IV SA/Wa 60/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia WSA Małgorzata Miron (spr.) Asesor WSA Jakub Linkowski Protokolant Aneta Kukla po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2004 r. sprawy ze skargi A. O. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa za rentę uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2002 r. Decyzją z dnia [...] czerwca 1975 r. Naczelnik Gminy w S. przejął na własność państwa - z urzędu - gospodarstwo rolne, bez budynków, położone we wsi O. o powierzchni 8,42 ha stanowiące własność W. O. Jako podstawę rozstrzygnięcia wskazano art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne ( Dz. U. nr 21 poz. 118) Wniosek o stwierdzenie nieważności tej decyzji złożył A. O. Wojewoda [...] - rozpatrując wniosek - decyzją z dnia [...] lutego 1999 r. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji. Na skutek złożonego przez A. O. odwołania decyzja ta została uchylona przez organ II instancji zaś sprawa przekazana do ponownego rozpoznania organowi stopnia wojewódzkiego. Powodem takiego rozstrzygnięcia była potrzeba zebrania dodatkowych dowodów potwierdzających, że gospodarstwo wykazywało niski poziom produkcji . W tym celu wskazano na potrzebę dodatkowego przesłuchania stron i świadków pamiętających tamten okres, którzy przedstawiliby faktyczny stan jaki istniał w gospodarstwie w okresie 3 lat przed jego przejęciem. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2002 r. - po ponownym rozpoznaniu sprawy -Wojewoda [...] odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy w S. z dnia [...] czerwca 1975 r. nr [...]. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wykonując zalecenia Ministra Rolnictwa zawarte w decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi dokonał przesłuchań świadków wskazanych przez strony, jak też usiłowano znaleźć ludzi , którzy pamiętali tamten okres. Część tych osób nie chciało zeznawać do protokołu zasłaniając się niepamięcią. W konsekwencji organ uznał, że zebrany materiał dowodowy nie podważa ustaleń dotyczących stanu gospodarstwa opisanego w protokole z [...] lutego 1975 r., w którym to protokole wskazano, że gospodarstwo W. O. wykazywało niski poziom produkcji przejawiający się osiąganiem niskich plonów znacznie poniżej przeciętnej na podobnych glebach, nie korzystano ze środków wpływających na wzrost produkcji rolnej, w minimalnym zakresie stosowano nawożenie organiczne i mineralne zaś obsada inwentarza żywego wynosiła mniej niż 0,4 sztuki przeliczeniowej na 1 ha. Powyższe miało mieć wpływ na wysokość zadłużenia wobec państwa ( 67% wartości gospodarstwa.). W tym stanie rzecz organ uznał, że nie istnieją przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 §1 kpa. A. O. wniósł odwołanie od powyższej decyzji zarzucając naruszenie przepisów postępowania polegające w szczególności na odmowie przeprowadzenia dowodu z zeznań zawnioskowanych przez niego świadków, nie zawiadomieniu stron o miejscu i terminie przesłuchania świadków, nie przeprowadzeniu dowodu z przesłuchania stron, przyjęciu za materiał dowodowy notatki służbowej sporządzonej przez urzędnika i wydanie rozstrzygnięcia w oparciu o treść zawartą w tej notatce. Po wniesieniu odwołania - przed przesłaniem akt organowi II instancji -dnia [...] i [...] maja 2002 r., Wojewoda [...] przeprowadził dowód z przesłuchania świadków: S. R., H. R., A. C., E. P. i W. B. Przesłuchano także w charakterze strony T. O. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu odwołania A. O. - decyzją z dnia [...] stycznia 2004 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2002 r. W uzasadnieniu powołał się na treść §1pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie zaliczania gospodarstw rolnych do kategorii wskazujących niski poziom produkcji wskutek zaniedbania i w sprawie ustalania wysokości nakładów niezbędnych do przywrócenia żyzności gruntów ( Dz.U. nr 11 poz. 58). Stosownie do tego przepisu gospodarstwa rolne były uznawane za wykazujące niski poziom produkcji wskutek zaniedbania a w szczególności w skutek nieskorzystania ze środków wpływających na wzrost produkcji rolnej (nieodnawiania nasion zbóż i sadzeniaków niestosowania nawozów mineralnych oraz środków ochrony roślin