IV SA/Wa 2270/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Alina Balicka (spr.), Sędziowie asesor WSA Danuta Szydłowska, asesor WSA Agnieszka Wójcik, Protokolant Katarzyna Tomiło, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2007 r. sprawy ze skargi F. B., J. K., R. C. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania rekompensaty za sporządzenie uzasadnienia wyroku uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] października 2004r. wydaną na podstawie art. 174 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 200 lr. Prawo o ustroju sądów powszechnych / Dz. U. Nr 98, poz. 1070 / oraz art. 127 § 2 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy decyzję Prezesa Sądu Okręgowego w Z. z dnia [...] lipca 2004r. sygn. akt [...], odmawiającej ławnikom tego Sądu F. B., R. C. i J. K., rekompensaty pieniężnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Sprawiedliwości wskazał, że F. B., R. C. i J. K. brali udział jako ławnicy w rozpoznaniu sprawy o sygn. akt [...] przed Sądem Okręgowym w Z.. W dniu [...] lipca 2004r. wydany został wyrok uniewinniający oskarżonego, któremu zarzucano popełnienie czyny z art. 148 § 1 kk. Od orzeczenia tego zdania odrębne złożyli dwaj sędziowie zawodowi, którzy też sporządzili pisemne uzasadnienia swoich stanowisk. Uzasadnienie od ogłoszonego wyroku uniewinniającego, podpisane przez wszystkich członków składu orzekającego, sporządzili ławnicy F. B., R. C. i J. K.. W dniu [...] lipca 2004r. ławnicy ci złożyli pisemne oświadczenia dotyczące wypłacenia im rekompensaty za czas poświęcony na czytanie akt sprawy i pisemne uzasadnienie wyroku. Prezes Sądu Okręgowego w Z. zarządzeniem z dnia 23 lipca 2004r. odmówił przyznania ławnikom przedmiotowej rekompensaty uznając, że ławnicy nie mają obowiązku sporządzania pisemnego uzasadnienia wyroku, a jeżeli już uzasadnienie takie, w wyniku własnego wyboru, napisali, nie była to czynność, za którą przepisy ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych pozwalają przyznać rekompensatę pieniężną. Odwołanie od zarządzenia Prezesa Sądu Okręgowego w Z. wnieśli F. B., R. C. i J. K. podnosząc, iż uzasadnienie wyroku napisali nie z własnego wyboru, a na polecenie sądu. Nie byli też poinformowani o możliwości odmowy jego sporządzenia. Organ odwoławczy rozpatrując w/w odwołanie uznał, iż udział ławników w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości przyjęty został w art. 182 Konstytucji RP, a ich rolę i prawa skonkretyzowała ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych, zgodnie z którą ( art. 170) ławnicy wyznaczeni są do udziału w rozprawach. Rola ławników poza rozprawą ograniczona została do przypadków ściśle określonych w ustawach (art. 169 § 2 ), przy czym aktualnie ustawy procesowe nie przewidują takich przypadków. Również art. 28 kpk stanowi, iż ławników, jako przedstawicieli społeczeństwa, powołuje się do orzekania na rozprawie głównej. Z powyższego wynika, że zasadniczym celem funkcjonowania instytucji ławnika w polskim wymiarze sprawiedliwości jest orzekanie na rozprawie. Przyjęte rozwiązania prawne gwarantują ławnikom rekompensatę pieniężną za sprawowanie funkcji ławnika. Rekompensata przysługuje wyłącznie za czas wykonywania czynności w sądzie, za udział w rozpoznawaniu sprawy i za jeden dzień pełnienia obowiązków ławnika. Pisemne uzasadnienie wyroku stanowi natomiast czynność techniczną, wykonywaną poza rozprawą. Ustawodawca nie obciążył ławników obowiązkiem pisemnego uzasadniania wyroków. Zdaniem organu odwoławczego, nawet wówczas, gdy sędziowie zawodowi zgłosili zdania odrębne, a sprawa rozpoznawana była w składzie trzech ławników i dwóch sędziów zawodowych, obowiązek napisania uzasadnienia spoczywa na jednym z sędziów zawodowych. Organ podniósł, że sporządzenie uzasadnienia wyroku przez ławników, jako czynność znajdująca się poza zapisanym ustawowo zakresem sprawowania przez ławników funkcji nie podlega rekompensacie na podstawie obowiązujących przepisów Prawa o ustroju sądów powszechnych. Ponadto organ podniósł, iż twierdzenie ławników o sporządzeniu pisemnego uzasadnienia wyroku na polecenie sądu stoi w sprzeczności w zawartym w notatce urzędowej oświadczeniem przewodniczącego składu orzekającego, że "uzasadnienie zostało sporządzone przez ławników zgodnie z wyrażoną przez nich chęcią i wolą". Skargę na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2004r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli F. B., R. C. i J. K.. W skardze zakwestionowali zasadność stanowiska zajętego przez organ odwoławczy wobec zbyt ogólnikowego