IV SA/Wa 235/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Zofia Flasińska, Sędziowie asesor WSA Anna Szymańska (spr.), asesor WSA Wanda Zielińska - Baran, Protokolant Dominik Niewirowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 czerwca 2005 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2005 r. Nr [...] w przedmiocie nieważności orzeczenia o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Skarbu Państwa I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2004 r.; II. zasądza od Ministra Rolnicta i Rozwoju Wsi na rzecz A. Z. kwotę 200,00 zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postepowania sądowego. Decyzją z dn. [...].09.2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w O. nr [...] z dn. [...].12.1956 r., przejmującej w całości na własność Skarbu Państwa gospodarstwo rolne W. Z. o pow. 13,46 ha położone we wsi N. powiat P. W uzasadnieniu wskazano, że J. i W. Z. przybyli w 1947 r. na Ziemie Odzyskane i objęli w posiadanie gospodarstwo rolne we wsi N. Aktem nadania z [...].10.1952 r. powyższe gospodarstwo nadano W. Z. na własność. Orzeczeniem z dn. [...].12.1956 r. przejęto przedmiotowe gospodarstwo na własność Państwa, w zamian zaś postanowiono przydzielić inne gospodarstwo na zasadzie dekretu z dn. 06.09.1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 49, poz. 279). Wniosek o stwierdzenie nieważności powyższego orzeczenia złożył spadkobierca J. i W. Z. - A. Z. Zdaniem organu koniecznym było zbadanie, czy wystąpiła jakakolwiek przesłanka nieważnościowa wymieniona w art. 156 § 1 kpa. Podstawą przejęcia gospodarstwa było rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 30.01.1954 r. w sprawie przejmowania na własność Państwa gospodarstw rolnych niecałkowicie i nienależycie zagospodarowanych, na wniosek ich właścicieli i odszkodowania za te gospodarstwa (Dz. U. Nr 8, poz. 26). Postępowanie w sprawie przejęcia wszczynał wniosek właściciela. W trybie tym przejmowane były gospodarstwa w zamian za gospodarstwo rolne mniejszych rozmiarów i dopłatę różnicy wartości, jak również przejmowano gospodarstwa za odszkodowaniem - bez przydzielenia gospodarstwa zamiennego. Pismem z dn. 18.06.1956 r. J. Z. poinformowała Powiatową Radę Narodową w P. o niemożności zagospodarowania przedmiotowej nieruchomości i zwróciła się o przydział innego gospodarstwa. Głównym powodem tej prośby był brak budynków gospodarczych. Mąż natomiast W. Z. nie był zdolny do pracy z powodu choroby umysłowej i przebywania w szpitalu. W ocenie Ministra przejęcie nieruchomości nastąpiło w sposób legalny. Uprawnienie zaś do przydziału innego gospodarstwa w zamian za przejęte reguluje ustawa z dn. 12.03.1958 r. o uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. z 1989 r., Nr 58, poz. 848). Zgodnie z tym aktem prawo do otrzymania państwowych nieruchomości na własność przysługiwało osobom, które użytkowały nieruchomość w dniu wejścia w życie tej ustawy. Wskutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wniesionego przez A. Z. i zatytułowanego "odwołaniem" Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dn. [...].02.2005 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powtórzono wywody zawarte w poprzednio wydanej decyzji. Organ nadto stwierdził, iż nie wynika z akt sprawy, aby W. Z. bądź jego żona użytkowali w dniu wejścia w życie ustawy z dn. 12.03.1958 r. o uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego tj. 05.04.1958 r. jakiekolwiek gospodarstwo rolne. W skardze do sądu administracyjnego A. Z. podniósł, iż pomiędzy jego rodzicami istniała wspólność majątkowa małżeńska i wobec tego matka nie mogła samodzielnie decydować o losach gospodarstwa. Ojciec natomiast nie został pozbawiony, ani ograniczony w czynnościach prawnych, a zatem miał takie samo uprawnienie jak matka w decydowaniu o tak ważnych sprawach majątkowych rodziny. Matka ponadto była osobą niepiśmienną i nie miała możliwości sprawdzenia tego, co podpisała. Gospodarstwo rolne, które zostało przydzielone małżonkom Z. miało powierzchnię 13,61 ha, przejęto natomiast nieruchomość o pow. 13,46 ha. Pozostałe zatem 0,15 ha pozostało ich własnością. Nie jest możliwe zdaniem skarżącego powoływanie się przez organ na ustawę z dn. 13.03.1958 r., skoro gospodarstwo przejęto dwa lata przed wejściem w życie tego aktu prawnego. Orzeczenie Wojewódzkiej Rady Narodowej przydzieliło inne gospodarstwo rolne, ale do chwili obecnej orzeczenie to nie zostało wykonane. Nie przydzielono bowiem rodzicom żadnego gospodarstwa pomimo, że pozbawiono ich gospodarstwa rodzinnego w [...]