IV SA/Wa 3364/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 25 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. L. na decyzję Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. J. L. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W złożonym na urzędowym formularzu wniosku z dnia 10 lipca 2018 r. skarżący oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jako źródło dochodu wskazał umowę o pracę, nie podając jednak informacji o wysokości wynagrodzenia. Rubryki formularza wniosku przeznaczone na dane o majątku nieruchomym przekreślił. W rubryce przeznaczonej na informacje o posiadanych zasobach wskazał natomiast, że bank ukradł kwotę około 5.600 zł, bez powiadomienia i bez komornika. Z kolei w rubryce przeznaczonej na oświadczenie o zobowiązaniach i stałych wydatkach podał, że Sądy niesłusznie obciążają go opłatami za media i życie. Wskazał, że musi opłacać rachunki, które nie są na niego wystawiane. Do wniosku skarżący dołączył: 1) kopię orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], zaliczającego go do lekkiego stopnia niepełnosprawności, 2) kopię polisy ubezpieczeniowej pojazdu mechanicznego oraz druku do wpłaty składki ubezpieczeniowej w wysokości 487,00 zł, a także 3) kopię decyzji Wójta [...] z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] przyznającej J. L. zasiłek okresowy z powodu bezrobocia na okres od 1 stycznia 2017 r. do 31 marca 2017 r. Ponieważ oświadczenie skarżącego było niewystarczające do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych oraz budziło wątpliwości, w piśmie z dnia 10 sierpnia 2018 r. wezwano go do złożenia w terminie 14 dni dokumentów źródłowych potwierdzających jego stan rodzinny, majątkowy i dochody, to jest: 1. do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych obejmujących okres ostatnich trzech miesięcy; 2. do nadesłania zaświadczenia pracodawcy o wysokości wynagrodzenia; 3. wobec przekreślenia rubryki nr 7.1 formularza wniosku ("Nieruchomości") – do złożenia jednoznacznego oświadczenia, czy skarżący ma, czy nie ma nieruchomości: a. jeżeli ma to jakie, o jakiej powierzchni i o jakiej szacunkowej wartości, b. jeżeli nie ma, to gdzie (w domu/mieszkaniu) i w ramach jakiego stosunku prawnego mieszka (jaki posiada tytuł prawny do lokalu); 4. do nadesłania aktualnego zaświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wydanego przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej; 5. do nadesłania kopii dokumentów wskazujących wysokość, ponoszonych przez niego w okresie ostatnich trzech miesięcy, stałych opłat na mieszkanie/dom, a także kopii dokumentów wskazujących wysokość innych stałych, niezbędnych wydatków w gospodarstwie domowym. W odpowiedzi, w piśmie z dnia 7 września 2018 r. J. L. zakwestionował zasadność zobowiązania go do nadesłania dodatkowych informacji i dokumentów dotyczących sytuacji finansowej i rodzinnej. Stwierdził, że podał w złożonym oświadczeniu, że sam prowadzi gospodarstwo domowe, oraz że nie ma prawa do niczego. Wskazał, że dochody nie popokrywają nawet opłat "przymusowych" za media, czy inne. Dodał, że mieszka w domu – według urzędników - nie będącym jego własnością. Podniósł, że "do pisma nie załączono blankietu, a na dotychczasowym strona to uczyniła", wskazując, że wydatki są wyższe niż "nędzne" koszty. Ponadto wywiódł, że obecnie doszedł wydatek na opłatę za paliwo w wysokości 700 zł miesięcznie, ponieważ zmienił miejsce pracy, a sam dojazd to około 50 km w jedną stronę. Do tego dochodzą koszty leków, czy innych obciążeń, opłaty ubezpieczeń itp. Nadmienił również, że co do wynagrodzenia podpisywał kilkanaście oświadczeń przed przyjęciem, m.in., że będzie równo traktował pracownika, czy nie używał sprzętu niezgodnie z przeznaczeniem, jak i że nie będzie ujawniał wysokości. Skonkludował, że uważa, iż wyjaśnił wątpliwości, a w razie dalszych niejasności powinien zostać wezwany ponownie, z konkretnym wskazaniem. Zwrócił się o uznanie jego zasadnych