IV SA/Wa 669/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Otylia Wierzbicka, Sędziowie sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska,, sędzia WSA Krystyna Napiórkowska (spr.), Protokolant Julia Dobrzańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2005 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że zespół pałacowo - parkowy podlega pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2002 r. [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz T. K. kwotę 440; (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. IV SA/Wa 669/04 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2002 r. uznającą, iż nieruchomość stanowiąca obecnie działkę nr [...], położona w P., obejmująca zespół pałacowo-parkowy, zapisana w księdze wieczystej P. D. R., prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G., stanowiąca byłą własność S. T., podlega pod działanie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). W uzasadnieniu decyzji wskazano, że na podstawie zaświadczenia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1946 r. wydanego na zasadzie art. 2 ust. 1 lit e) wyżej wymienionego dekretu wpisano w dniu [...] grudnia 1946 r. Skarb Państwa jako właściciela nieruchomości o pow. 312,1607 ha stanowiącej własność S. T., a objętej księgą wieczystą P. - D. R. W myśl art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN o przeprowadzaniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczano nieruchomości osób fizycznych lub prawnych jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Na cele reformy rolnej można było więc przeznaczyć te nieruchomości, które równocześnie spełniały wymogi obszarowe i miały charakter nieruchomości ziemskiej. W niniejszej sprawie nieruchomość objęta księgą wieczystą P. - D. R. przekraczała normy obszarowe określone w powołanym dekrecie oraz była nieruchomością ziemską. Poza zakresem przedmiotowym art. 2 ust. 1 lit e) cytowanego dekretu były zabudowane nieruchomości miejskie, nie mające związku funkcjonalnego z nieruchomością ziemską, przejmowaną na cele reformy rolnej. Odnosząc się do zarzutu, że nieruchomość objęta wnioskiem nie miała charakteru rolnego, organ stwierdził, że potwierdzeniem jej rolniczego charakteru są znajdujące się w aktach sprawy: protokół przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej, protokół zdawczo-odbiorczy obiektów mieszkalnych i gospodarczych majątku P., wyciągi z wykazów zmian gruntowych i karta ewidencyjna założenia folwarcznego w P. Według organu zespół pałacowo-parkowy w P. należy traktować nie tylko jako nieruchomość rolną, ale przede wszystkim jako ośrodek gospodarczy, co znajduje potwierdzenie w usytuowaniu nieruchomości jak i charakter budynków. W konsekwencji powyższego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że zespół pałacowo-parkowy w P. miał charakter nieruchomości ziemskiej w rozumieniu przepisów ww. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a cele reformy rolnej określone w art. 1 dekretu nie stały na przeszkodzie przejęcia nieruchomości ziemskiej, na której znajdowały się pałace. Zgodnie bowiem z art. 6 dekretu, nieruchomości takie wraz z częściami składowymi, przechodziły niezwłocznie w zarząd państwowy wykonywany przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Skargę na decyzję Ministra do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła T. K., która zarówno w odwołaniu, jak i w skardze podkreśla brak związku funkcjonalnego zespołu pałacowo-parkowego z resztą przejętego majątku gdyż nie stanowił ośrodka gospodarczego tego majątku. Nieuwzględnienie przez organy charakteru i przeznaczenia zespołu pałacowo-parkowego oznacza, że obie decyzje wydane zostały z naruszeniem przepisu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymał argumenty przytoczone w uzasadnieniu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, ale z innych przyczyn, niż podnosi w skarżąca. Dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w art. 2 ust. 1 lit e) stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r. Przepisy wykonawcze do tego dekretu tj. rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51) w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Rozstrzygnięcie w sprawach, w których wniosek taki został złożony zapadało w myśl § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało stronom prawo odwołania do organu wyższego stopnia. Jednakże złożenie wniosku w trybie § 6 ww. rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Państwa nieruchomości. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wypisany. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia organ administracji mógł orzec o tym, czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przejmując jako kryterium tego przejścia wielkość areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 ww. rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dopuszcza również rozstrzyganie o nie podpadaniu pod działanie dekretu części majątku ziemskiego, to jednak zestawienie treści tego uregulowania z brzmieniem § 6 rozporządzenia przemawia za słusznością poglądu, że decyzja przewidziana w § 5 może rozstrzygać wyłącznie o podpadaniu pod działanie dekretu całej nieruchomości ziemskiej, natomiast nie daje podstaw do orzekania o części nieruchomości ziemskiej. Takie stanowisko zajął również organ odwoławczy w uzasadnieniu skarżonej decyzji. W myśl § 6 ww. rozporządzenia strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit e) winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w razie braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na własny koszt. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, iż tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru nieruchomości ziemskiej organ orzekający jest uprawniony do wydania decyzji rozstrzygającej czy nieruchomość ta nie podpada pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów. Złożony w rozpoznawanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość (zespół pałacowo-parkowy) nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie może być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie zaś z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. Raz jeszcze należy podkreślić, że w § 5 ww. rozporządzenia, o czym była mowa wyżej, przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomości ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania w innych sprawach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania , że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi części składowej majątku ziemskiego. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust. 1 lit. e) zostały faktycznie przejęte przez Państwo. Należy podkreślić, że ani dekret, ani wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowaniu przed sądem powszechnym, czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym, czy też w powództwie o ustalenie prawa. W związku z powyższym ocenić należy, że decyzja organu I instancji oraz utrzymująca ją w mocy decyzja organu II instancji zapadły bez podstawy prawnej, zatem są dotknięte wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Z przyczyn wyżej wymienionych na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) stwierdzono nieważność decyzji obu instancji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 powołanej ustawy.