskodawca podał, że rodzinę utrzymuje z prac dorywczych. W utrzymaniu rodziny pomagają mu rodzice i teściowie. Nadto wskazał, że spłaca zaległości wobec ZUS. Ujawnił, że posiada majątek nieruchomy w postaci nieruchomości rolnej o pow. 1,08 ha, żona zaś posiada samochód osobowy marki Honda, rok produkcji 1999. We wniosku wnioskodawca nie ujawnił żadnych źródeł dochodu, ani swoich, ani osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Do wniosku skarżący dołączył kserokopię decyzji Starosty [...] z dnia [...] października 2013 r. i kserokopię decyzji Starosty [...] z dnia [...] września 2013 r., z których wynika odpowiednio, że K. D. i I. D. są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku. Zarządzeniem z dnia 2 stycznia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wezwał K. D. do nadesłania, w terminie czternastu dni: 1) nadesłania dokumentu potwierdzającego wysokość opłacanych co miesiąc rat zadłużenia z dnia 23 maja 2013 r. nr [...] i nr [...]; 2) nadesłania wyciągów z posiadanych przez K. D. i jego żonę rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) nadesłania oświadczenia wskazującego, czy K. D., jego żona lub dzieci: a) korzystają ze świadczeń z pomocy społecznej – jeżeli tak to z jakich i w jakiej wysokości; b) uzyskują środki finansowe za wykonywanie prac dorywczych – jeżeli tak, to jakie środki uzyskali z tego tytułu w okresie ostatnich trzech miesięcy. W odpowiedzi na powyższe zarządzenie skarżący przy piśmie z dnia 5 lutego 2014 r. nadesłał: 1) harmonogram spłaty zaległości na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, 2) historię operacji dla rachunku bankowego wystawionego na firmę [...] za okres od 01-11-2013 do 02-02-2014, 3) historię operacji dla rachunku bankowego wystawionego na nazwisko skarżącego za okres od 01-11-2013 do 02-02-2014, 4) wydruk komputerowy z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej firmy [...] oraz 5) wyciąg z taryfy prowizji i opłat bankowych dla osób fizycznych w ramach bankowości detalicznej mBanku S.A., z której wynika, że prowizja za prowadzenie rachunku wynosi 19,50zł. Opłata ta jest zwracana automatycznie (w terminie do 5 dni roboczych od pobrania opłaty), jeżeli suma wpływów na rachunek (z wyłączeniem przelewów z rachunków oszczędnościowych, zapadających lokat, wypłat kredytów) wynosi min. 5.000,-zł (badane w miesiącu kalendarzowym poprzedzającym miesiąc, w którym nastąpiło pobranie opłaty za prowadzenie rachunku). W treści powyższego pisma z dnia 5 lutego 2014 r. skarżący wyjaśnił, że na załączonym do niniejszego pisma wyciągu bankowym widoczne są wpłaty i wypłaty tej samej kwoty w celu uzyskania obrotu na tym koncie we wskazanej kwocie 5.000,-zł. W piśmie tym skarżący także podał, że jego żona I. D., zanim została osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, prowadziła własną działalność gospodarczą pod nazwą [...] w postaci małego sklepu obuwniczego. W trakcie prowadzenia wymienionej działalności gospodarczej zaciągnęła kredyt na jej prowadzenie, który cały czas spłaca, pomimo tego, że działalności już nie prowadzi, gdyż w dniu 10 lipca 2012 r. działalność została zawieszona. Wnioskodawca wyjaśnił, że dopóki żona nie spłaci zaciągniętego kredytu, dopóty nie może zlikwidować tego rachunku bankowego. Nadto skarżący oświadczył, że ani żona, ani dzieci nie korzystają ze świadczeń pomocy społecznej. Wnioskodawca za wykonywanie prac dorywczych uzyskuje średnio w miesiącu około 1.000,-zł i nigdy nie uzyskuje kwoty wyższej niż 1.000,-zł miesięcznie. Wobec tego, że oświadczenia wnioskodawcy zawarte we wniosku i w piśmie z dnia 5 lutego 2014 r. wraz z załączonymi dokumentami budziły wątpliwości Sądu, co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, a mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy, zarządzeniem z dnia 14 lutego 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wezwał skarżącego do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie, w terminie siedmiu dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, oryginalnych lub urzędowo poświadczonych dodatkowych dokumentów źródłowych celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, tj: 1) przedłożenie wyciągów ze