IV SA/Wa 254/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Marek Wroczyński, Sędzia WSA Teresa Zyglewska, Protokolant Joanna Kurek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi B. K., A. I. i S. I. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2007 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących B. K., A. I. i S. I. kwotę 660 (sześćset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy wskutek wniosku B. K., A. I. i S. I., na podstawie art. 138 § 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] września 2007 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] grudnia 1953 r. nr [...], jak i utrzymanego nim w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia [...] lipca 1953 r. nr[...]. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ naczelny podał, iż wskazanym powyżej orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej stwierdziło, iż nieruchomości ziemskie: * B. wykaz [...] o powierzchni 93,4466 ha, * B. wykaz [...] o powierzchni 3,3527 ha, * N. wykaz [...] o powierzchni 2,2697 ha, będących własnością J. I. a także nieruchomości: * N. wykaz [...] o powierzchni 7,2090 ha i wykaz [...] o powierzchni 0,0417 ha będące współwłasnością J. I. podpadają pod działanie przepisu art. 2 lit, e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3,poz. 13). Zdaniem organu, materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie, a mianowicie odpisy ksiąg wieczystych B. tom llI wykaz [...] oraz B. tom II wykaz [...], prowadzonych przez Sąd Powiatowy w M., jednoznacznie poświadczają, iż J. I. był wpisany jako właściciel nieruchomości o powierzchni 93,4466 ha oraz 3,3527 ha od 2 maja 1936 r. Ustalenia takie potwierdza również zaświadczenie z Powiatowego Biura Notarialnego w M. z dnia [...] kwietnia 1991 r, a także akt notarialny sporządzony w dniu [...] października 1950 r. (nr Rep. [...]) oraz układem spadkowym, w którym figurował J. I.. J. I. był wpisany również jako właściciel nieruchomości o pow. 2,2697 ha od 1910 r. do 1951 r. w m. N. w księdze wieczystej [...] [...] prowadzonej w Sądzie Rejonowym w G., Z kolei z księgi wieczystej [...] [...] N. wynika, iż J. I. był współwłaścicielem nieruchomości o pow. 7,2090 ha od 1905 do 1951r. oraz nieruchomości o pow. 0,0417 ha zapisanej w księdze wieczystej [...] [...] N. W konsekwencji powyższych ustaleń organ naczelny stwierdził, że w dniu wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, J. I. był właścicielem nieruchomości o pow. 99,0691 ha oraz współwłaścicielem nieruchomości o pow. 7,2507 ha. Skoro zatem powierzchnia ogólna przedmiotowych nieruchomości położonych w B. oraz w N. wynosiła ponad 100 ha i były to nieruchomości stanowiące w części własność, w części zaś współwłasność J. I. z J. I., to przedmiotowy majątek spełniał niezbędne przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, by uznać, że podpadał pod działanie przepisów dekretu. Zdaniem organu naczelnego zaskarżonym orzeczeniom Ministra Rolnictwa z dnia [...] grudnia 1953 r. oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia [...] lipca 1953 r. nie można postawić zarzutu, iż wydane one zostały z rażącym naruszeniem prawa, które stanowiłoby podstawę do stwierdzenia ich nieważności. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł pełnomocnik B. K., A. I. i S. I. wnosząc o jej uchylenie, jak również poprzedzającej ją decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2007 r. W skardze podniesiony został zarzut naruszenia art. 156 kpa oraz art. 8, 11, 75, 77 i 78 k.p.a. Zdaniem skarżących organ naruszył przepis art. 156 § 1 pkt 2 kpa poprzez odmowę stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] grudnia 1953 r. jak i utrzymanego nim w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia [...] lipca 1953 r., które zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa. Ponadto skarżący podnieśli, iż część przedmiotowego majątku stanowiły lasy o powierzchni 7,6158 ha, co oznacza, że powierzchnia majątku po odjęciu powierzchni lasów nie spełniała norm powierzchniowych, a więc majątek nie podlegał przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Według strony skarżącej, skoro lasy były objęte odrębną regulacją prawną, a mianowicie dekretem z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82 z późn. zm.), na mocy którego określone lasy stały się własnością Skarbu Państwa z dniem wejścia w życie dekretu tj. 27 grudnia 1944 r., to niedopuszczalne było objęcie powierzchni lasów przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Takie postępowanie stanowi rażące naruszenie prawa, gdyż niedopuszczalne było doliczenie powierzchni lasów do powierzchni nieruchomości ziemskiej podpadającej pod dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej. Ponadto strona skarżąca podniosła, iż organ winien ustalić, czy jeziora, które stanowiły część przedmiotowej nieruchomości, faktycznie nadawały się do produkcji rolnej i tym samym czy podlegały przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W skardze wskazano również na rażące naruszenie przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z 1928 r. o postępowaniu administracyjnym w zakresie obowiązku dokładnego zbadania stanu faktycznego oraz uzasadnienia kontrolowanego orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] grudnia 1953 r. Organ przed wydaniem tego orzeczenia nie sprawdził, kto faktycznie w dniu wejścia w życie dekretu i wydania rozstrzygnięcia był właścicielem nieruchomości. Dokonanie takich ustaleń było istotne, bowiem J. I. zmarła przed rokiem 1939, a organ wskazał, że w latach 1952-53 nieruchomość N. w.l. [...] (Kw. [...]) o pow. 7,2090 ha i N. w.l. [...] stanowią własność J. I. i żony jego J. I. Brak ustalenia stanu faktycznego sprawy stanowi - w ocenie skarżących - rażące naruszenie prawa. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. Wyrokiem z dnia 21 października 2008r. sygn. akt IV SA/Wa 1291/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi B. K., A. I. i S. I. oddalił skargę. Sąd wskazał, iż podstawą prawną orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] grudnia 1953 r. był art. 2 ust. 1 pkt e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13), § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 51) oraz art. 73, 75, 76 ust. 2, 78, 80 i 93 rozporządzenia z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341). W myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczano nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa bez odszkodowania - z datą wejścia w życie w/w dekretu, z tym istotnym zastrzeżeniem, że nieważne z mocy prawa stały się wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości ziemskich dokonane po 1 września 1939 r. Zarówno dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, jak również rozporządzenie wykonawcze z dnia 1 marca 1945 r. nie definiowały pojęcia "nieruchomość ziemska". Takiej definicji nie zawierały też - obowiązujące w dacie wejścia w życie dekretu - systemy prawne z zakresu prawa rzeczowego. W związku z powyższym, skoro obowiązujące w dacie wejścia w życie dekretu PKWN systemy prawne, jak i sam dekret, nie definiowały określenia "nieruchomość ziemska", to pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 uznał, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystywane na cele wskazane w art. 1 część druga dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zdaniem Sądu okoliczność podniesiona przez skarżących, iż w skład przedmiotowej nieruchomości wchodziły wody jezior nie może stanowić pozytywnej przesłanki do uwzględnienia wniosku o stwierdzenie nieważności kontrolowanego w postępowaniu nadzorczym orzeczenia, bowiem wody jezior mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, np. hodowlanej. Sąd nie podzielił także stanowiska strony skarżącej, iż uwzględnienie do ogólnej powierzchni majątku powierzchni lasów (tj. 7,6158 ha) stanowi rażące naruszenie prawa, ze względu na objęcie jej przepisami dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82 z późn. zm,).Zdaniem Sądu przepisom tego dekretu podlegały lasy i grunty leśne 0 obszarze ponad 25 ha, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych (art. 1 ust. 1). W niniejszej sprawie skoro wskazana powyżej przesłanka odnosząca się do areału lasu nie zaistniała, to za nieuprawnione Sąd uznał stwierdzenie, że kontrolowane w postępowaniu nieważnościowym orzeczenie Ministra Rolnictwa rażąco narusza prawo. Sąd nie podzielił również stanowiska strony skarżącej, iż Minister Rolnictwa dopuścił się rażącego naruszenia obowiązujących w dacie wydania orzeczenia przepisów w/w rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o postępowaniu administracyjnym, nie sprawdzając kręgu podmiotów będących właścicielami majątku w dniu wejścia w życie dekretu. Zarzut ten nie znajduje potwierdzenia w treści uzasadnienia kontrolowanego orzeczenia, w którym organ wskazał, czyją własność stanowiła przedmiotowa nieruchomość. A zatem w ocenie Sądu w sprawie niniejszej