roszczeń w całości. Do pisma z dnia 7 września 2018 r. J. L. dołączył kserokopie: 1) potwierdzenie zawarcia ubezpieczenia OC, 2) dziesięciu druków potwierdzeń płatności (za poszczególne okresy rozliczeniowe w 2018 r.) na rzecz dostawcy energii elektrycznej; 3) faktury za gaz z 18 października 2017 r.; 4) załącznika do faktury za telefon za okres czerwiec-lipiec bieżącego roku wraz z drukiem do wpłaty należności za tę fakturę; 5) upomnienia Wójta Gminy [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r. wzywającego do uregulowania należności w wysokości 131,23 zł za gospodarowanie odpadami komunalnymi. Mając powyższe na uwadze, należało zważyć, co następuje. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), dalej powoływanej również jako ppsa, prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Stosownie natomiast do treści art. 252 § 1 ppsa osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Z kolei art. 255 ppsa stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Mając na względzie treść powołanych przepisów, należy wskazać, że podstawą orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy może być wyłącznie ocena rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Z art. 246 § 1 ppsa jednoznacznie wynika przy tym, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania w tym zakresie. Jeśli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 ppsa uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. W oświadczeniu z dnia 10 lipca 2018 r. skarżący zadeklarował dochód ze stosunku pracy, jednakże nie podał wielkości uzyskiwanego wynagrodzenia. Wskazał ponadto, że płaci rachunki za media, chociaż nie wykazał jako posiadanego majątku jakiejkolwiek nieruchomości, która mogłaby stanowić miejsce jego zamieszkania. Wobec tak przedstawionej przez wnioskodawcę sytuacji finansowej konieczne było przede wszystkim ustalenie, jakie są rzeczywiste źródła jego utrzymania, a także jaka jest relacja wielkości środków, którymi dysponuje do wysokości kosztów koniecznego utrzymania. W tym celu zobowiązano J. L. do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych (lit. a wezwania z dnia 10 sierpnia 2018 r.) oraz zaświadczenia pracodawcy o wysokości wynagrodzenia (lit. b wezwania). Ponadto, w celu zweryfikowania podanych przez wnioskodawcę danych o sytuacji rodzinnej oraz uzyskania bliższych informacji o sytuacji dochodowej, zobowiązano do nadesłania zaświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej (lit. d wezwania). Dla wyjaśnienia rozbieżności pomiędzy wykazaną przez stronę strukturą wydatków (opłaty za media), a niewykazaniem, jako należącego do niego majątku, ani domu, ani mieszkania, wezwano również do wyjaśnienia, gdzie (w domu/w mieszkaniu) i w ramach jakiego stosunku prawnego mieszka skarżący. J. L. nie złożył do akt sprawy żadnego z wymienionych dokumentów źródłowych. Nadesłał jedynie kopie rachunków za opłaty eksploatacyjne, telefon i ubezpieczenie. Rachunki za energię elektryczną, gaz i telefon są przy tym wystawione na J. L., a nie na J. L. W piśmie z dnia 7 września 2018 r. skarżący zawarł natomiast wyłącznie niejasną informację, że mieszka w domu – "według urzędników" – nie jego, pomimo zameldowania pod tym adresem, gdyż dom jest własnością J. i E. L. W tej sytuacji, wiadomo zatem wyłącznie, że skarżący osiąga obecnie dochód ze stosunku pracy, ale nie wiadomo, w jakiej wysokości. Wobec braku zaświadczenia pracodawcy lub wyciągów z rachunków bankowych nie sposób więc ustalić ani faktycznej wielkości środków finansowych, jakimi dysponuje wnioskodawca, ani relacji tej wielkości do wysokości koniecznych wydatków. Niezłożenie zaświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej, nie pozwala natomiast zweryfikować podanych przez stronę informacji o stanie rodzinnym, a także uzyskać jakichkolwiek dokładniejszych danych o dochodach lub posiadanym majątku. Mając na względzie stanowisko J. L., wyrażone w piśmie z dnia 7 września 2018 