IV SA/Wa 2708/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wojciech Rowiński, Sędziowie asesor WSA Paweł Dańczak (spr.), sędzia WSA Aneta Dąbrowska, Protokolant ref. Natalia Berkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 lipca 2020 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę. Przedmiotem skargi uczyniono decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej jako "Prezes IPN") z [...] września 2019 r., nr [...], którą utrzymano w mocy własną decyzję z [...] lipca 2019 r., nr [...], o odmowie potwierdzenia, że J. M., s. J., ur. [...] kwietnia 1952 r. w [...], spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2018 r., poz. 690 ze zm., dalej: ustawa). Stan sprawy przedstawiał się następująco. Prezes IPN, po rozpoznaniu wniosku z [...] marca 2019 r., decyzją z [...] lipca 2019 r. odmówił J. M. potwierdzenia, że spełnia on warunki o których mowa w art. 4 powołanej na wstępie ustawy. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że w związku z odnalezionymi w zasobach archiwalnych IPN dokumentami dotyczącymi skarżącego w piśmie z [...] czerwca 2019 r. został on poinformowany o przysługującym mu prawie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 k.p.a.). Następnie pismem z [...] czerwca 2019 r. strona skarżąca odniosła się do treści tych dokumentów oraz wskazała, że podpisując zobowiązanie z [...] stycznia 1986 r. zdecydowała się jedynie pozornie wyrazić zgodę na współpracę ze SB, nie mając zamiaru w ogóle jej realizować. Ponadto wskazała, że było to wynikiem złego stanu psychicznego z powodu działań SB, które miały uniemożliwić jej wykonywanie pracy w stoczni oraz zdyskredytowanie w oczach innych pracowników oraz działaczy "Solidarności". Prezes IPN wskazał, że z wyjaśnień strony wynika, iż powodem podpisania zobowiązania była chęć uzyskania paszportu służbowego umożliwiającego wykonywanie pracy zawodowej. Strona skarżąca twierdziła jednocześnie, że poza podpisaniem zobowiązania, do współpracy z SB "nigdy nie doszło". Dnia [...] czerwca 2019 r. w siedzibie oddziału IPN w [...] udostępniono akta sprawy, a strona skarżąca ponownie wskazała, że podpisanie [...] stycznia 1986 r. zobowiązania było wynikiem presji psychicznej wywoływanej przez pracowników SB, natomiast do żadnej współpracy nie doszło, co miały potwierdzać informacje zawarte w dokumentach SB. Prezes IPN wskazał, że w aktach o sygn. [...] (stara sygn. [...]) – kwestionariusz ewidencyjny krypt. "[...]" znajduje się zobowiązanie z [...] stycznia 1986 r., które spełnia kryteria dokumentów wymienionych w art. 4 ust 1 pkt 2 ustawy, gdyż: zawiera wszystkie elementy zobowiązania do współpracy z organami bezpieczeństwa państwa; zostało wytworzone przez stronę skarżącą w ramach czynności wykonywanych w charakterze informatora organów bezpieczeństwa państwa; wyraża gotowość do aktywnej współpracy i świadomość konieczności zachowania faktu współpracy w ścisłej tajemnicy, konieczność posługiwania się pseudonimem, nadto zostało opatrzone datą, nazwą miejscowości, danymi wnioskodawcy oraz odręcznym podpisem – J. M. i pseudonimem [...]. Następnie Prezes IPN, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z [...] lipca 2019 r., decyzją z [...] września 2019 r. utrzymał w mocy zaskarżoną własną decyzję z [...] lipca 2019 r. W jej uzasadnieniu wskazano, że strona skarżąca podtrzymała swoje wcześniejsze wyjaśnienia dotyczące kwestii podpisania zobowiązania z [...] stycznia 1986 r., a ponadto powołała się na dokument znajdujący się w aktach archiwalnych o sygn. [...], w treści którego funkcjonariusz napisał, że "w celu doprowadzenia do zaniechania przez figuranta prowadzenia wrogiej działalności spowodowaliśmy (...) przez pozorne pozyskanie do współpracy z naszą Służbą całkowitą kompromitację figuranta w środowisku posolidarnościowej opozycji". Strona skarżąca podniosła również, że od wprowadzenia stanu wojennego był osobą represjonowaną, czego miała dowodzić informacja znajdująca się w Biuletynie Informacji Publicznej IPN oraz pismo Oddziałowego Biura Lustracyjnego IPN w [...] z [...] stycznia 