wszystkich posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków bankowych i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne – z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji – bowiem z nadesłanych dwóch rachunków bankowych wynika, że K. D. i jego żona I. D. posiadają jeszcze inne rachunki bankowe; 2) wyjaśnienie skąd pochodziły środki finansowe w wysokości 297,-zł, 130,-zł, 21,27zł, 400,-zł, 120,-zł, 100,-zł, 200,-zł, 15,36 zł, 1600,-zł i 650,-zł wpłacone na rachunek bankowy I. D. odpowiednio w dniach: 5 listopada 2013 r., 12 listopada 2013 r. , 14 listopada 2013 r., 19 listopada 2013 r., 20 listopada 2013 r., 23 listopada 2013 r., 29 listopada 2013 r., 19 grudnia 2013 r. i dwie wpłaty 27 grudnia 2013 r.; 3) wyjaśnienie skąd pochodziły środki finansowe w wysokości 300,-zł, 1,11zł, 530,- zł, 200,-zł, 200,-zł, 550,-zł, 1600,-zł, 1.183,11zł, cztery wpłaty po 1.100,-zł i 3,-zł, wpłacone na rachunek bankowy K. D. odpowiednio w dniach: 4 listopada 2013 r., 13 listopada 2013 r. , 26 listopada 2013 r., 29 listopada 2013 r., 4 grudnia 2013 r., 19 grudnia 2013 r., 29 listopada 2013 r., sześć wpłat 27 grudnia 2013 r. i 8 stycznia 2014 r.; 4) przedłożenie dokumentów (umów kredytowych) potwierdzających obciążenia finansowe (zaciągnięte kredyty, pożyczki, ich wysokość, wysokość spłacanych rat i wysokość zobowiązań pozostałych do spłacenia); 5) wyjaśnienie czy jest dłużnikiem, jeśli tak, to czyim i na podstawie jakiego tytułu oraz złożyć oświadczenie wierzyciela, u którego ewentualnie zaciągnięty został dług o wysokości jego zaciągnięcia i wysokości kwoty spłaconej oraz pozostającej do spłacenia; 6) oświadczenia, czy skarżący lub jego żona jest beneficjentem Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i czy korzysta ze środków finansowych wypłacanych w ramach programów pomocowych realizowanych przez ARiMR, jeżeli tak, wówczas należy nadesłać decyzję organu o przyznaniu dopłaty lub innej pomocy finansowej; 7) przedłożenie aktualnego dokumentu ujawniającego dochody uzyskiwane przez wnioskodawcę i jego żonę; 8) w przypadku braku możliwości przedstawienia dokumentów obrazujących dochód rodziny, należy złożyć oświadczenie, dlaczego nie jest w stanie przedstawić żądanego dokumentu oraz złożyć oświadczenie, z jakich konkretnie źródeł finansowych skarżący i jego żona czerpią środki: a) na spłatę zobowiązań finansowych powstałych na skutek zaciągniętych kredytów, b) na spłatę zaległości ZUS-owskich, oraz c) na bieżące utrzymanie samochodu wykazanego we wniosku i na opłatę składki ubezpieczeniowej za ten pojazd, a także d) na opłatę klubową syna K. D. oraz e) na bieżące utrzymanie rodziny, w jakiej postaci pomoc jest udzielana (pomoc finansowa czy pomoc rzeczowa) i w jakiej wysokości; 9) przedłożenie informacji o zawieszeniu działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego; 10) przedłożenie informacji czyją własnością jest mieszkanie, w którym skarżący wraz z rodziną zamieszkuje, jeżeli skarżący mieszka w wynajmowanym lokalu, wówczas należy przedłożyć umowę najmu lokalu mieszkalnego wraz z zawartą informacją, jaki jest koszt wynajmowanego mieszkania; 11) przedłożenie aktualnych – z okresu ostatnich trzech miesięcy – dokumentów (rachunki, faktury, dowody wpłaty itp.) wskazujących i potwierdzających wysokość ponoszonych miesięcznie stałych wydatków związanych z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych rodziny wnioskodawcy (wyżywienie, leczenie, opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę i inne wydatki ponoszone w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych). W odpowiedzi na powyższe wezwanie, w dniu 14 lutego 2014 r. wpłynęło do akt sprawy pismo skarżącego, w którym poinformował Sąd, że nie jest w stanie w tak krótkim siedmiodniowym terminie wykonać zobowiązania Sądu otrzymanego w dniu 7 marca 2014 r. i skompletować żądanych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 252 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Stosownie do treści art. 255 tej ustawy, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W myśl art. 245 § 1–3 powołanej ustawy, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W świetle treści art. 246 