uzasadnienia i nie ustalenia przez organ powodu, dla którego uzasadnienie wyroku sporządzili skarżący. Wskazali również na okoliczność, iż nie zostali poinformowani przez Wiceprezesa Sądu Okręgowego w Z., że nie mają obowiązku sporządzenia pisemnego uzasadnienia wyroku oraz, że za tę czynność nie przysługuje im rekompensata. W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości podtrzymał zajęte w zaskarżonej decyzji stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 lipca 2005r. wydanym w sprawie sygn. akt IVSA/Wa 707/05 stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezesa Sądu Okręgowego w Z. z dnia [...] lipca 2004r. Sąd w wyroku tym uznał, że ustawodawca rozstrzyganie w formie decyzji administracyjnej o należnościach ławników ograniczył do sytuacji, o których mowa w art. 172 § 5 i 173 prawa o ustroju sądów powszechnych. Ławnicy otrzymują rekompensatę pieniężną za udział w rozprawie i za czas wykonywania czynności w sądzie. Sporządzenie uzasadnienia wyroku nie mieści się w katalogu czynności, do których wykonania jest zobowiązany ławnik. Zdaniem WSA rozstrzygnięcie w sprawie ustalenia rekompensaty pieniężnej za sporządzenie przez ławnika uzasadnienia wyroku nie stanowi decyzji administracyjnej w rozumieniu art. 104 kpa, ponieważ nie ma przepisu, który przewidywałby drogę postępowania administracyjnego do rozstrzygania sporu o taką należność. W tej sytuacji sprawa taka mogłaby być rozstrzygnięta wyłącznie w drodze postępowania przed sądem powszechnym. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lipca 2005r. skargą kasacyjną zaskarżył Minister Sprawiedliwości. W skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisu art. 174 § 1 i 2 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych polegające na błędnym przyjęciu, iż przepis ten nie ma zastosowania do żądania rekompensaty pieniężnej. Minister Sprawiedliwości podniósł, iż stosunek prawny łączący ławnika z sądem nie jest stosunkiem cywilnoprawnym, a ma charakter publicznoprawny. Wszelkie żądania ławników o wypłatę im rekompensaty pieniężnej za czynności dokonane przy rozpoznawaniu spraw sądowych rozstrzygane są więc decyzją administracyjną prezesa sądu. Dlatego bez względu na to, czy takie żądanie ławnika jest słuszne czy nie właściwa do rozstrzygnięcia takiego żądania jest droga administracyjna. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 26 września 2006r. wydanym w sprawie sygn. akt I OSK 1302/05 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Naczelny Sąd Administracyjny uznał za zasadne stanowisko zaprezentowane w skardze kasacyjnej, iż pomiędzy ławnikiem a prezesem sądu istnieje stosunek publicznoprawny i wszelkie żądania ławnika wynikające z faktu uczestniczenia w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości są rozstrzygane decyzją administracyjną prezesa sądu. Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż podstawowym celem instytucji prawnej ławnika jest orzekanie na rozprawach. Przepisy dopuszczają jednak udział ławników w czynnościach prowadzonych poza rozprawą. Dlatego art. 169 § 2 Prawa o ustroju sądów powszechnych stanowi, iż ławnik nie może przewodniczyć ma rozprawie i naradzie ani też wykonywać czynności poza rozprawą, chyba że ustawy stanowią inaczej. Tymi czynnościami wykonywanymi poza rozprawą jest, przede wszystkim, czytanie akt sprawy, udział w oględzinach, czy zapoznanie się z dowodem rzeczowym. W związku z tym przepis art. 172 § 3 Prawa o ustroju sądów powszechnych stanowi, iż ławnik otrzymuje rekompensatę pieniężną za czas wykonywania czynności w sądzie, a nie za udział wyłącznie w rozprawach. Żądanie ławnika, bez względu na to, czy jest uzasadnione i ma oparcie w przepisach, czy też nie, o ile wiąże się z jego udziałem w rozpoznawaniu spraw, do ich rozpoznania właściwa jest droga administracyjna. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny nie rozważał, czy sporządzenie przez ławników uzasadnienia wyroku na piśmie w sytuacji wskazanej przepisem art. 114 § 3 zdanie końcowe kpk nie jest "inna czynnością" wykonywaną przez ławnika poza rozprawą, za którą może on żądać rekompensaty zgodnie z art. 172 § 3 Prawa o ustroju sądów powszechnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny ponownie rozpoznając sprawę zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych / Dz. U. Nr 153, poz. 1269 /, sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Jednocześnie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi / Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. / stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną. Mając