2019 r. Nadto skarżący wskazał, że o kontaktach z organami bezpieczeństwa państwa informował niezwłocznie działacza Solidarności L. K., co miało znaleźć potwierdzenie w notatkach oficera SB z [...] października 1985 r. oraz [...] lipca 1986 r., oraz że z treści zgormadzonego w sprawie materiału wynika, iż był rozpracowywany przez SB a nie, że z nią współpracował. Prezes IPN wskazał natomiast, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym IPN odnaleziono zobowiązanie z [...] stycznia 1986 r. Prezes IPN, odnosząc się do treści pisma z [...] lipca 2019 r. w zakresie pozorności pozyskania strony skarżącej do współpracy przez SB, wyjaśnił, że nie jest uprawniony do oceny w oparciu o całokształt dokumentów znajdujących się w jego zasobach, czy strona skarżąca wywiązała się ze swego zobowiązania, czy w tamtej rzeczywistości jej działania bądź zaniechania odpowiadały pojęciu współpracy ze służbami bezpieczeństwa. Ponadto, prowadząc postępowanie na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy, nie ocenia całej działalności strony skarżącej, a jedynie bada, czy w archiwum zachowały się dokumenty o określonych cechach. Prezes IPN doszedł więc do przekonania, że ponowna analiza akt sprawy daje podstawy do stwierdzenia, że w odniesieniu do skarżącego zachowały się dokumenty, o których mowa w art. 4 ustawy. Skargę na decyzję Prezesa IPN z [...] września 2019 r. wywiódł J. M., który wniósł o: a) ponowne rozpatrzenie wniosku z [...] marca 2019 r. o wydanie decyzji w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy, oraz we wniosku z [...] lipca 2019 r. dotyczącym ponownego rozpatrzenia sprawy zakończonej decyzją [...], b) uznanie zobowiązania z [...] stycznia 1986 r., na które wskazał Prezes IPN, jako niebędącego relewantnym przy podejmowaniu decyzji, c) wydanie decyzji potwierdzającej, że spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy. W odpowiedzi na skargę Prezes IPN wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Istotą kontrolowanego postępowania administracyjnego było ustalenie, czy w zasobie archiwalnym IPN znajdują się dokumenty dotyczące J. M., spełniające kryteria, o których mowa w art. 4 powołanej na wstępie ustawy. W tym miejscu należy przypomnieć należy, że [...] czerwca 2019 r., a zatem ponad miesiąc przed wydaniem orzeczenia przez organ, wszedł w życie art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz. 992) zmieniający brzmienie art. 4 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Ustawa nowelizująca nie zawiera przepisów przejściowych, dlatego Sąd uznał, że z uwagi na zasadę bezpośredniego działania prawa, przepis art. 4 ustawy w nowym brzemieniu miał zastosowanie w dniu wydania zaskarżonej decyzji, mimo że w dniu wszczęcia postępowania jego brzmienie było inne. Dodatkowa jednostka redakcyjna ww. przepisu niewątpliwe uzupełniła tę regulację w sensie funkcjonalnym. Choć, jeżeli wziąć pod uwagę, że ustawodawca w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy posłużył się określeniem "zachowały się" w odniesieniu do dokumentów odnalezionych w archiwum IPN, to zasadne będzie stwierdzenie, że nowela z 2019 r. nie przynosi istotnej nowości normatywnej, gdy idzie o ocenę tego rodzaju dokumentów w kontekście cyt. przepisu. Tym samym art. 4 ustawy w brzmieniu znowelizowanym znajdował zastosowanie w sprawie. Stosowanie natomiast do zapisów ust. 1 tego przepisu, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie, która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 31 lipca 1990 r., bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, i (pkt 1) co do której w archiwum IPN nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa (pkt 2). Przy czym przez dokumenty wytworzone przy udziale osoby, o której mowa w tym przepisie, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa rozumie się także pomoce ewidencyjne, takie jak dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzają fakt rejestracji jej w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa (ust. 2). Nie jest kwestią sporną w sprawie fakt, że do strony