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, o ile wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd podkreśla, że przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 tej ustawy, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast wykładnia systemowa art. 246 § 2 pkt 2 tej ustawy prowadzi do wniosku, że sytuacja, w której poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny jeszcze nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności osoby fizycznej, która posiada stały miesięczny dochód (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 kwietnia 2006 r., I OZ 452/06, niepubl.). Ze wspomnianego przepisu art. 246 § 1 powołanej ustawy wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania sądowego spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. To wnioskodawca jako osoba zainteresowana winien wykazać zasadność złożonego wniosku oraz spełnienie ustawowych przesłanek. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W niniejszej sprawie wnioskodawca nie złożył żądanych dokumentów, niezbędnych do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, a tym samym nie wykazał zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tym miejscu przypomnieć należy, że wnioskodawca domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a to oznacza, że jest on zobligowany do wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty i aktualny stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie, bowiem z treści art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy wynika, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania istnienia przesłanek przemawiających za słusznością przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy. Podnieść również należy, że instytucja prawa pomocy przewidziana przepisami ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ma za zadanie umożliwić dostęp do sądu osobom (zarówno fizycznym, jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym) o znikomych dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionym, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Należy podkreślić, że w związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu tylko tym osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 287/08, LEX nr 494242). Wprawdzie, w wykonaniu zarządzenia Sądu z dnia 2 stycznia 2014 r. nadesłane zostały przy piśmie z dnia 5 lutego 2014 r. żądane dokumenty, jednakże zarówno nadesłane dokumenty, jak i oświadczenia wnioskodawcy zawarte we wniosku i w piśmie z dnia 5 lutego 2014 r. budziły wątpliwości Sądu, co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, dlatego Sąd zarządzeniem z dnia 14 lutego 2014 r. wezwał skarżącego do nadesłania dodatkowych dokumentów źródłowych celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Skarżący tego zarządzenia nie wykonał. Oznacza to, że przedstawiona sytuacja materialna wnioskodawcy nie daje podstaw do uwzględnienia zgłoszonego przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, bowiem nadesłane oświadczenia i dokumenty nie obrazują sytuacji materialnej skarżącego i na ich podstawie nie można dokonać oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. W ocenie Sądu, wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowej wnioskodawcy nie zostały zatem wyjaśnione w stopniu pozwalającym na przyznanie mu przez Sąd prawa pomocy, a to oznacza, że nie wykazano, by spełniona została przesłanka z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy. Z treści tego przepisu wynika, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania istnienia przesłanek przemawiających za słusznością przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy. Tymczasem skarżący, nie przedstawiając żądanych dokumentów źródłowych, zdaje się nie brać pod uwagę tego, że Sąd ma możliwość rzetelnego rozważenia i zweryfikowania twierdzeń skarżącego jedynie w oparciu o aktualne dokumenty źródłowe przedłożone przez stronę i w oparciu jedynie o ten materiał jest w stanie ocenić, czy przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 tej ustawy faktycznie zaistniały. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 a contrario ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.