IV SA/Wa 477/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec /spr./, Sędziowie sędzia NSA Tadeusz Cysek, asesor WSA Wanda Zielińska - Baran, Protokolant Anna Nader, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2005 r. sprawy ze skargi P. K. o i J.K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności przejęcia mienia na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej uchyla zaskarżoną decyzję w części odmawiającej stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] marca 1955 r. Zaskarżoną decyzją z dnia [...].03.2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję własną z dnia [...].11.2003 r. odmawiającą wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...].03.1955 r. potwierdzającego, że wymienione w nim nieruchomości położone na obszarze Osiedla [...], uregulowane w KW p.n. "[...]" o łącznej pow. 9 ha 9541 m2 oraz nieruchomość p. n. "[...]" o łącznej pow. 10 ha 0115 m2 stanowiące współwłasność spadkobierców J. M. przeszły na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i jednocześnie na podstawie art. 156 § 1 Kpa odmówił stwierdzenia nieważności tegoż orzeczenia. Rozstrzygnięcie to w pierwszej części zgodne było z żądaniami dwojga spośród następców prawnych byłego właściciela tego majątku, którzy wnieśli o ponowne rozpatrzenie sprawy przez Ministra. Byli to J.K. oraz P. K.. Decyzję Ministra z dnia [...].11.2003 r. zakwestionował także Z. K. zaznaczając, iż działka której zwrotu się domaga o nr 84b, przejęta została przez Państwo wraz z dobrami J. M.. W rzeczywistości nie miała z nimi nic wspólnego, bowiem jak oświadczył odziedziczył ją w 1943 r. po swym ojcu. J.K. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podniósł, iż był legitymowany do złożenia wniosku o wszczęcie postępowania nieważnościowego w przedmiotowej sprawie, wniosek złożył w dniu 17.08.1999 r., a zatem postępowanie takie powinno zostać wszczęte. Przyznał także, iż spadkobiercy J.M. byli współwłaścicielami nie tylko nieruchomości "[...]" i nieruchomości p. n. "[...]", ale także nieruchomości "[...]" o pow. 276 ha 3640 m2. Zaznaczył także, iż nigdy nie był wzywany do uzupełnienia materiału dowodowego w sprawie. Natomiast P. K. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dodatkowo zaznaczył, iż część z przejętych placów już przed II Wojną Światową utraciła charakter nieruchomości ziemskich, objęte zostały planami parcelacji na działki budowlane majątku ziemskiego "[...]" oraz nieruchomość p. n. "[...]", zatwierdzonymi w 1930 r. W zaskarżonej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, iż z akt sprawy wynika, że obie przedmiotowe nieruchomości objęte orzeczeniem Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...].03.1955 r. przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. l lit. e dekretu PKWN dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wraz z majątkiem ziemskim stanowiącym współwłasność spadkobierców J.M., którego łączna pow. przekraczała 100 ha. Minister zaznaczył także, iż skarżący nie przedłożyli dokumentów, które wskazywałyby że sporne nieruchomości w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie podlegały przejęciu wraz z resztą majątku po J. M. na rzecz Skarbu Państwa w tym trybie. Skargi na tę decyzję wnieśli P. K. oraz J. K.. P. K. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji zaznaczył, że w sprawie ze skargi na bezczynność Ministra Naczelny Sąd Administracyjny przytoczył, iż część tych działek została objęta parcelacją w 1930 r., o czym miało świadczyć pismo Dyrektora Departamentu [...] z dnia [...].05.1993 r. Z uwagi na to skarżący uważa, iż nie powinny one zostać objęte kwestionowanym orzeczeniem z 1955 r., co przemawia za stwierdzeniem jego nieważności. Także J.K. w swej skardze podniósł tę okoliczność i zaznaczył, że nieruchomości oznaczone nazwami hipotecznymi "[...]" oraz "[...]" zostały rozparcelowane przed dniem 1.09.1939 r. na działki budowlane. Plany parcelacji zatwierdzono i złożono do ksiąg wieczystych prowadzonych dla tych nieruchomości. Skarżący oświadczył, że powstałe w ten sposób działki rozdzielone zostały pomiędzy spadkobierców J. M. i w efekcie nie stanowiły one współwłasności wszystkich spadkobierców. Nadto J. K. zaskarżonej decyzji zarzucił liczne uchybienia proceduralne. Zarzucił Ministrowi, iż nie dokonał formalnego wszczęcia postępowania w przedmiotowej sprawie o stwierdzenie nieważności, zawiadamiając wszystkie strony postępowania, zgodnie z art. 61 § 4 Kpa. Zdaniem skarżącego niedopuszczalne było rozstrzygnięcie w jednej decyzji kwestii formalnoprawnej - dopuszczalności wszczęcia postępowania nieważnościowego, jak i kwestii zgodności z prawem orzeczenia, którego dotyczył wniosek o stwierdzenie nieważności. Takie działanie organu stanowi w jego ocenie naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania, bowiem zaskarżona decyzja była pierwszą decyzją merytorycznie rozstrzygającą wniosek o stwierdzenie nieważności, a nadto narusza zasadę czynnego uczestnictwa strony w postępowaniu (art. 10 § 1 Kpa), art. 7 Kpa nakazujący dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, a także art. 6 i 8 Kpa (zasada praworządności i pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji), ponadto uchybia art. 77 § 1 Kpa nakładającemu na organ administracji obowiązek wyczerpującego zebrania i i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie i podtrzymał argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć z innych przyczyn niż podniesione przez skarżących. Przede wszystkim w ocenie Sądu nie został ustalony krąg osób, którym przysługuje przymiot strony tego postępowania. W aktach sprawy znajduje się załącznik do pisma J. K. z 2001 r., w którym podaje wyczerpującą listę bezpośrednich spadkobierców byłego właściciela przejętego majątku oraz ich aktualnych następców prawnych. Z wykazu tego wynika, że J.M. pozostawił cały szereg już nieżyjących spadkobierców, którzy z kolei mieli wielu następców prawnych. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie powiadomił tych osób o toczącym się postępowaniu, mimo wskazania przez J. K. ich adresów. W aktach administracyjnych brak jest także wielu stwierdzeń nabycia spadku świadczących o tym, że te osoby są w istocie następcami prawnymi J.M.. W tym stanie rzeczy uznać należy, że doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Nadto w ocenie Sądu organ naczelny nie rozważył kwestii dopuszczalności orzekania w oparciu o § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych o z dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej o podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit e części majątku ziemskiego stanowiącego współwłasność spadkobierców byłego właściciela. Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego w tym przedmiocie było niejednolite, a obecnie w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie przeważa stanowisko opowiadające się za właściwością w tym zakresie sądów powszechnych, a nie sądownictwa administracyjnego. Wszak ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowania przed sądem powszechnym w drodze powództwa o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy też w powództwie windykacyjnym lub w powództwie o ustalenie prawa. Aktualnie Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjmuje, że zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. l lit. e dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia posługuje się zwrotem orzekania "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust 1 lit. e" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten stanowi podstawę do rozstrzygnięcia również o tym, czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno gospodarcze przeznaczenie. Jednakże zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona łącznie obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska jako całość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt lit. e dekretu, z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 podobnie jak i § 5 rozporządzenia posługuje się określeniem "dana nieruchomość", a zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust. l lit. e dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu, z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią obecnie odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo przyjmuje się, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia l marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na łączną wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Przyjmuje się, że żądanie rozpoznania sporu odnośnie podpadania pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej części takiej nieruchomości jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § l i 3 Kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. Raz jeszcze należy podkreślić, że aktualnie w orzecznictwie WSA przyjmuje się, że w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych do nieruchomość ziemskich (własności), w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. l lit. e dekretu, z uwagi na łączną wielkość powierzchni majątku ziemskiego, a brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość, z uwagi na swój charakter, nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. W niniejszej sprawie bezspornym jest, iż poza przedmiotowymi nieruchomościami na cele reformy rolnej został także przejęty majątek ziemski o nazwie "[...]" o powierzchni 276 ha 3640 m2, a prawny podział nieruchomości objętych orzeczeniem Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...].03.1955 r. został dokonany dopiero postanowieniem Sądu Grodzkiego w G. w dniu [...].03.1948 r. Stąd nieruchomości te w chwili przejęcia na cele reformy rolnej w oparciu o przedmiotowy dekret stanowiły współwłasność spadkobierców byłego właściciela. Okoliczności te winny zostać rozpatrzone przez organ naczelny dokonujący także w tym aspekcie oceny legalności kwestionowanego orzeczenia Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...].03.1955 r., którego stwierdzenia nieważności skarżący się domagali. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja odpowiada prawu w części, w której uchyliła uprzednią decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...].11.2003 r., odmawiającą wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...].03.1955 r. Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i c ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania sądowego nie orzeczono z uwagi na brak stosownych wniosków w tym przedmiocie.