IV SA/Wa 612/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak, Sędziowie sędzia WSA Katarzyna Golat (spr.), sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran, Protokolant ref. staż. Paweł Smulski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 maja 2014 r. sprawy ze skargi L. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. oddala skargę L. K. (dalej: "skarżący") wnioskiem z 28 listopada 2013 r. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu wniosku wskazał, iż jego rodzina była zmuszona do opuszczenia domu rodzinnego w B. jesienną 1940 r. przez NKWD. Następnie wraz z rodziną zamieszkał w okolicach K. (w złych warunkach). W 1942 r. został przymusowo skierowany do pracy w magazynie w B. do wykonywania różnych prac ciężkich m.in. wożenia węgla. Skarżący pracował tam od 2 grudnia 1942 r. do 29 września 1943 r. Został zwolniony z pracy na skutek zaraźliwej choroby oczu. Kierownik Urzędu decyzją z [...] grudnia 2013 r. nr [...] odmówił skarżącemu przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Skarżący nie zgadzając się z ww. rozstrzygnięciem w ustawowym terminie złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] lutego 2014 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z [...] grudnia 2013 r. W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej: "ustawa") konieczne jest łączne wystąpienie następujących przesłanek – ustalenie że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Następnie wskazał, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż skarżący w okresie od 2 grudnia 1942 r. do 29 września 1943 r. był zatrudniony w przedsiębiorstwie telegraficznym w B. Na potwierdzenie powyższego, skarżący przedłożył świadectwo pracy z powyższego przedsiębiorstwa. W protokole przesłuchania z 30 stycznia 2014 r. skarżący, podobnie jak we wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia podniósł, iż jego rodzina była zmuszona do opuszczenia domu rodzinnego jesienną 1940 r. przez NKWD. Wskazał również, iż wraz z członkami rodziny zamieszkał w okolicach K. skąd jesienią 1942 r. miał zostać skierowana do pracy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podniósł, że skarżący poza własnym oświadczeniem nie przedłożył jakichkolwiek dowodów potwierdzających wykonywanie pracy w warunkach deportacji. W ocenie organu przyjmując za udowodnione, iż praca w przedsiębiorstwie telegraficznym była pracą przymusową to brak jest podstaw wskazujących na to, iż była ona wykonywana w warunkach deportacji. Przedsiębiorstwo gdzie był zatrudniony skarżący znajdowała się w jego miejscu zamieszkania sprzed wojny oraz miejscu urodzenia (B.). Dlatego też, nie ma podstaw to stwierdzenia, iż doszło w przedmiotowej sprawie do deportacji strony do pracy przymusowej. W związku z powyższym, zdaniem organu, uznać należy, iż brak jest podstaw do przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego w oparciu o art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Skarżący niezgadzając się z powyższą decyzją złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi powtórzył argumentację zawartą w przedmiotowym wniosku z 28 listopada 2013 r. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w dniu 28 maja 2014 r. skarżący oświadczył, że pracował jako robotnik kolejowy, do pracy był skierowany przez urząd zatrudnienia. Wyjaśnił, że nakaz pracy przymusowej dostał do [...] jako robotnik rolny, ale nie chciał tak wyjeżdżać od domu i dlatego postarał się o pracę na miejscu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. W postępowaniu sądowym badana jest zatem wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli jego zgodność z przepisami prawa materialnego i prawidłowość przyjętej przez organ procedury, która doprowadziła do wydania aktu. Natomiast względy natury słusznościowej czy celowościowej nie mogą być brane pod uwagę. Kontroli Sądu w niniejszej sprawie poddana została decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] lutego 2014 r., utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] grudnia 2013 r. o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm., dalej: "ustawa"), która określa m.in. przesłanki nabycia uprawnienia do określonego w niej świadczenia pieniężnego. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 ustawy, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przez represję, zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy, należy rozumieć deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Obecne brzmienie art. 2 pkt 2 ustawy zostało wprowadzone ustawą z 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach do pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (DZ.U. z 2011 r., nr 72, poz. 380), której przepisy weszły w życie 20 kwietnia 2011 r. Konieczność zmiany treści art. 2 pkt 2 ustawy została wywołana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r.), w którym stwierdzono, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one również poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Trybunał wskazał, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 – "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, iż nie ma zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Tak więc materialnoprawnym warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego, w świetle przepisów analizowanej ustawy, jest stwierdzenie faktu "deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej". W ukształtowanym pod wpływem powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego orzecznictwie sądowoadministracyjnym "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumiana jest nie jako sama zmiana miejsca pobytu. Deportacja musi łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Zaś wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej, bo kilku, czy kilkunastokilometrowej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza jeszcze o barku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 22 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 494/11, dostępny na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy czym deportacja (wywiezienie) musi nastąpić do pracy przymusowej (taki powinien być cel i przyczyny wywiezienia). Nie będzie represją w myśl przepisów ustawy wywiezienie z miejsca dotychczasowego zamieszkania w wyniku wysiedlenia, którego przyczyną nie było skierowanie do pracy przymusowej (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 29 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/Rz 261/11, Baza orzeczeń Lex nr 993698). Kierując się takim rozumieniem pojęcia deportacja oraz prawidłowymi ustaleniami dokonanymi przez Kierownika Urzędu Sąd doszedł do przekonania, że orzekający w sprawie organ prawidłowo uznał brak spełnienia w przypadku skarżącego ustawowego warunku "deportacji do pracy przymusowej". Zauważyć bowiem należy, że po przymusowym opuszczeniu, jesienią 1940 r., domu rodzinnego w B. skarżący wraz z rodziną zamieszkał w pobliskim K. (woj. b.). Następnie skarżący został skierowany do pracy w [...]. Ww. przedsiębiorstwie telegraficznym skarżący pracował w okresie od 2 grudnia 1942 r. do 29 września 1943 r. Przedsiębiorstwo to znajdowało się w B., a zatem w miejscowości w której skarżący się urodził i – jak wskazano powyżej - z której został wysiedlony przez NKWD w 1940 r. Podkreślić także należy, że sam skarżący na rozprawie w dniu 28 maja 2014 r. wyjaśnił, że po otrzymaniu nakazu pracy przymusowej do Niemiec jako robotnik rolny, z uwagi, iż nie chciał wyjeżdżać, postarał się o pracę na miejscu. W związku z powyższym, w niniejszej sprawie nie można uznać, że skarżący został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska i skierowany do pracy przymusowej w odległej miejscowości. Nie kwestionując zatem okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny skarżącego na skutek wysiedlenia w 1940 r., jak również ciężkiej sytuacji podczas wojny, nie można uznać, że wysiedlenie skarżącego miało znamiona deportacji w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy, związanej ze szczególną represją, o której mowa w przywołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), skargę oddalił.