na względzie powyższe unormowania Sąd uznał, że skarga jest zasadna i prowadzi do uchylenia zaskarżonej decyzji jak i utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji, choć z innych przyczyn niż w niej wskazano. Instytucja prawna ławników uregulowana została w rozdziale 7 zatytułowanym "Ławnicy" ustawy z dnia 27 lipca 200l r. Prawo o ustroju sądów powszechnych / Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. /. Zgodnie z art. 169 § 2 Prawa o ustroju sądów powszechnych ławnik nie może przewodniczyć na rozprawie i naradzie ani też wykonywać czynności sędziego poza rozprawą, chyba że ustawy stanowią inaczej. Z przepisu tego wynika, że ławnik bierze udział w rozprawie i naradzie, ale nie może im przewodniczyć. Ławnik może wykonywać czynności sędziego poza rozprawą, tylko wtedy, kiedy ustawy tak stanowią. Zgodnie z art. 396 § 1 kpk zasadą jest, że z dowodem rzeczowym zapoznaje się pełny skład sądu, jak również pełny skład sądu uczestniczy przeprowadzając oględziny. Jest to sytuacja procesowa uregulowana ustawowo, kiedy ławnik wykonuje czynności sędziego poza rozprawą. Przedmiotowa sprawa tocząca się przed Sądem Okręgowym w Z. pod sygn. akt [...] rozpoznawana była w składzie dwóch sędziów zawodowych i trzech ławników. Przy wyrokowaniu, sędziowie zawodowi tj. przewodniczący składu orzekającego i sędzia sprawozdawca zgłosili zdania odrębne. Art. 114 § 3 kpk stanowi, że jeżeli ustawa nie wymaga sporządzenia uzasadnienia wraz z wydaniem orzeczenia, a taka sytuacja miała miejsce w przedmiotowej sprawie, w razie zgłoszenia zdania odrębnego, uzasadnienie należy sporządzić z urzędu w terminie 7 dni od wydania orzeczenia, a składający zdanie odrębne dołącza w ciągu następnych 7 dni jego uzasadnienie; obowiązek ten nie dotyczy ławnika. Przepis ten reguluje termin sporządzenia z urzędu uzasadnienia wyroku i uzasadnienia zdania odrębnego. Tak więc mowa jest w nim o dwóch uzasadnieniach: uzasadnieniu wyroku i uzasadnieniu zdania odrębnego. W przepisie tym po średniku dodane jest, że obowiązek ten nie dotyczy ławnika. Taka konstrukcja przepisu wskazuje, że ławnik nie ma obowiązku sporządzenia zarówno uzasadnienia wyroku, jak i uzasadnienia zdania odrębnego. Zwrot " obowiązek ten nie dotyczy ławnika" należy rozumieć w ten sposób, że ławnik nie ma obowiązku sporządzenia uzasadnienia zdania odrębnego jak i uzasadnienia wyroku, ale ustawa mu tego nie zabrania i jeżeli ławnik podejmie się tej czynności może sporządzić uzasadnienie zdania odrębnego jak i uzasadnienie wyroku. Oczywiście uzasadnienie wyroku będzie mógł sporządzić ławnik tylko wtedy, gdy sporządzenie uzasadnienia orzeczenia przez przewodniczącego lub sędziego sprawozdawcę nie jest możliwe lub napotyka przeszkody, których czasu trwania nie można przewidzieć, uzasadnienie sporządza wówczas inny sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia. Tym innym sędzią może być właśnie ławnik. Kwestia ta uregulowana została w § 96 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 listopada 1987r. Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych / Dz. U. Nr 38, poz. 218 ze zm. /. Ponieważ w przedmiotowej sprawie sędzia przewodniczący składu orzekającego i sędzia sprawozdawca zgłosili zdania odrębne do wyroku, a ławnicy podjęli się napisania uzasadnienia wyroku, to zgodnie z art. 114 § 3 kpk mieli oni takie prawo, gdyż ustawa im tego nie zabrania, a jedynie nie nakłada na nich takiego obowiązku ustawowego. W ocenie Sądu sytuacja, o której mowa w art. 114 § 3 kpk w odniesieniu do ławników jest inną czynnością sędziego wykonywaną poza rozprawą uregulowaną ustawowo, o której mowa w art. 169 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych. Zgodnie z art. 172 § 3 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych ławnik, za czas wykonywania czynności w sądzie, otrzymuje rekompensatę pieniężną. Oczywiście czynności wykonywane w sądzie to nie tylko udział w rozprawie sądowej, ale również m. in. czas poświęcony na przygotowanie się do napisania uzasadnienia orzeczenia i czas poświęcony na napisanie takiego uzasadnienia Zgodnie zaś z art. 174 § 1 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych należności, o których mowa w art. 172 § 3 i art. 173 tej ustawy, a więc rekompensaty za czas wykonywania czynności w sadzie, a także diety i zwrot kosztów przejazdu, przyznaje prezes właściwego sądu. Od decyzji tej przysługuje odwołanie w trybie administracyjnym zgodnie z art.174 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych. Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.