organ naczelny prawidłowo ustaliły, że powierzchnia ogólna przedmiotowej nieruchomości wynosiła 106,31 ha, a zatem przekraczała normę obszarową 100 ha powierzchni ogólnej, bez względu na rodzaj użytków, a to oznacza, że kontrolowane w postępowaniu nieważnościowym orzeczenie nie jest dotknięte wadą nieważności, W wyniku złożonej przez skarżących skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 21 grudnia 2009r. sygn. akt IOSK 317/09 uchylił wyrok Sądu I instancji i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył, co następuje; Stosownie do treści art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Sąd, któremu sprawa została przekazana w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. A zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznający ponownie sprawę zobowiązany był uwzględnić ocenę prawną zawartą w wydanym w sprawie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2009r. Uwzględniając skargę kasacyjną B. K., A. I. i S. I., Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż w sprawie nie wyjaśniono wszystkich okoliczności. Z akt sprawy wynika, że J. I. był wpisany jako właściciel nieruchomości w miejscowości B., dla której prowadzona była księga wieczysta w Sądzie Powiatowym w M. i w miejscowości N., dla której księgę prowadził Sąd w N., zatem nie ma pewności co do tego, czy była to jedna nieruchomość ziemska w rozumieniu dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.), dalej "dekret". Nadto J. I. był wpisany jako właściciel nieruchomości w B. i jednej w N., zaś co do dwóch nieruchomości w N. był tylko współwłaścicielem, a drugim była jego żona J. I., przy czym zmarła ona w 1938 r. W dniu wejścia w życie dekretu nie była więc ona współwłaścicielką, zaś mieli oni następców prawnych. W dacie wydawania orzeczeń w 1953 r. stan ten nie został uwzględniony przez organy, brak też na ten temat rozważań Sądu czy i jakie ma to znaczenie w postępowaniu nadzorczym, zwłaszcza, że z akt sprawy wynika, wyjaśnienie skarżących, że to nie J. I. władał nieruchomością w B., ale ich ojciec. Dlatego to skarżący wystąpili o przeprowadzenie postępowania nadzorczego co do nieruchomości, gdyż inni spadkobiercy J. i J. I. nieruchomości w N. zbyli. Śmierć J. I. w 1938 r. nie była bez znaczenia dla ustalenia stanu własności nieruchomości będącej przedmiotem orzeczeń z 1953 r. a dalej nieustalenie stron postępowania w 1953 r. było niezgodne z prawem. Taki błąd organów powinien podlegać ocenie w postępowaniu nadzorczym. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał również, iż w sprawie jest bezsporne, że w skład własności J. I. wchodziło jezioro. Skarżący podnoszą, że było ono własnością ich ojca, a nadto, że nie powinno podlegać reformie rolnej. Sąd wskazał, iż co do pojęcia nieruchomość ziemska istnieje bogate orzecznictwo i nie można go zupełnie pominąć, a wprost przeciwnie skorzystać z wypracowanej wykładni. W sprawie nie wyjaśniono jednak jakiemu celowi wskazanemu w ust. 2 art. 1 dekretu nieruchomość ziemska J. I. miałaby służyć, w tym jezioro. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie należy też zapominać o związku funkcjonalnym poszczególnych nieruchomości stanowiących własność J. I. Niewyjaśnienie zatem powyższych okoliczności w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie pozwalało na przesądzenie, że orzeczenie o podpadaniu na cele reformy rolnej nieruchomości J. I. było zgodne z prawem, gdyż w istocie nie zostało ocenione czy w 1953 r. organy dokonały prawidłowych ustaleń. Mając na uwadze ocenę prawną zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego orzekający ponownie Sąd doszedł do przekonania, iż sprawa wymaga ponownej analizy ze strony orzekającego w sprawie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi we wskazanym wyżej kierunku. Należy mieć bowiem na uwadze, iż Sąd administracyjny nie czyni własnych ustaleń w sprawie, a jedynie ocenia zaskarżony akt pod względem jego zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi. Taka kontrola jest jednak możliwa tylko w warunkach wyczerpujących istotę zagadnień ustaleń faktycznych i prawnych dokonanych przez organ administracyjny rozstrzygający sprawę, których w niniejszej sprawie nie poczyniono. W tym stanie rzeczy - na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji wyroku. Koszty postępowania zasądzono - na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a oraz § 18 ust,1 pkt 1 lit c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 02.163.1348 ze zm.).