skarżącej nie odnoszą się okoliczności, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1. Do ustalenia pozostawało więc to, czy w archiwum IPN zachowały się dokumenty o cechach wskazanych w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy. Sąd podziela stanowisko, że do czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora należy nie tylko zaliczyć przekazywanie informacji operacyjnych, ale także podpisanie zobowiązania do współpracy, obranie sobie pseudonimu, uzgodnienie zasad konspiracji, itd. Wytworzenie dokumentu należy natomiast definiować nie tylko jako bezpośredni wkład w powstanie dokumentu, ale również pośrednie, jednak dostatecznie sprecyzowane oddziaływanie, rolę, wpływ w jego wytworzenie. Sąd, po zapoznaniu się z aktami, doszedł do przekonania, że rację ma organ, który twierdzi, że kwerenda przeprowadzona w zasobach archiwalnych IPN potwierdza istnienie tego rodzaju dokumentów w stosunku do skarżącego. Podstawą do formułowania takiego wniosku jest przywołany dokument w postaci własnoręcznie podpisanego przez J. M. zobowiązania do współpracy z SB z [...] stycznia 1986 r. o treści: "Ja J. M., ur. [...].04.1952 w Warszawie zobowiązuję się dobrowolnie do współpracy z organami Służby Bezpieczeństwa. W ramach tej współpracy zobowiązuję się ujawnić i ujawniać działalność osób reprezentujących podziemne struktury byłej Solidarności oraz fakty osób działających na szkodę interesów Polski Ludowej. Niezależnie od powyższego będę ujawniał i informował o wszelkiego rodzaju nieprawidłowościach wynikłe w produkcji okrętowej. Fakt współpracy zobowiązuję się zachować przed wszystkimi osobami i najbliższą rodziną w tajemnicy. Wszystkie przekazywane informacje przekazywał będę prawdziwie i obiektywnie pisemnie i ustnie. Dla celów konspiracji i współpracy przekazywane informacje podpisywał będę pseudonimem [...]". Autentyczność ujawnionego dokumentu nie budzi żadnych wątpliwości, skoro skarżący sam potwierdził, że dokument ten sporządził i podpisał, zaznaczając konsekwentnie, że czynności te zostały na nim wymuszone. W ocenie Sądu, już sam ten dokument przesądza o treści rozstrzygnięcia sprawy. Ponadto, Prezes IPN, wbrew oczekiwaniom autora skargi, ma wysoce ograniczone uprawnienia co do prowadzenia postępowania dowodowego. Ustawa upoważnia ten organ wyłącznie do zbadania i przedstawienia zawartości zasobów archiwalnych. Organ nie jest więc uprawniony do oceny, czy strona skarżąca wywiązywała się ze swego zobowiązania, czy w przeszłości działania jej bądź zaniechania odpowiadały pojęciu współpracy z SB. Wyznaczoną rolą Prezesa IPN nie jest ani ocena prawdziwości dokumentów, ani wiarygodności materialnej opisanych w tych dokumentach zdarzeń lub osób, ani ustalanie, czy wynikająca z zachowanych dokumentów współpraca miała w rzeczywistości miejsce. Ustalenie, czy współpraca z SB miała wymierny efekt dla tych służb nie ma również znaczenia dla wyniku sprawy. Ustawa upoważnia organ wyłącznie do przedstawienia zawartości zasobów archiwalnych według ściśle określonych kryteriów. Ten warunek został spełniony, zwłaszcza w kontekście znowelizowanego art. 4 ustawy, a przede wszystkim dodanego ust. 2, w którym zasadniczym kryterium uznania, że nie zostały spełnione warunki do przyznania wnioskowanego statusu jest ujawnienie w zasobach IPN dokumentu potwierdzającego fakt rejestracji w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa. Przepis ten nie stanowi więc o tym, by konieczne było potwierdzenie rzeczywistej realizacji współpracy już po rejestracji. Zgromadzona dokumentacja pozwala stwierdzić, że strona skarżąca nie spełnia zatem warunku z art. 4 ustawy. Należy z całą mocą podkreślić, że Prezes IPN nie bada motywów podjęcia przez wnioskodawcę współpracy z organami bezpieczeństwa państwa i jej rzeczywistej szkodliwości dla innych osób, podobnie jak i ewentualnego ujawnienia tej współpracy osobom trzecim, co podniósł skarżący. Okoliczności tego rodzaju mogłyby być przedmiotem oceny jedynie w postepowaniu lustracyjnym. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak sentencji.