IV SA/Wa 58/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Czerwiński (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Protokolant Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 marca 2010 r. sprawy ze skargi O. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w postępowaniu wznowieniowym 1. stwierdza nieważność decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2009 roku, Nr [...] i utrzymanej nią w mocy decyzji Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych z dnia [...] września 2009 roku, Nr [...]; 2. stwierdza nieważność postanowienia Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w O. z dnia [...] listopada 2007 roku, Nr [...]; 3. uchyla decyzję Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych z dnia [...] sierpnia 2007 roku, Nr [...], decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2007 roku, Nr [...], decyzję Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych z dnia [...] stycznia 2008 roku, Nr [...], decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2008 roku, Nr [...], decyzję Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych z dnia [...] sierpnia 2008 roku, Nr [...], decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2009 roku, Nr [...]; 4. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz O. D. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] września 2009 roku, Nr [...] Prezes Agencji Nieruchomości Rolnych po rozpoznaniu wniosku O. D. odmówił uchylenia decyzji ostatecznej Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1989 roku, Nr [...] w sprawie przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa w zamian za świadczenia emerytalne. W uzasadnieniu decyzji Prezes Agencji Nieruchomości Rolnych stwierdził, że decyzją z dnia [...] listopada 1989 roku, Nr [...] Naczelnik Gminy D. na podstawie art. 52 i art. 59 ust. 3 ustawy z dnia 14.12.1982 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin {Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 zm. Dz. U. z 1989 r. Nr 35, poz. 190 ) przejął na własność Skarbu Państwa w zamian za emeryturę gospodarstwo rolne o powierzchni 5,77 ha, położone na terenie wsi W. gmina D. składające się z nieruchomości rolnych oznaczonych działkami nr [...], [...], [...], [...], zapisanych w rejestrze gruntów wsi W[...] pod poz. [...], stanowiące własność B. D. syna T. i B. oraz udział 34867/472413 we wspólnocie gruntowej wsi W. Spod przejęcia na rzecz Skarbu Państwa wyłączono działkę o nr [...] o pow. 0,25 ha i znajdujące się na niej budynki. Z aktu własności ziemi Nr [...] z dnia [...] sierpnia 1974 roku, wydanego na podstawie art. 1,5 112 ustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) wynika, że z mocy prawa właścicielem w/w nieruchomości stał się B. D. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1987 roku III CZP 64/87 OSNC 1989/4/62 "nieruchomość rolna nabyta na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 z późn. zm.) przez jednego z małżonków wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków, jeżeli w dacie wejścia w życie tej ustawy stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami podlegały ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej". B. D. i O. L. (wnioskodawczyni) zawarli związek małżeński w dniu [...] maja 1947 roku (odpis skrócony aktu małżeństwa z dnia [...] maja 1989 roku). W czasie małżeństwa między małżonkami istniała wspólność majątkowa (protokół przesłuchania strony w dniu [...] lipca 2009 roku). Zgromadzony w sprawie 1 Sygn. akt IV SA/Wa 58/10 materiał dowodowy wskazuje więc, że nieruchomość rolna nabyta na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 z późn. zm.) przez B. D., weszła w skład majątku wspólnego małżonków B. i O. D. Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (j.t. Dz. U. z 1989 roku Nr 24, poz. 133 zm. Dz. U. z 1989 roku Nr 35, poz. 190) emerytura przysługiwała rolnikowi, który łącznie spełniał warunki zapisane w tym przepisie. Zgodnie z art. 15 ust. 1 pkt 3 w/w ustawy O. D. wraz z mężem musiała spełnić warunek przekazania gospodarstwa rolnego, aby otrzymać świadczenia emerytalne. B. D. i O. D. nie mieli możliwości przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz następcy, ponieważ istniejący następcy odmówili jego przejęcia. O. D. podlegała przepisom ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, bowiem prowadziła wspólnie z mężem gospodarstwo rolne. Odnosząc się do zarzutu strony, iż nie podpisała wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego za świadczenia emerytalne jak i innych dokumentów z tym związanych, Prezes Agencji Nieruchomości Rolnych stwierdził, że w aktach sprawy znajduje się wniosek z dnia 11 września 1989 roku o emeryturę dla właściciela gospodarstwa rolnego oraz załącznik do wniosku podpisany przez O. D. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że wnioskodawczym wraz ze swoim mężem B. D. chciała przekazać gospodarstwo i uzyskać świadczenia emerytalne, natomiast nie wynika, aby przekazanie na rzecz Państwa nastąpiło wbrew woli O. D. Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia [...] września 1989 roku, Nr [...] przyznane zostały z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu świadczenia emerytalne B. D. i O. D. Tym samym, zdaniem Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych, brak jest podstaw do kwestionowania prawidłowości decyzji Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1989 roku, Nr [...]. Od powyższej decyzji odwołanie złożyła O. D., podnosząc zarzut, iż bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu w wyniku którego nastąpiły poważne i znaczące skutki prawne w jej stanie posiadania. Stwierdziła, że bez jej 2 Sygn. akt IV SA/Wa 58/10 wiedzy i zgody pozbawiono ją prawa własności do połowy gospodarstwa rolnego, która to połowa powinna być jej własnością. Stwierdziła też, że nie potraktowano jej jako strony w prowadzonym postępowaniu związanym z przejęciem gospodarstwa rolnego i nie otrzymała żadnych zawiadomień z urzędu 0 prowadzonym postępowaniu administracyjnym. Zdaniem odwołującej się, nie została jej doręczona decyzja o przejęciu całego, w tym jej połowy, gospodarstwa rolnego, O. D. wskazała, że nie podpisywała wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego, ani innych dokumentów z tym związanych. Decyzją z dnia [...] listopada 2009, Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych z dnia [...] września 2009 roku, podzielając zawarte w niej stanowisko. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła O. D., podnosząc zarzut naruszenia art. 7, art. 8 oraz art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 k.p.a. poprzez nierzetelne rozpatrzenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, nienależyte wyjaśnienie stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz niewłaściwą interpretację istotnych dowodów, a w szczególności faktu, iż strona nie brała udziału w postępowaniu administracyjnym Naczelnika Gminy D. w sprawie przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa w zamian za świadczenia emerytalne. Skarżąca stwierdziła, że bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu dotyczącym przekazania gospodarstwa rolnego, którego była stroną, jako współwłaściciel. Wskazała, że nie podpisywała się na wniosku o przekazanie gospodarstwa rolnego, nie otrzymywała żadnych zawiadomień z Urzędu Gminy dotyczących przedmiotowego postępowania oraz nie doręczono również decyzji Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1989 roku, Nr [...], o której dowiedziała się dopiero w dniu 18 lutego 2007 roku. Zdaniem skarżącej, jej wiedzy o zainicjowanym przez jej męża B. D. postępowaniu, nie uprawdopodabnia fakt, iż podpisała wniosek o emeryturę z dnia [...] września 1989 roku wraz z załącznikiem. Było to bowiem przedmiotem odrębnego postępowania i organ administracji błędnie opiera na tym swoją decyzję. Skarżąca podniosła, iż w aktach sprawy Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych, znak: [...], znajduje się protokół z przesłuchania, podczas Sygn. akt IV SA/Wa 58/10 którego wyjaśniała, że nie wiedziała, jakie warunki trzeba spełnić, aby otrzymać emeryturę i nie wiedziała, że jej mąż przekazał całość gospodarstwa, włączając w to część, którą miała przekazać swojej córce N. S. Faktów tych, zdaniem skarżącej, organ adminsirtacji rozpatrując sprawę nie uwzględnił. Skarżąca stwierdziła, że zgodnie z podstawowymi zasadami postępowania administracyjnego na organach administracji publicznej spoczywa obowiązek wszechstronnego zbadania sprawy pod kątem wszelkich obowiązujących przepisów prawnych i od organów administracji przede wszystkim wymaga się znajomości przepisów. Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 8 kpa organy administracji powinny czuwać nad tym, aby strony i inni uczestnicy postępowania nie ponosili szkody z powodu nieznajomości prawa, a z całą pewnością nie powinni być oni obciążani skutkami pomyłki organu, co dzieje się w przypadku skarżącej, W ocenie O. D., organy administracji zobligowane są również do podejmowania w toku postępowania wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy; zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 w związku z art, 7 kpa) oraz ujawnienia w uzasadnieniu decyzji przesłanek, jakimi kierowały się wydając rozstrzygnięcie, a w szczególności wskazania faktów uznanych za udowodnione, przyczyn dla których innym dowodom odmówiły wiarygodności oraz przepisów prawa zastosowanych w sprawie (art. 107 kpa). W przedmiotowym postępowaniu wyżej opisane zasady, zdaniem skarżącej, zostały niewątpliwie naruszone, co miało istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W przedmiotowej sprawie z rażącym naruszeniem art. 148 § 2 k.p.a. wydane zostało postanowienie o wznowieniu postępowania. W konsekwencji, z rażącym naruszeniem prawa wydane zostały również zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji. Decyzje te rażąco naruszają wynikającą z art. 16 § 1 k.p.a. zasadę trwałości decyzji administracyjnych. Wznowienie postępowania administracyjnego jest wyjątkiem od zasady trwałości decyzji administracyjnych. Wznowienie postępowania jest postępowaniem Sygn. akt IV SA/Wa 58/10 nadzwyczajnym i aby mogło zostać ono wszczęte muszą być spełnione wszystkie wymagane przepisami prawa wymogi. Podstawowym wymogiem, od którego uzależnione jest skuteczne wznowienie postępowania administracyjnego jest złożenie wniosku w terminie przewidzianym wart. 148 § 1 lub§2k.p.a. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawczyni powołała się na przesłankę wznowieniową wymienioną w art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. Wnioskodawczyni stwierdziła bowiem, że nie brała udziału w postępowaniu bez własnej winy. W tej sytuacji, do jej wniosku zastosowanie będzie miał termin określony w art. 148 § 2 k.p.a. Zgodnie z treścią tego przepisu termin do złożenia podania o wznowienie postępowania z przyczyny określonej w art. 145 § 1 pkt 4 biegnie od dnia, w którym strona dowiedziała się o decyzji. Organy administracji nie dokonały żadnej analizy tego, czy podanie o wznowienie zostało przez wnioskodawczynię wniesione w wymienionym wyżej terminie. Bezkrytycznie uznano za wiarygodne twierdzenie wnioskodawczyni, iż o decyzji Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1989 roku, Nr [...] dowiedziała się ona w dniu 18 lutego 2007 roku. Data dowiedzenia się o wydaniu wymienionej wyżej decyzji jest okolicznością podgalającą udowodnieniu, jak każda inna okoliczność. Oświadczenie wnioskodawczyni zawarte w podaniu o wznowienie postępowania jest tylko jednym z dowodów w sprawie i powinno być porównane z innymi dowodami i poddane ocenie. Z art. 80 k.p.a. wynika, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Przytoczony przepis statuuje zasadę swobodnej oceny dowodów przez organ administracji. Nie zawiera on kryteriów, jakimi organ administracji powinien się kierować przy dokonywaniu oceny materiału dowodowego. Zasadnym jest w tej sytuacji, zdaniem Sądu, sięgnięcie do kryteriów oceny wypracowanych w tym przedmiocie przez orzecznictwo. W wyroku z dnia 20 sierpnia 1997 roku, sygn. akt III SA 150/96 (LEX nr 30848) Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że: "Organ prowadzący postępowanie musi dążyć do ustalenia prawdy materialnej i według swej wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania ocenia wartość dowodową Sygn. akt IV SA/Wa 58/10 poszczególnych środków dowodowych, wpływ udowodnienia jednej okoliczności na inne okoliczności". Przytoczyć też należy też poglądy orzecznictwa wyrażone w odniesieniu do art. 233 § 1 k.p.c. Przepis ten statuuje zasadę swobodnej oceny dowodów w postępowaniu cywilnym, podobnie jak art. 80 k.p.a. statuuje tę zasadę w postępowaniu administracyjnym. Zgodnie z treścią art. 233 § 1 k.p.c. sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. W wyroku z dnia 20 marca 1980 roku, sygn. akt II URN 175/79 (OSNC 1980/10/200) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że: "Zastrzeżona dla sądu swobodna ocena dowodów nie opiera się na ilościowym porównaniu przedstawionych przez świadków i biegłych spostrzeżeń oraz wniosków, lecz na odpowiadającemu zasadom logiki powiązaniu ujawnionych w postępowaniu dowodowym okoliczności w całość zgodną z doświadczeniem życiowym". Przytoczone wyżej poglądy odnośnie do rozumienia zasady swobodnej oceny dowodów, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, należy w pełni podzielić. Organ administracji, dokonując oceny materiału dowodowego w ramach swobodnej oceny dowodów, powinien kierować się zasadami logiki i doświadczeniem życiowym. W świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego twierdzenie wnioskodawczyni, iż o decyzji Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1989 roku, Nr [...] dowiedziała się ona w dniu 18 lutego 2007 roku, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego uznać należy za nieuprawnione, W aktach sprawy znajduje się zwrotne potwierdzenie odbioru wymienionej wyżej decyzji (k - 36 akt administracyjnych). Decyzja została przesłana O. i B. D. Z treści tego potwierdzenia wynika, że odbiór decyzji pokwitował mąż wnioskodawczyni, B. D., w dniu 16 listopada 1989 roku. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego byłoby sprzecznym ze zdrowym rozsądkiem i doświadczeniem życiowym twierdzenie, iż mąż wnioskodawczyni zataił przed nią fakt doręczenia tej decyzji. Z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni uczestniczyła w czynnościach przeprowadzanych w postępowaniu administracyjnym związanym z przejęciem gospodarstwa rolnego. Przede wszystkim wnioskodawczyni złożyła wniosek Sygn. akt IV SA/Wa 58/10 o emeryturę dla właściciela gospodarstwa rolnego (k - 5, 6 akt administracyjnych). Wniosek ten został podpisany przez nią oraz przez jej męża w dniu 11 września 1989 roku, Wnioskodawczyni podpisała też załącznik do wniosku o emeryturę (k - 8 akt administracyjnych). Zawiera on oświadczenie o okresie pracy w gospodarstwie przez O. D., Wskazać również należy, że wnioskodawczyni przesłuchana w dniu 16 lipca 2009 roku przyznała, że bierze emeryturę "za ziemię, ale nie za las". Oznacza to, że musiała otrzymać decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia [...] września 1989 roku, Nr [...]. Doręczenie tej decyzji było warunkiem, by decyzja stała się ostateczna, co z kolei było warunkiem przyznania emerytury. Decyzja ta wydana została w wyniku rozpoznania podpisanego przez wnioskodawczynię wniosku z dnia 11 września 1989 roku. W treści tej decyzji, na jej pierwszej stronie, znajduje się wyraźna informacja: "UWAGA: Prawo do pobierania emerytury - renty inwalidzkiej określonej niniejszą decyzją powstaje nie wcześniej niż od daty przekazania gospodarstwa rolnego". Nadto w decyzji tej znajduje się zapis: "DECYZJA przyznająca emeryturę z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu". Wnioskodawczyni, do chwili złożenia wniosku o wznowienia postępowania, pobierała emeryturę przez prawie osiemnaście lat i nie kwestionowała decyzji przyznającej jej emeryturę. Wskazać też należy, że w odwołaniu od decyzji Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych z dnia [...] września 2009 roku wnioskodawczyni stwierdziła, że "wniosek do ZUS i decyzja otrzymana z ZUS nie są częścią postępowania związanego z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu prowadzonego przez Urząd Gminy". Wnioskodawczyni sama więc przyznała, że otrzymała decyzję ZUS o przyznaniu emerytury. Zdaniem Sądu, przytoczone wyżej okoliczności świadczą o tym, że wnioskodawczyni miała świadomość, iż toczyło się postępowanie w sprawie przekazania gospodarstwa rolnego za rentę. Mąż wnioskodawczyni nie miał więc żadnych powodów, by ukrywać przed nią fakt wydania decyzji Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1989 roku, Nr [...] oraz fakt jej doręczenia. Za datę dowiedzenia się przez O. D. o decyzji Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1989 roku, Nr [...], w ocenie Sądu, uznać należy datę 16 listopada 1989 roku. Złożone w dniu 9 marca 2007 roku podanie o wznowienie postępowania zakończonego wydaniem tej decyzji złożone Sygn. akt IV SA/Wa 58/10 zostało więc po upływie terminu określonego w art.148 § 2 k.p.a., co powinno skutkować odmową wznowienia postępowania. W wyroku z dnia 6 lipca 2006 roku, sygn. akt II OSK 976/05 (LEX nr 275519) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że: "Organ administracji obowiązany jest z urzędu badać zachowanie terminu do złożenia wniosku o wznowienie postępowania, bowiem wszczęcie postępowania wznowieniowego na wniosek strony, mimo uchybienia terminu, stanowi rażące naruszenie prawa, godzi bowiem w zasadę trwałości decyzji administracyjnych". Powyższy pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, należy w pełni podzielić. Ma on zastosowanie również w przedmiotowej sprawie. Postępowanie administracyjne zostało wznowione na podstawie podania złożonego po terminie, o którym mowa w art. 148 § 2 k.p.a. Stąd też, zdaniem Sądu, zaistniała konieczność stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji, a także postanowienia o wznowieniu postępowania administracyjnego, gdyż zaistniałą przesłanka stwierdzenia nieważności wymieniona w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Zaistniała też, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego innych decyzji, które wydane zostały w sprawie, tak by organ administracji rozpoczął postępowanie od początku to, jest od rozpoznania podania o wznowienie postępowania. Z powyższych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2, art. 135 i art. 200 Ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.