. Zdaniem skarżącego, jak i innych spadkobierców po małżonkach Z., Minister powinien przyznać gospodarstwo w zamian za przejęte, bądź zwrócić gospodarstwo w [...]. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna, aczkolwiek nie wszystkie zarzuty w niej zawarte zasługują na uwzględnienie. Na wstępie należy podzielić wywód zawarty w zaskarżonych decyzjach dotyczący szczególnego charakteru postępowania nieważnościowego, opartego na przesłance rażącego naruszenia prawa. Niewątpliwie w świetle dotychczasowego orzecznictwa i doktryny nie można utożsamiać każdego naruszenia prawa z naruszeniem "rażącym". Naruszenie prawa o rażącym charakterze występuje przede wszystkim wówczas, gdy treść rozstrzygnięcia pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią przepisów prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, iż rozstrzygnięcie nie może być zaakceptowane jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. W ocenie Sądu, w świetle powyższej definicji pojęcia "rażącego" naruszenia prawa, organ wadliwie ustalił i ocenił, iż orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w O. z dn. [...].12.1956 r. o przejęciu gospodarstwa rolnego W. Z. na własność Państwa nie naruszyło rażąco przepisów dekretu z dn. 09.02.1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 40 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 30.01.1954 r. w sprawie przejmowania na własność Państwa gospodarstw rolnych niecałkowicie lub nienależycie zagospodarowanych, na wniosek ich właścicieli oraz w sprawie odszkodowania za te gospodarstwa (Dz. U. Nr 8, poz. 26). Zgodnie z art. 14 powołanego wyżej dekretu o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej rozpoznając wniosek właściciela o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa mogło wydać trzy rodzaje orzeczeń: 1. o przejęciu gospodarstwa rolnego i przedzieleniu wnioskodawcy na własność gospodarstwa o mniejszych rozmiarach oraz o przyznaniu odszkodowania pieniężnego, odpowiadającego różnicy wartości obu gospodarstw, 2. o przejęciu gospodarstwa wnioskodawcy w całości lub części za odszkodowaniem, 3. o pozostawieniu wniosku bez uwzględnienia. W sytuacji zatem, gdy właściciel złożył wniosek o przyznanie gospodarstwa zamiennego, a okoliczności pozwalały na przydzielenie innego gospodarstwa, prezydium wydawało orzeczenie o jego przydzieleniu, a jednocześnie rozstrzygało o odszkodowaniu. Rozporządzenie wykonawcze do tegoż dekretu z dn. 30.01.1954 r. szczegółowo regulowało zasady ustalenia wysokości odszkodowania pieniężnego. Przewidywało ponadto, iż w razie odmowy wyrażenia zgody przez właściciela na ustalone odszkodowanie, przejęcie gospodarstwa na własność Państwa nie mogło nastąpić (§ 2 ust. 2 powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 30.01.1954 r.). Analiza treści tegoż aktu, w szczególności dotyczy to przepisów stanowiących o ustaleniu wartości gospodarstwa przejmowanego i gospodarstwa zamiennego oraz brzmienie art. 14 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 dekretu o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych wskazuje, iż w orzeczeniu wydanym na podstawie powołanego wyżej przepisu musiało być wskazane konkretne gospodarstwo, które było przydzielone w zamian za przejęte. Gospodarstwo to winno być tak zindywidualizowane, aby nie mogły wystąpić jakikolwiek wątpliwości co do przedmiotu. Orzeczenie takie bowiem stanowiło podstawę do dokonania wpisu prawa własności w księdze wieczystej (art. 14 ust. 2 dekretu). W decyzji