r., w którym kwestionuje zasadność wezwania do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowego oświadczenia, należy podkreślić, że rozstrzygając o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, sąd (referendarz sądowy) dokonuje oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Weryfikuje przy tym, czy przedstawione przez osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy oświadczenia są wiarygodne. W związku z tym to sąd (referendarz sądowy), a nie wnioskodawca, decyduje o tym, jakie dokumenty są niezbędne dla ustalenia sytuacji materialnej strony. Twierdzenie skarżącego, że środki finansowe, jakimi dysponuje nie wystarczają na obowiązkowe opłaty, nie zwalnia więc z obowiązku przedstawienia wyciągów z rachunku bankowego oraz zaświadczenia pracodawcy o wysokości wynagrodzenia. Trzeba także podkreślić, że wezwanie z dnia 10 sierpnia 2018 r. miało na celu wyłącznie uzupełnienie oświadczenia strony z dnia 10 lipca 2018 r. o informacje niezbędne do ustalenia jej możliwości płatniczych oraz usunięcie wątpliwości, jakie budzi to oświadczenie. Lista wymaganych dokumentów nie jest długa. Obejmuje wyciągi z rachunków bankowych, dwa zaświadczenia oraz kopie rachunków. Należy zauważyć, że przedstawienie wyciągu z rachunku bankowego nie powinno wiązać się dla strony z nadmiernymi trudnościami lub kosztami. Zgodnie bowiem z art. 728 § 2 Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 1025 ze zm.) bank jest obowiązany przesyłać posiadaczowi co najmniej raz w miesiącu bezpłatnie wyciąg z rachunku z informacją o zmianach stanu rachunku i ustaleniem salda, chyba że posiadacz wyraził pisemnie zgodę na inny sposób informowania o zmianach stanu rachunku i ustaleniu salda. Wyznaczony termin 14 dni był też wystarczający do uzyskania wymaganych zaświadczeń. Jednoznaczne stanowisko strony o bezzasadności wezwania świadczy natomiast o tym, że nie podjęła ona nawet próby zadośćuczynienia obowiązkowi nałożonemu w tym zakresie. Mając powyższe na uwadze, należy podkreślić, że gdy - tak, jak w przedmiotowej sprawie - oświadczenie o sytuacji finansowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do dokonania pełnej oceny jego możliwości płatniczych i budzi wątpliwości, referendarz sądowy, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych jakimikolwiek wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych twierdzeniach strony o braku środków finansowych. W takiej sytuacji konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (referendarzem sądowym) w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). J. L. w istocie zaniechał tej współpracy. Nie przedstawił bowiem żądanych dokumentów, dotyczących jego sytuacji finansowej. Wbrew natomiast stanowisku zajętemu w piśmie z dnia 7 września 2018 r. nie wyjaśnił wątpliwości, jakie budzi złożone przez niego oświadczenie. Sąd (referendarz sądowy) nie ma zaś obowiązku ponawiania wezwania, którego zakres został jednoznacznie i precyzyjnie określony w piśmie z dnia 10 sierpnia 2018 r. Jak już wskazano, z treści powołanych wyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06. Niepublikowane). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 ppsa (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05. Niepublikowane). Odmowa przyznania prawa pomocy niniejszym postanowieniem nie oznacza, że ustalono, iż wykazane przez skarżącego stan majątkowy i możliwości płatnicze pozwalają na poniesienie kosztów postępowania. Odmowa przyznania prawa pomocy podyktowana jest w tym przypadku nienależytym, sprowadzającym się do przedstawienia niepełnych informacji, wykonaniem nałożonego na stronę obowiązku uzupełnienia oświadczenia z dnia 10 lipca 2018 r. W konsekwencji należy stwierdzić, że J. L., odstępując od należytego wykonania wezwania, mającego na celu ustalenie jego rzeczywistej sytuacji finansowej, uniemożliwił uwzględnienie przedmiotowego wniosku. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w postanowieniu.