nieprzeprowadzenie konserwacji urządzeń melioracyjnych itp.), jeżeli w ciągu ostatnich 3 lat przed przejęciem: 1. nie wszystkie grunty orne były rolniczo wykorzystane lub 2. plony 4 zbóż i ziemniaków były niższe co najmniej o 1/3 przeciętnych plonów osiąganych w danej wsi na podobnych glebach a przy tym 3. obsada bydła, trzody chlewnej i owiec wynosiła łącznie na 1 ha użytków rolnych mniej niż 0,4 sztuki przeliczeniowej. Organ wskazał, że z zebranego materiału dowodowego w szczególności z protokołu z lustracji przedmiotowego gospodarstwa z dnia [...] lutego 1975 r. wynika, że przed przejęciem go na rzecz Państwa wykazywało niski poziom produkcji, osiągano plony znacznie poniżej przeciętnej na podobnych glebach w danej wsi, nie korzystano ze środków wpływających na wzrost produkcji rolnej. Na taki poziom gospodarstwa miał wpływ wiek właściciela - 71 lat i jego żony - 65 lat oraz brak rąk do pracy albowiem ich następcy prawni mieszkali poza tym gospodarstwem i pracowali poza rolnictwem Przeprowadzone uzupełniające postępowanie wyjaśniające nie dostarczyło wystarczających dowodów, które podważyłyby ustalenia zawarte w protokole lustracji odnośnie stanu tego gospodarstwa w okresie 3 lat przed jego przejęciem a zatem brak jest przesłanek, które uzasadniałyby uznanie, że decyzja z dnia [...] czerwca 1975 r. została podjęta z rażącym naruszeniem prawa lub spełnione były inne przesłanki określone a w art. 156 §1 kpa. Skargę na powyższą decyzję wniósł A. O. wnosząc o jej uchylenie. W skardze zarzucił naruszenie przepisów prawa, które miało wpływ na wynik rozstrzygnięcia a w szczególności: - art. 107§1 kpa w zw. z art. 140 kpa poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu decyzji do zarzutów skarżącego wskazanych w odwołaniu, - art. 79 kpa poprzez niezawiadomienie stron o terminie i miejscu przesłuchania świadków, - art. 78 kpa poprzez odmowę przesłuchania świadków zawnioskowanych przez stronę, - art. 69 i 67§2 pkt2 kpa poprzez dokumentowanie zeznań nie w postaci protokołu przesłuchania świadka, lecz notatki służbowej sporządzonej bez wiedzy i udziału stron, - 107§3 kpa poprzez nieodniesienie się u uzasadnieniu decyzji organu II instancji do treści zeznań świadków przesłuchanych przez organ I instancji po wydaniu decyzji tj. [...] maja 2002 r Dodatkowo wskazał na naruszenie przepisów postępowania w części dotyczącej przesłuchania świadków przez organ I instancji dnia [...] maja 2002 r.o ile przesłuchanie to nie było zlecone przez organ II instancji. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga jest uzasadniona. Do przejęcia gospodarstwa rolnego W. O. doszło na podstawie art. 9 ust. 2 obowiązującej w tej dacie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne ( Dz.U. nr 21 poz. 118). Kryteria, wg których oceniano " niski poziom produkcji" określał §1pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie zaliczania gospodarstw rolnych do kategorii wskazujących niski poziom produkcji wskutek zaniedbania i w sprawie ustalania wysokości nakładów niezbędnych do przywrócenia żyzności gruntów ( Dz.U. nr 11 poz. 58). Złożenie wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...].06.1975 r. skutkowało koniecznością zbadania przez organ nadzorczy czy przy wydawaniu tej decyzji nie doszło do rażącego naruszenia prawa.(Wnioskodawca powołuje się na tę przesłankę nieważności). Na tę okoliczność skarżący w toku postępowania administracyjnego - zgodnie z zaleceniami organu II instancji zawartymi w decyzji z dnia [...] lutego 2002 r.- złożył wnioski dowodowe wnosząc o przesłuchanie wskazanych świadków i stron. Przeprowadzając postępowanie dowodowe organ dopuścił się naruszenia przepisów postępowania. Szczególnego podkreślenia wymaga nieprzeprowadzenie przez organ zawnioskowanych przez skarżącego dowodów z przesłuchania świadków li tylko z tego powodu, że zeznania tych osób mogą być nieobiektywne albowiem osoby te są spokrewnione ze stronami i mogą być zainteresowane zwrotem spornego gospodarstwa. Art. 75 kpa stanowi, że jako dowód należy dopuścić wszystko co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy a nie jest sprzeczne z prawem. Natomiast zapis art. 78§1 kpa wskazuje, że jeżeli przedmiotem dowodu jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy to organ winien uwzględnić żądanie strony przeprowadzenia dowodu. W orzecznictwie NSA reprezentowany jest jednolity pogląd, że odmowa uwzględnienia wniosku dowodowego może nastąpić tylko wtedy, gdy dotyczy on okoliczności stwierdzonych za pomocą innych dowodów lub faktów powszechnie znanych ( tak m.in. NSA w wyroku z dnia 17.03.1986 III S.A. 1160/85 ONSA 1986 nr1 poz.19 oraz w wyroku z 15.12.1995 r. SA/Lu 507/95 LEX nr 27107 ).W niniejszej sprawie taka sytuacja nie ma miejsca. Wprawdzie art. 75 kpa wymienia dowody z dokumentów, zeznań świadków, opinii biegłych oraz oględzin jedynie przykładowo ( nie jest to wyczerpujący katalog ) jednakże nie można przyjąć za prawidłowe oparcie ustaleń o treść notatki służbowej sporządzonej przez urzędnika tym więcej, że okoliczności zawarte w notatce mogą być udowodnione innymi dowodami. Kwestię oceny dowodów reguluje art. 80 kpa, który wskazuje, że organ ocenia czy dana okoliczność została udowodniona na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Wskazując, że zeznania określonych osób nie będą przydatne do rozstrzygnięcia sprawy organ dokonał oceny ich wiarygodności i ocena taka była niedopuszczalna na tym etapie postępowania skoro dowód ten nie został przeprowadzony. Nie można także odmówić słuszności zarzutowi skarżącego, że przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków przesłuchanych po wydaniu decyzji przez organ I instancji tj. w dniu [...] i [...] maja 2002 r. nastąpiło z naruszeniem przepisów art. 79§1 i 2 kpa oraz art. 110 kpa. Wprawdzie art. 136 kpa przewiduje sytuacje, gdy po wydaniu decyzji organ I instancji przeprowadza postępowanie dowodowe, ale czynności te może wykonać tylko na zlecenie organu II instancji. Z akt postępowania zwłaszcza zawiadomienia z dnia [...].05.2002 r. wynika, że przesłuchanie świadków nastąpiło - z urzędu przez organ I instancji po złożeniu odwołania przez skarżącego, w którym zarzucił m.in. nieprzesłuchanie świadków i stron. Dodatkowo wskazać należy, że przesłuchanie tych osób nastąpiło z naruszeniem art. 79 kpa albowiem jak wynika z treści zawiadomienia z dnia [...] maja 2002 r. o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu został powiadomiony jedynie A. O. z pominięciem pozostałych stron postępowania. I wreszcie wskazać należy, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie odpowiada dyspozycji art. 107 §3 kpa, który wskazuje, jakie elementy powinno zawierać uzasadnienie: tj wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł przyczyn, z których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie zawiera tych elementów. W szczególności organ II instancji nie ocenił zebranego materiału dowodowego, w tym zeznań świadków i stron, nie wskazał, którym z tych zeznań dał wiarę, w żaden sposób nie odniósł się do treści zeznań świadków przesłuchanych przez organ I instancji w dniach [...] i [...] maja 2002 r., W konsekwencji - w ocenie Sądu - zawarte w lakonicznym uzasadnieniu decyzji twierdzenie, że "przeprowadzone uzupełniające postępowanie wyjaśniające nie dostarczyło wystarczających dowodów, które w sposób jednoznaczny podważyłoby ustalenia zawarte w protokole z lustracji odnośnie stanu tego gospodarstwa w okresie 3 lat przed jego przejęciem na rzecz Państwa" nie znajduje oparcia w zebranym materiale dowodowym. Rozpoznając ponownie sprawę organ winien najpierw w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy zgodnie z zasadami określonymi w art. 77 i 80 kpa. Konieczne jest także przeanalizowanie treści protokołu lustracyjnego z dnia [...] lutego 1975 r.i odniesienie go do pozostałych dowodów.. Dopiero wówczas będzie możliwe prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy Reasumując - w ocenie decyzja z dnia [...] stycznia 2004 r. została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy a w konsekwencji należało ją uchylić. Jedynie na marginesie niniejszych rozważań wskazać należy na zasadność zarzutu skarżącego, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się do żadnego z zarzutów A. O. wskazanych w odwołaniu. Z powyższych względów - na mocy art. 145 §1 lit lit.c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153 poz. 1270) w zw. z powołanymi wyżej przepisami należało orzec jak w sentencji.