takiej winno znaleźć się również rozstrzygnięcie w zakresie odszkodowania. Art. 14 ust. 1 pkt 1 dekretu wyraźnie stanowił o konieczności zawarcia w orzeczeniu postanowienia o przyznaniu odszkodowania, przy czym rozporządzenie Rady Ministrów przewidywało możliwość, co było uzależnione od wartości obydwu gospodarstw, zarówno przyznanie odszkodowania właścicielowi przejmowanej nieruchomości, jak również obciążenia nabywcy gospodarstwa zamiennego stosowną kwota na rzecz Państwa. Wobec powyższego w świetle obowiązujących wówczas przepisów za niedopuszczalne należy uznać zawarcie w kontrolowanym orzeczeniu jedynie ogólnej klauzuli o przyznaniu gospodarstwa na zasadzie dekretu z dn. 06.09.1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych. Podstawą wydania takiego orzeczenia był wniosek właściciela o przejęcie i w tym zakresie rozważania Ministra zasługują na uwzględnienie. Zarówno bowiem dekret, jak i rozporządzenie Rady Ministrów wyraźnie wymagały złożenia pisemnego wniosku przez właściciela gospodarstwa. Jako taki wniosek organ potraktował pismo matki skarżącego z dn. 18.06.1956 r. W aktach administracyjnych znajduje się powyższe pismo, istnieje jednak wątpliwość, czy dokument ten może być potraktowany jako wniosek o przejęcie gospodarstwa w zamian za inne. Nie sposób po pierwsze ustalić, gdzie na tym piśmie znajduje się podpis J. Z., po drugie zaś wnosi ona jedynie o przydzielenie jej jedynie zabudowań po S. W., nie zaś przyznanie całego gospodarstwa po tym rolniku. Jednocześnie w aktach znajduje się wniosek o przejęcie gospodarstwa rolnego na podstawie art. 12 powoływanego dekretu (k. 9 akt administracyjnych) podpisany w zastępstwie W. Z. przez H. Z. W ocenie Sądu jedynie ten dokument może być potraktowany jako wniosek o przejęcie gospodarstwa. Wobec powyższego organ ponownie rozpatrując wniosek o stwierdzenie nieważności winien dokonać oceny skuteczności tego wniosku tj. czy H. Z. była upoważniona do działania w imieniu swojego ojca. Bezspornym jest bowiem, iż właścicielem przedmiotowego gospodarstwa był W. Z. Jeżeli pozostawał w związku małżeńskim koniecznym jest ustalenie ustroju majątkowego między małżonkami. W wypadku istnienia wspólności właścicielem była także żona J. A zatem nie było wystarczające udzielenie upoważnienia dla córki H. jedynie przez W. Z. Zarzut zatem skargi w tym zakresie jest trafny, a rolą organu będzie ustalenie, czy istniał pisemny wniosek uprawnionego właściciela do przejęcia przez Państwo gospodarstwa. Skarżący wnosząc skargę powołał się na stanowisko innych spadkobierców po małżonkach Z. W aktach znajduje się postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po J. i W., a jednocześnie pełnomocnictwa dla A. Z. do reprezentacji w sprawach spadkowych m.in. od osób, które nie zostały wymienione w postanowieniu jako spadkobiercy. Przede wszystkich organ ponownie rozpatrując sprawę ustali krąg stron tj. wszystkich spadkobierców po J. i W. Z. lub następców prawnych tych spadkobierców. Konieczne będzie powiadomienie ich o postępowaniu. Jeżeli osoby te umocują A. Z. do reprezentowania ich w postępowaniu organ zażąda stosownych pełnomocnictw. Znajdujące się bowiem w aktach dokumenty nie zawierają cech pełnomocnictwa w rozumieniu art. 33 § 2 kpa. Zostały one bowiem sporządzone na potrzeby postępowania spadkowego, nie zaś postępowania administracyjnego dotyczącego stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej. Mając powyższe względy na uwadze Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja, jak i poprzedzające ją rozstrzygnięcie naruszają przepisy prawa materialnego oraz procesowego i winny ulec uchyleniu. Ponownie rozpatrując sprawę organ stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) będzie miał na uwadze ocenę prawną i wskazania zawarte w niniejszym wyroku. Mając powyższe na uwadze, Sąd na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 pkt a) i c) powołanej ustawy, orzekł jak na wstępie. O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 i 205 § 1 cytowanej ustawy.