IV SA/Wa 462/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 31 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. Z. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 12 czerwca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M. Z. i S. Z. na postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 12 czerwca 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 462/18. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 12 czerwca 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił S. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu powyższego postanowienia referendarz wskazał, że we wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną (M. Z.). Wskazał, że źródła ich dochodu stanowią: emerytura S. Z. w wysokości 3.170 zł miesięcznie, wynagrodzenie za pracę S. Z. w wysokości 3.200 zł miesięcznie oraz emerytura M. Z. w wysokości 3.400 zł miesięcznie. Jako wspólny majątek nieruchomy małżonków skarżący wykazał dom o powierzchni 110 m2 i wartości około 400.000 zł oraz mieszkanie o powierzchni 56 m2 i wartości około 220.000 zł, a także działkę rolną o powierzchni 0,0780 ha, niewykorzystywaną rolniczo. Ponadto wnioskodawca oświadczył, że posiada razem z żoną oszczędności w wysokości 75.000 zł oraz 2.500 euro, a także dwa samochody osobowe: [...] z 2012 r. i [...] z 2004 r. Natomiast jako wydatki gospodarstwa domowego skarżący wymienił: kredyt hipoteczny (1.700 zł miesięcznie), koszty utrzymania domu (około 700 zł miesięcznie), koszty utrzymania mieszkania (300 zł miesięcznie), koszty leczenia (około 250 zł miesięcznie). W uzasadnieniu wniosku skarżący stwierdził, że z uwagi na odległość od Sądu i obowiązki zawodowe nie mogą razem z żoną stawić się na każde wezwanie. Nadmienił, że wniesiona skarga stanowi przejaw bezradności wobec działań [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zbytków w [...]. Odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy referendarz stwierdził w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że wykazany przez skarżącego stan majątkowy i możliwości płatnicze nie dają podstaw do przyznania prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym. Od postanowienia referendarza skarżący wniósł sprzeciw, w którym podał, że toczące się postępowanie wynika tylko i wyłącznie z działania (a raczej niedziałania) Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] i Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego i nie ma podstaw do obciążania kosztami zastępstwa procesowego jedynie skarżącego, zaś częściowe zwolnienie od kosztów uważa za rozwiązanie sprawiedliwe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, wobec czego postanowienie referendarza sądowego z dnia 12 czerwca 2018 r. należało utrzymać w mocy. Zgodnie z treścią art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Jednocześnie, zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, stosuje się do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie. Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. W związku z powyższym stwierdzić należy, że w nowym stanie prawnym, obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. Zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swoich spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej i w art. 214 § 1 tej ustawy, w świetle którego do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Jak wynika z powyższego, w postępowaniu sądowoadministracyjnym podmiot wnoszący skargę do sądu musi liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów postępowania. Z tego punktu widzenia przyznanie prawa pomocy jest instytucją wyjątkową, przysługującą jedynie w sytuacjach, gdy poniesienie kosztów przez stronę spowodowałoby u niej uszczerbek w środkach utrzymania koniecznego. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie wyjątkowe traktowanie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 463/04, niepubl.). Wyjaśnić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza bowiem konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Należy zgodzić się z przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia referendarza argumentacją, że dopiero gdy posiadane przez stronę środki okażą się niewystarczające może ona wystąpić o przyznanie prawa pomocy, a pomoc ta stosowana jest wobec osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy należy brać pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy. Jedynym kryterium, od jakiego ustawodawca uzależnił przyznanie prawa pomocy ma charakter materialny. Jest nim brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź też brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Z prawidłowo poczynionej przez referendarza analizy treści oświadczenia skarżącego o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że zarówno S. Z., jak i jego żona M. Z. uzyskują stałe dochody, których łączna wysokość wynosi 9.770 zł miesięcznie, co daje prawie 4.900 zł na osobę. Wykazane we wniosku wydatki gospodarstwa domowego wynoszą zaś w sumie około 2.950 zł miesięcznie. Nawet więc przy założeniu, że poza nimi, małżonkowie ponoszą inne jeszcze koszty koniecznego utrzymania, jak wydatki na jedzenie, środki higieniczne czy ubranie, osiągany przez nich dochód bez żadnych wątpliwości pozwala wygospodarować dodatkowe środki na koszty postępowania wszczętego ich skargą na postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ponadto, wobec tego, że S. Z., jako jedno ze źródeł comiesięcznych wydatków gospodarstwa domowego wymienił raty kredytu hipotecznego, słusznie referendarz stwierdził, że koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Wydatki ponoszone na spłatę zaciągniętych kredytów i pożyczek nie mają pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 17 lipca 2008 r., sygn. akt II OZ 761/08; z dnia 15 czerwca 2010 r., sygn. akt I OZ 427/10; z dnia 7 października 2010 r., sygn. akt I OZ 749/10 i z dnia 16 lipca 2010 r., sygn. akt I OZ 535/10 – dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie ma zatem podstaw, aby obciążenie Skarbu Państwa kosztami postępowania sądowego uzasadniać koniecznością spłaty przez stronę kredytu na zakup lub budowę mieszkania albo domu w sytuacji, gdy w skład jej majątku nieruchomego wchodzą dwie nieruchomości mieszkaniowe – dom i mieszkanie. Co więcej, małżonkowie dysponują zasobami pieniężnymi (75.000 zł oraz 2.500 euro), które wielokrotnie przekraczają wysokość uiszczonego już wpisu od skargi w kwocie 100 zł, a także umożliwiają wygospodarowanie, bez trudu, środków potrzebnych na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Powyższe wyklucza uwzględnienie przedmiotowego wniosku. W związku z czym skarżący może partycypować w kosztach postępowania sądowego zainicjowanego jego skargą, związanych ze swym udziałem w sprawie, traktując koszty priorytetowo, z uwagi na ich publicznoprawny charakter. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Obowiązek dostępu do sądu nie oznacza bowiem konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy w sytuacji, w której dysponują możliwościami uiszczenia kosztów. Nie można promować sytuacji, w której podmioty będą prowadziły spory z organami państwa kosztem Skarbu Państwa. Osoba nosząca się z zamiarem wniesienia skargi do sądu administracyjnego winna zabezpieczyć środki na ewentualne prowadzenie spraw przed sądami. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. Całokształt przeanalizowanej sytuacji finansowej wskazuje, że skarżący nie wykazał, że znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy, wręcz przeciwnie wykazana przez niego sytuacja majątkowa i materialna wskazuje, że może on swobodnie partycypować w pełnych kosztach postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i żony. Sąd podziela stanowisko zaprezentowane przez referendarza sądowego w zaskarżonym postanowieniu, że wykazany przez skarżącego stan majątkowy i możliwości płatnicze nie dają podstaw do przyznania prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym. Referendarz sądowy prawidłowo więc odmówił skarżącemu udzielenia prawa pomocy i w sposób właściwy stanowisko to uzasadnił. Wnioskodawca nie zdołał wykazać, że spełnia ustawowe przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku. Stanowiska tego również nie zdołał obalić wniesionym sprzeciwem. W tym stanie rzeczy okoliczności sprawy nie uzasadniały uwzględnienia zgłoszonego żądania i dlatego należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 260 § 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.